ایران در شورای همکاری خلیج فارس

نویسنده: یدالله جوانی

شورای همکاری خلیج فارس از دکتر احمدی نژاد برای شرکت در اجلاس سران این شورا که روزهای دوشنبه و سه شنبه دوازدهم و سیزدهم آذر ماه در دوحه قطر برگزار می شود دعوت رسمی به عمل آورد. رئیس جمهور ایران از این دعوت استقبال کرد و قرار است در این نشست شرکت کند. شرکت ایران در شورای خلیج فارس برای اولین بار در تاریخ تشکیل این شورا صورت می پذیرد و به طور قطع یک نقطه عطف در تحولات خلیج فارس به شمار می آید. این حضور می تواند سرآغاز دور جدیدی از تعاملات منطقه ای میان کشورهای حاشیه خلیج فارس در ابعاد مختلف باشد. اهمیت این حضور، با نگاهی به دلایل شکل گیری و کارکردهای این شورا در گذشته و چشم انداز تحولات منطقه در آینده بیشتر آشکار خواهد شد.

الف- دلایل شکل گیری و کارکردهای ویژه شورای خلیج فارس

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و 4 ماه پس از حمله عراق به ایران، سران شش کشور عربی حوزه خلیج فارس (عربستان، امارات متحده عربی، کویت، بحرین، عمان و قطر) در حاشیه کنفرانس سران کشورهای اسلامی به صورت غیررسمی جلسه ای را تشکیل داده و در نهایت با انتشار بیانیه ای در تاریخ 26/11/1359 تشکیل شورای همکاری خلیج فارس را رسما اعلام کردند. در این بیانیه با اشاره به منافع مشترک، نظام ها و رژیم های سیاسی مشابه، افزایش همکاری ها در عالی ترین سطح در زمینه های اقتصادی، مالی، آموزشی، پرورشی، اجتماعی، بهداشتی، ترابری، اطلاعات، گذرنامه، بازرگانی و... بین کشورهای عضو به عنوان دلایل تشکیل این شورا اعلام گردید. اما در کمترین زمان، برخی از اظهارنظرها و کارکردهای این شورا نشان داد اهداف اصلی شورای همکاری خلیج فارس بسیار متفاوت از اهداف اعلامی است. این اهداف شامل، جلوگیری از گسترش حرکت و نهضت اسلامی و صدور انقلاب اسلامی، حفاظت از منافع غرب در منطقه و کمک به عراق در جنگ علیه ایران بود. قبل از اعلام رسمی تشکیل این شورا، روزنامه کویتی الرأی العام در مورخ 6/9/1359 نوشت: «شش کشور عرب حوزه خلیج فارس سرگرم مطالعه پیش نویس یک پیمان امنیت جمعی هستند. این پیمان تا اندازه زیادی به جنگ عراق علیه ایران ارتباط دارد.» عملکرد این شورا به ویژه در خلال جنگ تا حدود زیادی فلسفه تشکیل این شورا را نمایان ساخت. کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در طول جنگ تحمیلی به صورت مستمر کمک های قابل توجهی را به صدام کردند.
به گزارش مجله الحریه فلسطین، هزینه های نظامی عراق در سال 1986 حدود 37 میلیارد دلار بود که 03 میلیارد دلار آن توسط عربستان و کویت و دیگر کشورهای عضو شورای خلیج فارس تامین شد. در مورخ 23/2/1361 وزرای خارجه شورا در اجلاس خودشان تصمیم گرفتند، به حمایت و کمک های خود از عراق در جنگ علیه ایران ادامه داده و قیمت خرید تجهیزات نظامی از آمریکا و کشورهای غربی را بپردازند. در واقع کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس با تمام توان در کنار صدام در طول جنگ قرار داشتند. دعوت از کشورهای بیگانه و در راس آنها آمریکا به منطقه عملکرد دیگر این شورا بود. کویت در این راستا پیش قدم شد و از آمریکا خواست تا با استفاده از پرچم کشورش، امنیت کشتی های تجاری و نفتی کویت را بر عهده گیرد. متعاقب نصب پرچم های آمریکا بر کشتی های کویتی، ناوگان های جنگی آمریکا جهت اسکورت کشتی های مذکور وارد خلیج فارس شدند. استفاده از نام جعلی خلیج عربی و همچنین نام بردن از جزایر سه گانه ایرانی به عنوان جزایر عربی، اقدامات دیگری بود که این شورا در راستای خدمت به دیگران و ایجاد چالش برای جمهوری اسلامی طی سال های اخیر انجام داده است.

ب- چشم انداز تحولات منطقه و آینده شورای همکاری خلیج فارس

با پایان یافتن جنگ عراق و ایران از یک طرف و حمله عراق به کویت از طرف دیگر، بسیاری از تصورات سران کشورهای حوزه خلیج فارس در هم ریخت. اشغال عراق و اعدام صدام و شکل گیری یک دولت مردمی با نقش برتر شیعیان در ساختار سیاسی این کشور از یک سو و شکست های پی درپی در سیاست های خاورمیانه ای آمریکا از دیگر سو، خاورمیانه را وارد مرحله نوینی ساخته است. طرح خاورمیانه بزرگ آمریکا با شکست مواجه شده و خاورمیانه جدیدی که آمریکا انتظار آن را داشتند تا از درون جنگ رژیم صهیونیستی علیه حزب الله شکل گیرد، نتیجه عکس داده و اکنون خاورمیانه اسلامی در حال شکل گیری است. قدرت ایالات متحده در خاورمیانه رو به افول است و به تعبیر «ریچارد اف هاوس» رئیس شورای روابط خارجی آمریکا، دوران امپراتوری آمریکا در خاورمیانه پایان پذیرفته است. به موازات این تحولات، قدرت جمهوری اسلامی در دو بعد نرم افزاری و سخت افزاری به گونه ای افزایش یافته که ایران کنونی را، همگان قدرت برتر خاورمیانه می دانند. ورود ایران به باشگاه هسته ای جهان و پیدایش بسترها و زمینه های پذیرش این واقعیت از سوی قدرت های جهانی، تمامی معادلات خاورمیانه را متحول ساخته است. رژیم صهیونیستی دیگر قدرت سابق را برای مرعوب سازی دولت های منطقه ندارد. رفتار سیاسی ایران در مسیر هسته ای شدن، مدل جدیدی را به کشورهای جهان برای هسته ای شدن ارائه کرده است.

برخی از کشورهای عربی حوزه خلیج فارس رسما علایق خود را برای استفاده از انرژی هسته ای اعلام کرده اند. جمهوری اسلامی در این راستا اعلام کرده که آمادگی دارد برای کمک به پیشرفت کشورهای اسلامی به ویژه در منطقه هر نوع مساعدتی را به عمل آورد. در چنین شرایطی شورای همکاری خلیج فارس که 27 سال قبل با هدف مقابله با ایران شکل گرفت، امروز احساس می کند تعامل سازنده با ایران بهترین راه تامین منافع کشورهای عضو و تامین امنیت استراتژیک خلیج فارس است. مردم منطقه از آمریکا متنفر شده اند و گرایش بیشتر دولت های منطقه به سمت آمریکا، آینده آنها را با خطر مواجه ساخته است. تحولات پاکستان نمونه ای از پیامدهای این نوع تمایلات است. به نظر می رسد با چنین درکی از شرایط منطقه، سران کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس از احمدی نژاد به عنوان رئیس جمهور ایران برای شرکت در نشست این شورا دعوت به عمل آورده اند. جمهوری اسلامی ایران نیز با توجه به شرایط منطقه و سیاست های خود نسبت به چگونگی تامین امنیت خلیج فارس از ابتدا تا کنون، این دعوت را به عنوان یک فرصت مغتنم شمرده تا شاید با حضور در این شورا بتواند سرنوشت تحولات آتی را به نفع ملت های منطقه بیش از پیش رقم بزند. جمهوری اسلامی به دلیل داشتن بیشترین ساحل آبی در خلیج فارس (1250 کیلومتر) و برخورداری از قدرت بسیار بالای نیروی دریایی در آن، بیشترین نقش را می تواند در تامین این آبراه حیاتی برای کشورهای منطقه و جهان داشته باشد. شاید اکنون مهم ترین دغدغه کشورهای حوزه خلیج فارس، یک دغدغه امنیتی باشد. جمهوری اسلامی بارها و بارها بر روی سیستم امنیت دسته جمعی در خلیج فارس تاکید داشته و حضور دکتر احمدی نژاد در اجلاس سران شورای همکاری خلیج فارس می تواند گام هایی را به جلو برای پی ریزی این سیستم امنیتی بردارد.

استراتژی امنیت دسته جمعی مورد نظر ایران برای خلیج فارس بر سه اصل استوار است.

1- حفظ امنیت خلیج فارس از سوی تمام کشورهای حوزه خلیج فارس

2- خروج بی قید و شرط نیروهای نظامی خارجی از خلیج فارس

3- گسترش همکاری ها در تمامی سطوح میان کشورهای حوزه خلیج فارس

رهبر معظم انقلاب اسلامی در مورد راهبرد امنیت دسته جمعی مورد نظر جمهوری اسلامی ایران برای منطقه خلیج فارس اینگونه می فرمایند:«این منطقه از جهان، یکی از حساس ترین مناطق دنیا و جزئی از عالم اسلام است که ذخایر خدادادی آن باید به بهترین وجهی مورد استفاده امت اسلام قرار گیرد و برای نیل به این مقصود باید به دخالت نیروهای خارجی در این منطقه خاتمه داده شود و امنیت منطقه با همیاری و همکاری ملت های منطقه بر پایه اخوت اسلامی برقرار گردد. ما بارها اعلام کرده ایم که دست دوستی همسایگان خود را به گرمی خواهیم فشرد و همواره خواهان همبستگی بر اساس اخوت اسلامی بوده و هستیم.»