سیستم انتخابات پارلمانی در آلمان

امیرالله حقیقی
براساس اصل بیستم قانون اساسی آلمان «تمام تصمیم‌های کشور توسط مردم گرفته می‌شود» و طبق اصل 21 این قانون نیز «احزاب در شکل‌گیری اراده سیاسی ملت نقش دارند» و از همین رو به اعتقاد قانونگذاران آلمانی یک دموکراسی مدرن بدون وجود احزاب سیاسی رقیب کارآیی ندارد و نمایندگانی که برای مدتی معین انتخاب می‌شوند، وظایف راهبری سیاسی و نظارت را از جانب احزاب بر عهده می‌گیرند.
قانون انتخابات
مطابق قانون، انتخابات در آلمان برای همه ارگانهای نمایندگی مردم، عمومی، آزاد، برابر و مخفی است.
هر فرد آلمانی که 18سال تمام داشته باشد از حق انتخاب کردن برخوردار است و آلمانی‌های مقیم خارج از این کشور نیز، در صورت وجود پیش شرطهای لازم، می‌توانند در انتخابات شرکت کنند.
همچنین شهروندان آلمانی 18 سال به بالا هم می‌توانند خود را نامزد کسب سمت نمایندگی مجلس کنند مشروط به آنکه طبق اعلام کمیسیون انتخابات فدرال، افراد وفادار به قانون اساسی آلمان:
1ـ شهروند این کشور باشند و یا حداقل یک سال قبل از موعد انتخابات، تابعیت آلمان را کسب کرده باشند.
2ـ‌ در روز انتخابات 18 سال تمام سن داشته باشند.
3ـ بنا به حکم دستگاه قضایی از حق انتخاب کردن محروم نشده باشند و یا به حکم دادگاه حق انتخاب شدن و اشتغال در مناصب دولتی را از دست نداده باشند.
اشخاصی که به حبس بیش از یک سال محکوم شده باشند، تا 5 سال از حق انتخاب شدن در انتخابات مرحوم هستند و نمایندگانی که در دوره‌های قبل این کشور هم حضور داشته‌اند، از شرط تایید صلاحیت معاف می‌باشند.
اما در این میان افراد و گروهها حق دارند در صورت کسب آرای مردم و ورود به پارلمان برای تحقق قوانین مورد خواست رای دهندگان به خود اقدام کنند که در این خصوص می‌توان به تلاش‌های احزاب دست راستی و یا گروههای چپ برای تغییر قوانین فعلی آلمان اشاره کرد.
از سوی دیگر نمایندگان از هر گرایش و گروهی تا زمانی که به امنیت ملی و قانون اساسی آلمان وفادار باشند منعی برای فعالیت آنها وجود ندارد و تنها در صورتی تحت پیگرد قرار می‌گیرند که صلاحیت آنان با حکم مراجع قضایی لغو شده باشد.
از همین رو علیرغم تلاشهای دستگاههای اطلاعاتی و امنیتی آلمان برای جلوگیری از فعالیت و ورود نمایندگان برخی از احزاب به پارلمان این کشور نظیر نئونازی‌ها، چون دادگاه تاکنون حکمی برای منع فعالیت آنها صادر نکرده است، این گروهها همانند سایرین همچنان مجاز هستند نامزدهای خود را برای شرکت در انتخابات معرفی کنند.
روش برگزاری انتخابات
در انتخابات مجلس فدرال آلمان که هر 4 سال یکبار برگزار می‌شود بطور همزمان از دو سیستم «حق انتخاب اکثریت» و «انتخاب نسبی» استفاده می‌شود تا شهروندان این کشور بتوانند ترکیبی از نامزدهای مورد علاقه خود را بهمراه احزابی که به مرام آنها تمایل دارند، به مجلس بفرستند.
در این شیوه انتخاباتی، هر فرد شرکت‌کننده دو حق رای دارد که با رای اول نامزد حوزه انتخابیه خود را براساس اکثریت نسبی انتخاب می‌کند و هر نامزدی هم که آرای بیشتری کسب کند، به عنوان فرد برگزیده معرفی می‌شود.
رای‌دهندگان در برگ رای دوم هم فهرست ایالتی هر یک از احزاب مورد نظر خود را انتخاب می‌کنند.
در هنگام شمارش آراء، آرای اول و دوم هر دو بطور توامان در نظر گرفته می‌شوند. به عبارت دیگر مجلس نمایندگان جمهوری فدرال آلمان ترکیبی از 299 برگزیده مستقیم از حوزه‌های انتخابیه بهمراه 299 نماینده از طریق فهرست‌های انتخاباتی احزاب است.
در مجلس نمایندگان آلمان هم نحوه تقسیم کرسی‌ها بر اساس نسبت آرای احزاب بر نتایج آرای دوم هر ایالت تعیین می‌شود اما چنانچه تعداد نمایندگان مستقیم یک حزب در ایالتی بیش از تعدادی باشد که طبق آرای دوم به او تعلق می‌گیرد، هر نماینده‌ای که با رای مستقیم انتخاب شده باشد، کرسی خود را در مجلس حفظ می‌کند.
به همین دلیل در برخی دوره‌های انتخابات مجلس در آلمان از جمله انتخابات پانزدهمین دوره بوندستاگ، به جای 598 نماینده، در مجموع 603 نماینده به مجلس این کشور راه یافتند.
هم‌اینک که پانزدهمین دوره مجلس نمایندگان آلمان در حال فعالیت است از مجموع صدها حزب آلمانی، 5 حزب ائتلاف احزاب مسیحی شامل: دمکرات مسیحی، سوسیال مسیحی، سوسیال دمکرات، لیبرال دمکرات، سبزها و حزب اتحاد چپ در مجلس آلمان حضور دارند.
وظایف نمایندگان مجلس
مجلس نمایندگان آلمان موسوم به بوندستاگ قوه مقننه در جمهوری فدرال آلمان محسوب می‌شود که وظیفه تصویب قراردادهای بین‌المللی و بودجه عمومی کشور را بر عهده دارد.
نمایندگان مجلس پس از برگزیده شدن در انتخابات، در فراکسیونهای حزبی و در صورت ضعیف بودن حزبشان به لحاظ کمی، در گروه‌های حزبی گرد آمده و خط سیاسی خود را پیش می‌برند.
رییس مجلس فدرال بنابر سنت، از بین اعضای بزرگ‌ترین فراکسیون انتخاب می‌شود. او وظیفه اداره جلسات علنی و نظارت بر حفظ نظم پارلمان را برعهده دارد. تصمیم‌گیریهای پارلمان نیز اغلب به جای اجلاس‌های بزرگ علنی، در کمیته‌های تخصصی بوندستاگ صورت می‌گیرد.
بنا به آمار اعلامی، این مجلس در چارچوب وظایف قانونی خود از سال 1949 تا سال 2002 میلادی بیش از 9 هزار و 200 لایحه قانونی را مورد بحث قرار داده و 5 هزار و 640 قانون را تصویب کرده است.
از جمله مهم‌ترین وظایف بوندستاگ علاوه بر قانونگذاری، انتخاب صدراعظم و نظارت بر کار دولت است. صدراعظم تنها عضو کابینه آلمان است که با رای مستقیم نمایندگان پارلمان انتخاب می‌شود و از این رو در برابر مجلس پاسخگو است. وزرای عضو کابینه نیز با واسطه چنین مسئولیتی دارند.
برگزاری انتخابات پیش از موعد برای حل بحران‌های سیاسی عمده که با تعادل موجود در مجلس نمی‌توان آن را حل کرد، امکان‌پذیر است اما انحلال قبل از موعد پارلمان فقط در شرایط استثنایی امکان‌پذیر است و اجرای آن نیز از اختیارات رییس‌جمهوری این کشور به شمار می‌رود.
مجلس‌های ایالتی
جمهوری فدرال آلمان متشکل از 16 ایالت مستقل است و اعضای مجالس ایالتی هم همانند بوندستاگ بطور مستقیم با رای مردم هر ایالت انتخاب می‌شوند. طول دوره نمایندگی این مجالس هم چهار سال و در برخی ایالت‌ها پنج سال است.
نمایندگان مجلس ایالتی هم اعضای قوه مجریه ایالت را از درون خود انتخاب می‌کنند و هم بر فعالیت آن نظارت دارند. رییس مجلس ایالت هم عضو فراکسیونی است که بیشترین آرا را در این مجلس کسب کرده است.
مجلس ایالتی به عنوان قوه مقننه عهده‌دار وظیفه قانونگذاری در سطح ایالتی است. تنظیم بودجه ایالتی نیز بر عهده این مجالس می‌باشد.
در انتخابات مجلس ایالتی هم نمایندگان و یا احزاب باید 5 درصد مجموع آرای ایالت خود را برای ورود به مجلس کسب کنند.
حق رای خارجیان
خارجی‌ها در آلمان از حقوق کامل شهروندی برخوردار نیستند. آنها حق شرکت در انتخابات مجالس ایالتی و فدرال را ندارند و در انتخابات محلی هم تنها برخی خارجی‌های تبعه کشورهای عضو اتحادیه اروپا اجازه شرکت دارند.
در سپتامبر 2007 ایالت‌های برلین و رایلند فالس طرحی را به مجلس ایالتی ارایه کردند تا با تغییر اصل 28 قانون اساسی به خارجی‌های تبعه کشورهای غیراتحادیه اروپا هم حق انتخاب شدن و انتخاب کردن در انتخابات محلی داده شود اما طرح یاد شده به شدت با مخالفت دولت ائتلافی مواجه شد.
همچنین فراکسیون حزب سبزها در مجلس آلمان هم در اکتبر سال 2007 طرح قانونی مشابهی را به مجلس ارایه کرد. این درحالی است که در سال 1998 میلادی هم در دولت ائتلافی سوسیال دمکرات و سبزها حق رای در انتخابات محلی مورد بحث و بررسی قرار گرفته بود اما تاکنون حداقل آرای لازم برای تصویب این قانون وجود ندارد.
این درحالی است که برخی از ایالت‌ها ،موافق حق رای مهاجران در انخابات محلی هستند بعنوان مثال در یک نظرخواهی شکبه تلویزیونی WDR آلمان، هشت شهر از مجموع سیزده شهر مورد سوال در ایالت نورد راین وستفالن با بازنگری در قانون اعطای حق رای و برگزیده شدن به خارجیان موافقت کردند.