و این گونه سی سال گذشت

نگاهی به زندگی امام موسی صدر
موسی فرزند چهارم آیت الله العظمی صدرالدین صدر فقیه بزرگ جزء مراجع ثلاث قم و جانشین آیت الله العظمی شیخ عبدالکریم حائری یزدی موسس حوزه علمیه قم است. وی در 14 خرداد 1307 هـ.ش در قم به دنیا آمد. پس از اتمام دوره ابتدایی و فرا گرفتن مقدمات علوم حوزوی در سال 1322 هـ.ش رسما وارد حوزه علمیه قم شد.
اساتید او در قم آیات عظام سلطانی طباطبایی، محقق داماد، حجت کوه کمره ای، امام خمینی(ره)، سید احمد خوانساری در فقه و اصول، علامه طباطبایی و سید رضا صدر در فلسفه بود.
سید موسی صدر در فراگیری علم، بسیار کوشا و پرتلاش بود و ذهن فعال و استعداد ذاتی اش هم برای درک سریع مسائل بیشتر به وی کمک می کرد و این سبب شده بود تا خیلی زود نزد اساتید و سایر شاگردان برجسته و شاخص شود.
آیت الله العظمی سلطانی طباطبایی درباره نحوه تحصیل وی چنین می گوید:
“آقا موسی خیلی زحمت می کشید، خیلی خوش فهم بود، اینها باعث شده بود تا زود ترقی نماید. اگر الان بود جزء مراجع بزرگ و مسلم تقلید بود.”
او در همین دوران به تدریس کتب مطول، قوانین، رسائل و مکاسب می پردازد و از سرآمدان و اساتید
برجسته دروس سطح در حوزه علمیه قم می شود و درس او به یکی از شلوغ ترین دروس سطح در حوزه علمیه تبدیل می شود.
از شاگردان ایشان در قم می توان به آیت الله شیخ یوسف صانعی، حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی و آیت الله بهجت اشاره کرد. دوستان نزدیک و هم بحث های اصلی ایشان در قم آیات عظام: سید موسی شبیری زنجانی، عبدالکریم موسوی اردبیلی، شهید بهشتی، شهید مهدی روحانی، شیخ مجدالدین محلاتی و ناصر مکارم شیرازی بودند. سید موسی در سال 1329 وارد دانشکده حقوق و رشته اقتصاد شد. و از دانشگاه تهران در سال 1332 فارغ التحصیل گردید. او اولین روحانی است که به دانشگاه وارد شده است. وی به زبان های عربی، انگلیسی و فرانسه آشنایی کامل داشت. در همین سال بود که پدر بزرگوار او به عنوان یکی از اثرگذاران جدی در روند تکوین تفکر و شخصیت امام موسی از دنیا می رود.
بعد از خروج از دانشگاه به قصد تحصیل در حوزه نجف وارد عراق می شود تا دوره جدید تحصیلات حوزوی خود را آغاز کند و تا سال 1337 در نجف می ماند و به تکمیل این تحصیلات می پردازد. در این سال ها نزد آیات عظام: سید محسن حکیم، شیخ مرتضی آل یاسین، سید عبدالهادی شیرازی و شیخ حسین حلی به فراگیری فقه و در محضر آیت الله العظمی سید ابوالقاسم خویی به فراگیری اصول می پردازد، فلسفه را نیز نزد آیت الله شیخ صدر ای بادکوبه ای می آموزد.
در نجف به عضویت هیئت امنای جمعیت “منتدی النشر” در آمد و در حوزه نجف نیز رسائل (اصول)، مکاسب (فقه) و شرح منظومه (فلسفه) را تدریس کرد. هم بحث های ایشان در نجف ، آیت الله شهید سید محمدباقر صدر و مرحوم سید محمد علی موحد ابطحی بودند.
او درایام اقامت در نجف برای دیدار از بستگان به لبنان رفت و با رهبر شیعیان آن کشور آیت الله العظمی علامه شرف الدین دیدار کرد. این دیدار از لبنان سبب علاقه فراوان علامه شرف الدین به آقای صدر و زمینه ساز دعوت برای هجرت سید موسی به لبنان شد. در همین ایام بود که آیت الله بروجردی از ایشان می خواهد که برای کارهای تبلیغاتی و ارشادی به ایتالیا برود اما آقای صدر از ایشان عذرخواهی می کند و این درخواست را نمی پذیرد.
امام موسی صدر در اوایل زمستان 1337 از نجف به ایران باز می گردد و سردبیری اولین نشریه حوزه علمیه قم به نام درسهایی از ملت اسلام را به همراه جمعی از روحانیون به عهده می گیرد. اعضای هیئت موسس و تحریریه آقایان: سید موسی صدر، علی دوانی، جعفر سبحانی، مجدالدین محلاتی، ناصر مکارم شیرازی، عبدالکریم موسوی اردبیلی، حسین نوری همدانی، محمود واعظ زاده خراسانی و سید مرتضی جزایری بودند. از جمله آثار قلمی ایشان سلسله مقالات اقتصادی اسلام است که در همین مجله منتشر شد. از دیگر کارهای فرهنگی او در این ایام گرفتن امتیاز و اداره یک دبیرستان ملی در قم بود.
همچنین با همفکری حضرات آیات بهشتی و مکارم شیرازی طرحی گسترده برای اصلاح نظام آموزش حوزه های علمیه طراحی و تدوین کردند.
هجرت به لبنان
اواخر سال 1338 است که سید موسی صدر به لبنان هجرت می کند. اگر به تاریخ لبنان نگاهی بیفکنیم می بینیم که شیعیان آن کشور همواره از جانب حکام مورد ظلم و ستم واقع می شدند. ابتدا به دست بنی امیه و بنی عباس و سپس سلسله ایوبیان و بعد نوبت به امپراتوری عثمانی می رسد. در زمان احمد پاشا جزار، حاکم لبنان بود که از جانب امپراتوری عثمانی فرمان قتل عام شیعیان صادر می شود. پس از عثمانی نیز لبنان مستعمره فرانسه می شود و در تمام این سال ها شیعیان، مظلوم ترین قشر جامعه لبنانی بودند. آقای صدر با آگاهی از این پیشینه و با تلاش برای زدودن این غبار و زنگار چند صد ساله، پس از ورود به لبنان، شهر صور را برای فعالیت بر می گزیند. وی باتوجه به ویژگی های جغرافیایی، تاریخی، فرهنگی و سیاسی لبنان و منطقه اقداماتی را برای بهبود اوضاع شیعیان آغاز می کند. در این راه پر از رنج و سختی، لحظه ای آرام ننشست تا به اهداف خود رسید ایشان با تلاش و کوشش شبانه روزی موفق می شود در لبنان (کشوری که بیش از هفده طایفه و مذهب را در دل خود جای داده است) منظومه منسجم فکری و آرمان های والای خود را اجرا کند. در ابتدای ورودش به لبنان جمله ای سر زبان ها افتاده بود: جاء شرف الدین شابا” یعنی علامه شرف الدین جوان نزد ما آمده است. چندی نگذشت که مردم لبنان سید موسی صدر را “امام موسی صدر” خطاب کردند.
اعتقاد به سازمان و تشکیلات
از خصوصیات ویژه و بارز امام موسی صدر به عنوان یک فقیه مبارز و خوشفکر، اعتقاد به فعالیت تشکیلاتی و کار سازمان یافته است وی در این باره می گوید: “در این دنیای سازمانی، اگر ما بخواهیم تکروی کنیم به نظر من نهایت سادگی است ما اگر امروز عمل دسته جمعی نداشته باشیم کلاهمان پس معرکه است برای اینکه همه چیز منظم و تشکیلاتی و سازمانی است.”
امام موسی صدر با یاری گرفتن از تحقیقات و بررسی های عمیق میدانی که با خود و همکارانش در مناطق مختلف لبنان انجام دادند، یا از نتایج تحقیقات و بررسی هیئت های مختلف سازمان ملل برگرفتند به درک کاملی از واقعیت ها به اوضاع و ساختار اجتماعی و اقتصادی آن روز لبنان رسیدند.
وی در مصاحبه ای گفته است:
“کیلومتر شمار ماشین فولکس واگن کوچک من سالانه حدود صد و پنجاه هزار کیلومتر کار می کند و این به سبب گشت و گذار در کوه ها و راه های لبنان است.”
امام موسی صدر با چنین بررسی هر اقدامی را که آغاز کرد در قالب تشکیلاتی راه اندازی می کرد و حل مشکلات آن روز لبنان را از این طریق میسر می دید. نکته جالب در سیره عملی وی این است که او ابتدا سعی می کرد تا براساس نیازها و مشکلات موجود تشکیلات و مجموعه ای را فراهم سازد و بعد به نوعی آن را طراحی می کرد که اگر خود نیز از آن مجموعه خارج می شد آن مجموعه و سازمان به قوت خود باقی می ماند و براساس تقسیم وظایفی که بین اعضا صورت گرفته بود روز به روز قوی تر می شد حضور قدرتمند تشکل ها و گروه هایی که ایشان پایه گذاری کردند در جامعه امروز لبنان شاهد بر این مدعاست.
از جمله مهمترین اقدامات امام موسی صدر که به اعتقاد فراوان او به فعالیت های تشکیلاتی بر می گشت می توان به محورهای زیر اشاره نمود:
1) تاسیس موسسه صنعتی جبل عامل
2) ایجاد جمعیت خیریه احسان و نیکوکاری
3) تاسیس خانه دختران برای آموزش و تربیت آنها
4) آموزشگاه پرستاری
5) ایجاد درمانگاه و مراکز پزشکی
6) تاسیس کارگاه قالیبافی
7) به وجود آوردن مرکز بررسی های اسلامی
8) ایجاد مجلس اعلای شیعیان لبنان
9) حرکت محرومین
10) جنبش امل
یکی از مشکلات مهمی که در آن زمان جامعه لبنان و خصوصا مردم فلسطین را آزار می داد رفتار و حملات اسرائیل بود. امام موسی صدر از حدود سال 1342 به بعد در اندیشه ایجاد جامعه ای مقاوم (لبنان) در برابر تجاوزات آینده رژیم صهیونیستی بر می آید و بر همین مبنا بعدها و با فعالیت وی جنبش فتح، امل و ... در راستای اهداف نظامی تشکیل می شود. حضور و برنامه های گسترده سید موسی تا سال 1357 سد محکمی در برابر تجاوزات و اقدامات خصمانه دولت نامشروع اسرائیل محسوب می شود که توجه به این نکته بسیار حایز اهمیت است.
البته این نکته را هم نباید از نظر دور داشت که توجه امام موسی صدر صرفا به لبنان محدود نمی شد و او با دغدغه کل ا مت اسلام دست به فعالیت و تحرک می زد بر همین مبنا بود که سفرهای دوره ای به کشورهای عربی را صورت داد و با سران آنها و توده های مختلف مردم ارتباط برقرار کرد.
ربودن امام موسی صدر
امام موسی صدر در سوم شهریور سال 1357 در آخرین مرحله از سفرهای دوره ای خود به کشورهای عربی و تلاش برای پایان دادن به جنگ داخلی لبنان و جلوگیری از تجاوزات اسرائیل طی دعوت رسمی معمر قذافی به لیبی رفت و در روز نهم شهریور در آن کشور ربوده شد و تاکنون در زندان های رژیم لیبی به سر می برد. در طول سی سال گذشته پیگیر های مختلفی از سوی افراد و کشورهای مختلف از جمله ایران صورت گرفته که به نتیجه مثبتی نرسیده است.
حرف های ضد و نقیض نیز از سوی سران کشور لیبی به عناوین مختلف و در باب سرنوشت امام موسی صدر مطرح شده که همگی هدفی جز انحراف افکار عمومی به عهده ندارد. آنچه مهم است در این باره و نباید فراموش کرد این مطلب می باشد که ربودن چنین انسان بزرگی اهداف عمیق و مهمی برای دشمنان و استکبار جهانی به همراه داشت. حضور این انسان در منطقه نقش تعیین کننده ای برای شیعیان و مسلمانان داشت و این را می توان از مقاومت در برابر اسرائیل، تلاش برای وحدت سران عرب و مسلمان، تشکیل مجلس اعلای شیعیان عراق و ایستادگی در برابر هجمه های رژیم ستمشاهی ایران متوجه شد.
با همه این تفاسیر اندیشه و عمل امام موسی صدر در کشوری همچون لبنان هم اکنون به خوبی ثمره و میوه خود را نشان داده است و آن چیزی جز ناکامی اسرائیل در طول سال های گذشته و پیروزی و ارتقای روز به روز جایگاه سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعیان نبوده است.