ترکیه در کشمکش اسلام و سکولاریسم

در دوازدهم ماه جاری (آوریل) رییس ستاد مشترک ارتش ترکیه در یک اقدام بی‌سابقه یک کنفرانس خبری برگزار کرد. بی‌سابقه بودن این اقدام به آن دلیل بود که معمولا فرماندهان و نظامیان ارتش ترکیه به این شیوه یعنی سخن با مردم بواسطه خطاب رسانه‌یی عادت نکرده‌اند و این پدیده در ترکیه بسیار نادر است. در این کنفرانس خبری بی‌سابقه ژنرال یشار بیوکانیت، در ابتدا بر سر موضوع شمال عراق و تهدیدی که عناصر حزب کارگران کردستان مستقر در این مناطق می‌توانند برای ترکیه و منطقه داشته باشند، متمرکز شد؛ اما هدف اصلی و پیامی که ژنرال بیوکانیت درصدد اعلام آن در این کنفرانس بود چیزی مهم‌تر از شمال عراق و تهدیدهای حزب کارگران کردستان بود. رییس ستاد مشترک ارتش ترکیه در این کنفرانس خبری بی‌سابقه درصدد اعلام جنگ با احزاب اسلام‌گرای ترکیه و در راس آن حزب عدالت و توسعه بود و می‌خواست زنگ به‌ خطر افتادن نظام سکولاریسم در ترکیه را به صدا درآورد.

ژنرال بیوکانیت نارضایتی و اعتراض رسمی ارتش ترکیه را نسبت به احتمال کاندیدا شدن یک شخصیت غیرسکولاریسم برای پست ریاست جمهوری ترکیه اعلام کرد. اعتراض ارتش ترکیه در حالی انجام گرفت که اخباری مبنی بر احتمال کاندیدا شدن رییس حزب عدالت و توسعه ترکیه یعنی رجب‌طیب اردوغان برای پست ریاست جمهوری از سوی رسانه‌های ترکیه انتشار یافته بود. چیزی نگذشت که به‌ دنبال تهدیدات رییس ستاد مشترک ارتش ترکیه یعنی بر به‌ خطر افتادن ارزش‌ها و معیارهای سکولاریسم در این کشور هزار تن از حامیان سکولاریسم در ترکیه در اعتراض به احتمال کاندید شدن اردوغان تظاهرات گسترده‌ای را برگزار کردند. اما همه این اعتراض‌ها و تهدیدها تنها بخشی از معادله جاری در ترکیه را تغییر داد.

اردوغان، رییس حزب عدالت و توسعه ترکیه یا نخست‌وزیر ترکیه، به معروف‌ترین و موفق‌ترین چهره‌ی سیاسی ترکیه در عرصه‌ی منطقه و جهان تبدیل شده است. وی در طول پنج سال عمر حکومت خود توانست موفقیت‌های بسیاری را در عرصه سیاسی و حتی اقتصادی برای ترکیه رقم زند. در طول این دوران اردوغان توانست میان اسلام و سکولاریسم موجود در ترکیه بهترین معادله‌های ممکن را ایجاد کند و تنش‌های موجود در زمینه موضوع عدم دخالت دین در سیاست، اعتراض‌ها و بی‌اعتمادی‌های دائم شخصیت‌های سکولار داخلی و خارجی ترکیه را به حداقل سطح خود برساند. با توجه به تاریخچه سیاسی اردوغان و فراز و نشیب‌هایی که حزب اعدالت و توسعه ترکیه پشت‌سر گذاشته است، بر هیچ‌کس پوشیده نبود که اردوغان برای کسب پست ریاست جمهوری ترکیه چهره‌ای مطمئن، سیاستمداری معروف و با تجربه و مورد تایید طرف‌های منطقه و جهان به‌خصوص مورد تایید اتحادیه اروپا را کاندید خواهد کرد چرا که حزب تازه تاسیس عدالت و توسعه ترکیه پیش از هر چیز به حضور و همراهی رهبر کاریزماتیک خود جهت ادامه‌ی حیات سیاسی در ترکیه نیاز داشت.

اگر بخواهیم نگاهی به تاریخ تاسیس نظام آتاترک یا سکولار در ترکیه داشته باشیم و به ارزیابی انقلاب‌های نظامی که در این کشور سکولار علیه احزاب غیرسکولار به‌خصوص اسلام‌گرا را انجام گرفته است، بپردازیم می‌بینیم که تهدیدهای ارتش ترکیه با توجه به سابقه دخالت ارتش در بسیاری از مسایل سیاسی سابق این کشور بسیار جدی است و در صورتی که کاندید حزب عدالت و توسعه ترکیه یعنی عبدالله گل، این چهره‌ی معروف سیاسی در منطقه و جهان بتواند به پست ریاست جمهوری ترکیه نائل شود احتمال وقوع یک کودتای نظامی دیگر در ترکیه چون کودتای 1960 یا 1997 وجود دارد. از اوایل دهه‌ی 1920 که جمهوری ترکیه توانست چارچوب تشکیل نظام خود را بر خرابه‌های امپراطوری عظیم عثمانی بنا نهد، از تاریخی پر از اضطراب و کشمشک برخوردار بود. مصطفی آتاترک، موسس اصلی جمهوری ترکیه از همان آغاز درصدد آن بود که ترکیه جدید را براساس اصولی کاملا سکولار بنا نهد اما نظام سکولاریسم در ترکیه دائما در حال تنش و نزاع با دین بود. در حقیقت اولین دولت سکولار ترکیه براساس بینش یا سیاست کاملا بی‌طرفانه در قبال دین اسلام تشکیل نشد بلکه سیاست این دولت در قبال دین اسلام در ترکیه کاملا مغرضانه بود. سیاست مغرضانه دولت سکولار ترکیه در قبال دین اسلام در حالی انجام گرفته است یا به‌ عبارتی دیگر در حال انجام گرفتن است که دین اکثریت مردم ترکیه اسلام است.

طی سه دهه اول از تشکیل جمهوری ترکیه این کشور شاهد لحظات سخت و پرتنشی بود تا این ‌که موضوع تعداد احزاب یا چند حزب‌گرایی در این کشور تصویب شد و ترک‌ها در سه دوره انتخاباتی رای خود را به عدنان مندریس که توانست روزنه‌ای ولو کوچک برای فعالیت برخی از احزاب اسلامی در ترکیه باز کند به صندوق ریختند. در سال 1960 به‌ دنبال کشمکش‌های موجود میان نظام سکولار و دین اسلام در ترکیه ارتش این کشور در کودتایی نظامی حکومت مندریس را ساقط کرد و وی را به چوبه‌دار آویخت. از سال 1960 تا به امروز کودتاهای نظامی در ترکیه با عناوین مختلف ادامه یافته است؛ یک‌ بار برای متوقف ساختن هرج‌ومرج طبقه سیاسی کوتادی نظامی انجام می‌گیرد، بار دیگر برای متوقف ساختن رشد مارکسیسم در ترکیه این کودتای نظامی انجام می‌شود و بار بعدی برای ممانعت از دست‌یافتن احزاب اسلامی به پست‌های حساس در حکومت. نمونه‌ی بارز این کودتاهای نظامی انقلاب سال 1997 بود. یعنی درست 10 سال پیش ارتش ترکیه علیه دولت ائتلافی نجم‌الدین اربکان، رهبر یکی از احزاب اسلامی ترکیه کودتا کرد اما این کودتا بدون استفاده از تانک و اعلام فوق‌العاده یا اضطراری در ترکیه انجام گرفت.

در یک کلام سکولاریسم رادیکالی که آتاترک قواعد و اصول آن را در ترکیه بنا نهاده تا به امروز نتوانسته است پیروزی را برای ترکیه کسب کند به‌طوری که نظام دموکراتیک در این کشور به ثبات واقعی نرسیده است و روابط ترکیه با اروپا تا بدین لحظه روابطی سرشار از ابهام و بی‌اعتمادی است. در این گیر و دارهای سیاسی حزب عدالت و توسعه ترکیه به ریاست اردوغان و عبدالله گل پا به عرصه ظهور گذاشت و جالب آن ‌که این حزب از دل حزب رفاه که به ریاست نجم‌الدین اربکان رهبری می‌شد، سر برآورد. حزب عدالت و توسعه ترکیه از تاریخ انقلاب‌های این کشور و از محدودیت فعالیت احزاب سیاسی اسلامی در ترکیه به ‌خوبی اطلاع داشت و می‌دانست که این کشور هنوز به مرحله‌ای رخداد یک تحول سیاسی اسلامی نرسیده است، به همین دلیل تا به امروز این حزب اسلامی تازه تاسیس با سیاست‌گذاری نوین تمام تلاش خود را کرده است که به نوعی میان سکولاریسم و موضوع دین در ترکیه به‌ گونه‌ای عمل کند که حداقل اطمینان مسئولان سکولار طراز اول این کشور را که در راس آن ریاست جمهوری قرار دارد به‌ دست بیاورد.

یکی از صلاحیت‌های مهمی که در ترکیه در اختیار شخص رییس‌جمهور گذاشته شده است آن است که می‌تواند قوانین تصویب شده پارلمان در این کشور را نقض یا به‌عبارتی وتو کند. صلاحیت مهم دیگر رییس‌جمهور ترکیه، تایید یا عدم تایید شخصیت‌های کاندید شده برای پست‌های مهم دولتی است به ‌طوری که نجدت سزر، رییس‌جمهور فعلی ترکیه با استفاده از این صلاحیت بسیاری از کاندیداهای دولت اردوغان را به ‌صورت موقت در پست تعیین شده تایید کرد و از تایید کامل آنها خودداری کرد. در واقع دولت فعلی ترکیه طی پنج سال عمر سیاسی خود در نوع روابطش با سزر با فرازونشیب‌های بسیاری مواجه بود و تعامل دولت با ریاست جمهوری ترکیه در این مدت تعامل سخت و پرتنشی بود. با توجه به صلاحیت‌های مهمی که رییس‌جمهور در ترکیه دارد و نیز با توجه به این‌که پست ریاست جمهوری در این کشور به ‌عنوان نماد بارز و اصلی حاکمیت سکولار در ترکیه آن‌هم تا به امروز تعریف شده است؛ بنابراین تصور این‌که یک رییس‌جمهور اسلام‌گرا به‌ همراه زن محجبه خود کاخ و نماد سکولارها را به اشغال در آورد برای هیچ ‌یک از سکولارهای آتاترک ترکیه قابل تصور نیست. به اعتقاد سکولارها پیروزی گل در انتخابات ریاست جمهوری به مثابه پیروزی نظام اسلام‌گرا بر نظام سکولار در ترکیه است. سزر در توجیه این موضوع اخیرا طی سخنرانی در دانشکده‌ی افسری ارتش ترکیه اعلام کرد: نظام سکولار ترکیه در معرض تهدید بی‌سابقه در طول تاریخ تاسیس خود قرار گرفته است. تهدیدی که امروز نظام سکولار در ترکیه با آن مواجه است از داخل و خارج این کشور ناشی می‌شود که تهدید داخلی را برخی از احزاب غیرسکولار چون احزاب اسلامی ایفا می‌کنند و تهدید خارجی را برخی از کشورهایی که تلاش می‌کنند ترکیه را به‌عنوان یک الگویی از کشور اسلامی معتدل برای جهان اسلام معرفی کنند، به‌ عهده می‌گیرند.