اجلاس تهران، ناکامی غرب

حمید امیدی
روز گذشته دومین اجلاس رأسای جمهور کشورهای ساحلی دریای خزر به منظور امضای اولین سند رسمی رژیم حقوقی این دریا در تهران برگزار شد. تا پیش از فروپاشی شوروی سابق چند قرارداد و معاهده میان ایران و شوروی با موضوع رژیم حقوقی دریای خزر وجود داشته، از جمله عهدنامه مودت ایران و شوروی در 1921 و قرارداد بازرگانی و بحرپیمایی بین دو کشور در 1940 که با توجه به امضا نشدن سند جدید دراین خصوص، این اسناد مبنای رژیم حقوقی (هرچند ناقص) دریای خزر محسوب می شدند. این موضوع مورد چالش کشورهای استقلال یافته قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان قرار گرفت و این کشورها مصرانه خواستار تعیین رژیم حقوقی جدید برای این دریا شدند.
پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال کشورهای ساحلی دریای خزر و هم چنین اکتشاف ذخایر نفت و گاز دراین دریا و پیامد آن جلب توجه قدرت های فرامنطقه ای به این حوزه، بر مشکلات و پیچیدگی های دریای خزر نظیر مشکلات زیست محیطی و نحوه بهره برداری کشورهای ساحلی از ذخایر زیرزمینی آن افزوده شد. دریای خزر با توجه به قرار گرفتن حدود 2درصد منابع انرژی جهان در آن، بر معادلات انرژی منطقه تاثیرگذار است. این امر باعث اهمیت ویژه این دریا و دشواری مذاکرات برای تقسیم منابع و ثروتهای نهفته در آن شده است.
باید توجه داشت که مسائلی مانند تعیین خطوط مرزی و محدوده صلاحیت کشورها در بهره برداری از منابع دریای خزر به دلیل اهمیت فوق العاده آن از جمله مسائل زمان بر بوده و به همین دلیل پیشاپیش معلوم بود که نشست تهران نمی تواند به امضای سند نهایی منجر شود. اما قطعاً نفس برگزاری این اجلاس کمک موثری در رفع مشکلات موجود بوده و در نزدیک ساختن دیدگاه های طرفین موثر واقع شده است.
از سوی دیگر برگزاری اجلاس تهران، موفقیت بزرگی برای جمهوری اسلامی ایران در عرصه دیپلماسی منطقه ای به حساب می آید. با توجه به جوسازی های آمریکا و چند کشور غربی و تلاش آنها برای منزوی نشان دادن تهران، برگزاری اجلاس سران خزر پس از برگزاری نشست کشورهای عضو جنبش عدم تعهد در ایران، دروغ بودن ادعای آمریکا و هم پیمانان وی مبنی بر انزوای تهران در جامعه جهانی را اثبات کرده و بر نقش فعال و موثر جمهوری اسلامی ایران در معادلات منطقه ای و بین المللی نیز صحه می گذارد.
برژنف آخرین رئیس جمهور روسیه-جماهیر شوروی سابق- بود که 23 سال پیش به ایران سفر کرد. از این رو سفر پوتین به تهران در حالی که جمهوری اسلامی ایران با تشدید فشارهای بین المللی و طراحی تحریم های جدید از جانب آمریکا و فرانسه و چند کشور دیگر مواجه است و از سوی دیگر روسیه نیز در تعامل با آمریکا و اتحادیه اروپا با شکاف و اختلاف نظرهای بیشتری نسبت به گذشته روبرو می باشد، دارای اهمیت ویژه ای است.
اهمیت این سفر برای مسکو و تهران در وهله نخست از جنبه شرکت در نشست سران به منظور حل مشکلات مربوط به رژیم حقوقی دریای خزر است؛ اما سفر پوتین به تهران از دید سران کشورهای غربی با توجه به روند پرونده هسته ای ایران اهمیت بیشتری از مساله خزر دارد. الکساندر پیکایف، یکی از کارشناسان امور ایران در موسسه اقتصاد جهانی و روابط بین الملل در گفت وگو با خبرگزاری آسوشیتدپرس این گونه ابراز عقیده کرده که «سفر پوتین مهم است حتی اگر توافقی به همراه نداشته باشد.این سفر فرصتی است تا اهمیت ایران برای دیگر کشورها به نمایش درآید».
در این میان آمریکا و کشورهای غربی تلاش بسیاری کردند تا پوتین را از این سفر بازدارند. از جمله آنکه چندی پیش رابرت گیتس وزیر دفاع آمریکا به همراه کاندولیزا رایس وزیر امور خارجه این کشور به مسکو سفر کرده و با بهانه قرارداد موضوع فروش سلاح از جانب روسیه به ایران، آنرا به عنوان اهرم فشاری جهت جلوگیری از سفر پوتین به تهران به کار گرفتند. اما سرانجام جنگ روانی که غرب علیه این سفر به راه انداخته بود و حتی وعده های رایس به پوتین و نهایتاً انتشار شایعه ترور وی در تهران نیز مؤثر نیفتاد و این سفر انجام شد.
شاید مهمترین نتیجه ای که سفر پوتین به تهران برای وی به همراه دارد، نشان دادن استقلال عمل روسیه در مقابل آمریکا و جهان غرب در عرصه مناسبات با کشورهای منطقه خصوصاً ایران و بویژه در موضوع انرژی هسته ای است. سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه هفته گذشته تأکید کرد که مناقشه انرژی هسته ای ایران را نه از طریق اعمال فشار و تحریم، بلکه بایستی براساس قطعنامه های سازمان ملل متحد حل و فصل نمود. وی همچنین اتخاذ تصمیمات تند در این مورد را غیر مسئولانه دانست. در جریان سفر اخیر نیکلا سارکوزی، رئیس جمهور فرانسه به مسکو نیز پوتین اختلاف نظر روسیه با رویکرد آمریکا و اتحادیه اروپا و مقاومت روسیه در برابر فشار غرب برای تصویب قطعنامه سوم شورای امنیت مبنی بر تحریم ایران بخاطر برنامه هسته ای این کشور را تکرار کرد. پوتین هم چنین گفته است که «با ایرانی ها باید با بردباری معاشرت کرده و با هم در حال جستجوی راه حل بحران هسته ای این کشور باشیم. ترساندن مقامات و مردم ایران محال است.»
اگرچه در تهران نسبت به روش ها و سیاست های روس ها در مورد پرونده هسته ای ایران نگرانی هایی وجود دارد ولی چنانچه مواضع چند روز اخیر روسیه در قبال مسائل هسته ای ایران تبدیل به یک راهبرد همکاری بین ایران و روسیه شود، می توان گفت که سفر پوتین به تهران در موضوع هسته ای ایران نتیجه خوبی دربرداشته است. با این حال و آنگونه که تأخیرهای مکرر در تکمیل نیروگاه اتمی بوشهر نشان می دهد، مشارکت ایران و روسیه بدون مانع و هموار نیست. نیروگاه بوشهر به نوعی نماد همکاری دو کشور است و علیرغم سالیان درازی که از اجرای این پروژه می گذرد و توافقاتی که در مقاطع مختلف تاریخی بین ایران و روسیه صورت پذیرفته، هنوز کار این نیروگاه نیمه تمام مانده و به فرجام نرسیده است. اتمام نیروگاه بوشهر می تواند به بازسازی و ترمیم افکار عمومی مردم ایران نسبت به روسیه کمک کند. از همین روست که تهران پیشنهاد کرد تا «سرگئی کرینکو» رئیس آژانس اتمی فدرال روسیه نیز در این سفر همراه پوتین باشد تا روسیه پایبندی نسبت به تعهدات خود در زمینه تاریخ راه اندازی نیروگاه بوشهر را نشان دهد.
از سوی دیگر همکاری های ایران و روسیه می تواند در جهت حل مشکلات منطقه، تاثیرگذار باشد. چرا که خلیج فارس و خاورمیانه هر روزه شاهد زیاده طلبی های آمریکاست؛ بویژه در عراق و افغانستان که آمریکایی ها نه تنها نتوانستند امنیت را برقرار کنند، بلکه بر ناامنی ها نیز افزودند. فعالیت تروریستی 180 شرکت آمریکایی در عراق، تنها گوشه ای از جنایات این کشور را برملا می سازد.
شرایط کنونی به لحاظ آن که آسیای مرکزی و منطقه قفقاز کانون توجه آمریکا و اروپا جهت دست اندازی و سیطره بر انرژی این منطقه شده است نیز شرایط حساسی است و چنانچه کشورهای این منطقه که جزو کشورهای تولیدکننده و صادرکننده انرژی به غرب هستند، سیاست همگونی را برنگزینند، لاجرم مقوله انرژی در این منطقه چالش انگیز خواهد شد. هرچند ایران مناسبات خوبی با دیگر کشورهای ساحلی دریای خزر دارد، اما همکاری برخی از کشورها با شرکت های چندملیتی در زمینه انرژی و منابع زیرزمینی بستر دریای خزر، جای نگرانی باقی گذاشته و می تواند بحث برانگیز باشد. پیشنهاد جمهوری اسلامی ایران در اجلاس دیروز تهران مبنی بر ایجاد سازمان همکاری های اقتصادی دریای خزر و استقبال این کشورها، زمینه های مناسبی را برای چگونگی استفاده از منابع انرژی خزر فراهم خواهد آورد.
اجلاس تهران با صدور اولین سند رسمی که طی اعلامیه ای به امضاء سران کشورهای ساحلی دریای خزر رسید، پایان پذیرفت. احمدی نژاد در مراسم اختتامیه این نشست گفت «اجلاس سران در محیطی بسیار دوستانه برگزار شد و نتایج حاصله را نیز می توان موفقیتی بزرگ و نقطه عطفی در تاریخ همکاری های پنج کشور حوزه دریای خزر قلمداد کرد.» ولادیمیر پوتین نیز در کنفرانس خبری مشترک اظهار داشت «در این اجلاس مسائل به صورت کاملا شفاف و با علاقه مطرح شد و هرچند که شاید در تمام موارد اتفاق نظر وجود نداشته باشد اما مهم آن است که ما در مسیر اجماع گام برداشته ایم.»