ان.پی.تی چیست؟

دکتر علی صباغیان
واژه «ان.پی.تی» (NPT) از جمله واژه‌های سیاسی است که به کرات در محافل رسانه‌ای و سیاسی جهان مورد استفاده قرار می‌گیرد.
«ان.پی.تی» مخفف نام انگلیسی «معاهده منع گسترش هسته‌ای» (Nuclear Non – Proliferation Treaty) است.
پس از آن که آمریکا در دوران جنگ جهانی دوم به استفاده از بمب اتمی اقدام کرد رقابت شدیدی از سوی سایر کشورهای بزرگ جهان برای دستیابی به این سلاح آغاز شد که در این مسیر شوروی سابق در سال 1949، انگلیس در سال 1952، فرانسه در سال 1960 و جمهوری خلق چین در سال 1964 به یک دولت هسته‌ای تبدیل شدند.
همچنین تحقیقات علمی که در دهه 1960 برای کاربردهای صلح‌آمیز انرژی هسته‌ای انجام شد به پیشرفت‌های شگرفی در فناوری راکتورهای هسته‌ای برای تولید برق منجر شد. در سال 1966 نیروگاههای هسته‌ای در پنج کشور در حال ساخت بود. در سال 1985 حدود 300 نیروگاه هسته‌ای در کشورهای مختلف در حال فعالیت، ساخت یا طراحی بودند.
خسارت‌های گسترده جانی و مالی ناشی از انفجارهای بمب‌های اتمی آمریکا در هیروشیما و ناکازاکی ژاپن و نیز تولید مقادیر زیادی پلونیوم ناشی از سوخت نیروگاههای هسته‌ای ـ که طبق برآوردهای سال 1985 روزانه برای تولید 15 تا 20 بمب اتمی کفایت می کرد ـ تلاش‌های بین‌المللی برای جلوگیری از استفاده‌های غیرصلح‌آمیز انرژی هسته‌ای را موجب شد که در نهایت این روند معاهده ان.پی.تی به عنوان تنها معاهده چندجانبه الزام‌آور در این زمینه در یک مقدمه و 11 ماده منعقد شد.
معاهده ان.پی.تی در اول ژوئیه 1968 برای امضای کشورها آماده شد و در این تاریخ آمریکا و انگلیس و 59 کشور دیگر آن را امضا کردند. این معاهده پس از آن که آمریکا آن را در مجلس خود تصویب کرد در 5 مارس 1970 به اجرا گذاشته شد. چین در 9 مارس سال 1992 و فرانسه در 3 اوت 1992 به عضویت این معاهده در آمدند.
در حال حاضر 186 کشور جهان عضو این معاهده هستند. تنها کشورهای کوبا، اسراییل، هند و پاکستان عضو این معاهده نیستند. همچنین کره شمالی نیز چند سال پیش از این معاهده خارج شده است.
نظارت بر اجرای معاهده ان.پی.تی و پروتکل الحاقی آن برعهده آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است که خود یکی از آژانس‌های تخصصی سازمان ملل متحد محسوب می‌شود. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در سال 1957 با هدف تسهیل استفاده‌های صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای و جلوگیری از کاربرد کمک‌های این آژانس در مقاصد نظامی آغاز به کارکرد و مقر آن در وین است.
این آژانس در چارچوب نظام پادمان‌های ایجاد شده توسط معاهده ان.پی.تی به منظور بررسی میزان پایبندی کشورهای عضو ان.پی.تی به مقررات این معاهده بازرسی‌هایی را از تاسیسات هسته‌ای کشورهای عضو انجام می‌دهد.
همچنین مفاد معاهده ان.پی.تی به ویژه پاراگراف سوم ماده هشتم آن دوره‌های پنج ساله‌ای برای بررسی عملکرد این معاهده تعیین کرده که در کنفرانس بررسی و توسعه ان.پی.تی در سال 1995 نیز به تایید اعضا رسیده است. در کنفرانس سال 1995 که با حضور بیش از 170 کشور عضو برگزار شد تصمیماتی در خصوص افزایش مدت معاهده برای مدت نامحدود عدم تکثیر هسته‌ای و خلع سلاح به عنوان اصول و اهداف اجرای این معاهده و تعیین فرایند بررسی‌های بعدی اتخاذ شد.