سوریه؛ پل بازگشت پاریس به خاورمیانه

فرزانه شاهسوند
با آنکه خاورمیانه به عنوان باتلاق میانجیگران و بازیگران صلح شهرت دارد اما از خصوصیات شگفت این محیط سیاسى این است که هیچ گاه شور و عطش میانجیگرى و مذاکره در آن فروکش نمى کند. در روزهایى که قطار میانجیگرى آمریکایى ها از حرکت باز ایستاده شاهد به صحنه آمدن گروه هاى جدیدى از میانجیگران هستیم. مهم ترین اکیپ میانجیگرى قرار است در یک طرح ابتکارى در ضیافت سیاسى در دمشق به بار نشیند. در این مدل از میانجیگرى که نام کمیته ۴ جانبه را بر خود دارد. رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه، نیکولا سارکوزى رئیس جمهور فرانسه و شیخ حمد بن خلیفه امیر قطر حضور دارند.
نخستین اظهارات میهمانان بلند پایه دمشق از امیدوارى آنها به گشایش در فضاى خاورمیانه حکایت داشت آنها در چشم انداز این مأموریت بیش از هرچیز بر فرصتى که به عنوان نماینده دولت هاى همجوار پیدا کرده اند چشم دوخته اند. سوریه به عنوان رئیس دوره اى اتحادیه عرب ، فرانسه به عنوان رئیس دوره اى اروپا و قطر به عنوان رئیس دوره اى شوراى همکارى خلیج فارس. در واقع همین موقعیت هاى تقویمى است که سران این کشورها را به یک حرکت جمعى در پهنه سیاسى خاورمیانه ترغیب کرده است.
آنها تصمیم دارند همه موضوعات و معضلات خاورمیانه را در کانون رایزنى هاى خویش قرار دهند از مسئله هسته اى ایران و تحولات سیاسى لبنان تا مذاکرات دمشق و تل آویو و قرارداد آتش بس حماس و اسرائیل ‎.
بدون تردید در محور این حرکت میانجیگرانه پیوند تازه سوریه و فرانسه قرار دارد. و بر این اساس همه نگاه ها به توافقات سارکوزى و بشار اسد دوخته شده است.
اهداف پیدا و پنهان دیپلماسى ۴ جانبه
ویژگى مشترک دیپلماسى ۴ کشور حاضر در ضیافت سوریه این است که آنها به عنوان بازیگران میدان مذاکره خود را مطرح کرده اند در این میان سه رهبر میهمان دمشق یعنى سران ترکیه ، قطر و فرانسه بیش از همه براى گشودن قفل مذاکره سوریه و اسرائیل چشم دوخته اند.
از سرگیرى گفت وگوهاى غیر مستقیم اسرائیل و سوریه که از سال ۲۰۰۰ متوقف شده بود در ماه مه اعلام شد .هم اکنون ترکیه میانجیگرى این گفت وگوها را برعهده دارد. اما قطر و فرانسه نیز به شدت نسبت به مشارکت در این پروژه علاقه مى ورزند.
سوریه و رژیم صهیونیستى تاکنون چهاربار مذاکرات غیرمستقیم براى برقرارى صلح زیر نظر ترکیه برگزار کردند. «رجب طیب اردوغان»، تأیید کرده است که یکى از کارکردها و مأموریت هاى نشست چهارجانبه با «نیکولا سارکوزى» و «بشار اسد» و «شیخ حمد بن خلیفه آل ثانى»، هموار کردن راه میانجیگرى میان تل آویو و دمشق است . منابع خبرى ترکیه نیز تصریح مى کنند که بحث مربوط به جولان و تفاهم سوریه و اسرائیل در صدر گفت وگوهاى این نشست قرار دارد.
این درحالى است که از اظهارات منابع فرانسوى چنین بر مى آید که نیکولا سارکوزى در سفر نمادین اش به دمشق اهدافى فراتر از تفاهم دمشق و تل آویو در سر مى پروراند. به گفته این منابع براى سارکوزى نشست ۴ جانبه دمشق حلقه دیگرى از اتحادیه مدیترانه است. به عبارتى رهبر الیزه همچنان در این اندیشه است که دیپلماسى فرانسه در حوزه خاورمیانه و اروپا جایگاه محورى پیدا کند یعنى همان هدفى که اتحادیه مدیترانه بر پایه آن شکل گرفت.
بنابراین هیأت فرانسوى با دستور کار بزرگى به میهمانى دمشق آمده و بر آن است که با این گام، چند هدف مهم را همزمان به چنگ آورد. بنابراین انتظار مى رود سارکوزى در مذاکرات دمشق موضوعات جدیدى نیز روى میز مذاکره آورد، از زمره این موضوعات میانجیگرى فرانسه در مبادله اسراى فلسطینى و اسرائیلى و بویژه گفت و گو درباره گیل عاد شالیت سرباز فرانسوى- اسرائیلى است که از دوسال پیش به اسارت حماس در نوار غزه درآمده است.
پاریس سهم تازه از دیپلماسى سازش مى‌خواهد
سارکوزى دمشق را به عنوان ایستگاه ورود به خاورمیانه قرار داده است. اگرچه در گذشته همواره فرانسوى ها از مبدأ بیروت نقشه هاى سیاسى خویش را در خاورمیانه پیش مى بردند اما این بار به نظر مى آید که پاریس آن نفوذ گذشته را در ترکیب بندى سیاسى لبنان ندارد. بویژه از زمانى که جنبش حزب الله طرف هاى آلمانى را وارد پروژه مهم آزادى اسرا کرد فرانسه با نوعى احساس نگرانى از حضور رقیبان اروپایى اش در این منطقه به سوریه روى آورده است.
سارکوزى براى گشودن باب چنین مراوده حساس با دمشق پیشنهادها و مشوق هاى بسیار به طرف سورى ارائه کرده است. از جمله این مشوق ها ، دادن تضمین نسبت به خاتمه یک دوره رفتار خصمانه اروپا و غرب با دمشق است ‎/ لذا دیدارهاى سارکوزى واسد دراین مدت با شور و هیجان بسیار آمیخته است الیزه اعلام کرده دمشق بازیگرى غیر قابل اجتناب است، سارکوزى گفته امروز در میان سوریه و فرانسه برگ جدیدى گشوده مى شود. او اضافه کرده است از مدت ها پیش محاصره و بحران لبنان مانع از سرگیرى گفت وگو میان دو کشور مى شد اما با انتخاب رئیس جمهورى در لبنان مسائل در حال تغییر است و این همان چیزى است که من امید آن را داشتم.».
به باور برخى ناظران سارکوزى براى ایفاى چنین نقشى در برابر سوریه ، حتى چراغ سبز امریکا را نیز گرفته است. چنان که بوش گفته است فرانسه اولین دوست امریکا است.
البته نگاه فرانسه و امریکا در دو حوزه لبنان و سوریه به اختلافهایى آمیخته است بویژه در خاورمیانه روابط فرانسه با حماس یا حزب الله مورد پسند امریکا نیست.
با این حال عده اى از کارشناسان خاورمیانه براین باورند که سارکوزى توانسته خود را به عنوان یک شریک براى امریکایى ها اثبات کند و در چنین اوضاع وانفسایى که طرح هاى بوش در خاورمیانه به بن بست رسیده امتیاز میانجیگرى میان اعراب و اسرائیل را بدست آورد.
البته فرانسوى ها براى ورود به دمشق غیر از اقدامات سیاسى از ابزارهاى اقتصادى نیز بهره جسته اند چنان که موازنه تجارى سوریه و فرانسه براى نخستین بار در تاریخ روابط دو کشور ، در سال گذشته به نفع سوریه به ثبت رسید و با پشتیبانى دولت سارکوزى صادرات سوریه به فرانسه سال گذشته از مرز ۷۰۰ میلیون دلار فراتر رفت وصادرات فرانسه به سوریه نزدیک به ۵۰۰ میلیون دلار رسید.
پل تماس فرانسوى‌ها با ایران و جنبش‌هاى انقلابى
آن گونه که ناظران خبرى در دمشق گفته اند در تماس هاى بشار اسد با سارکوزى و دیگر مقام هاى حاضر در اجلاس نحوه تعامل با ایران، محورى مهم به حساب مى آید.
مطبوعات فرانسه نیز بر این موضوع صحه گذاشته اند که فرانسه پس از گشودن راه دوستى خویش با سوریه تلاش دارد از طریق ایستگاه دمشق فاصله خویش با ایران و گروه هاى انقلابى منطقه را کاهش دهد.
البته دیپلماسى فرانسه از این واقعیت با خبر است که موضع گیرى هاى دولت سارکوزى بویژه علیه برنامه هسته اى ایران یا همسویى او با محافل صهیونیستى و امریکایى موجب رنجش و بدبینى ایران و انقلابیون منطقه شده است باوجود این معتقد است در میان دولت هاى اروپایى ، پاریس شایستگى از سرگیرى روابط دیپلماتیک با این جبهه را دارد.
پاریس معتقد است ایران نیز مانند سوریه در جریان انتخاب ریاست جمهورى لبنان و برقرارى صلح در بیروت نشانه هایى از تحولاتى دلگرم کننده از خود بروز داده است.
به علاوه ایران نقش غیر قابل انکار در پروسه تحولات عراق و فلسطین دارد در عین حال ایران نیز مانند سوریه نمى خواهد روابط خویش با اروپا را همشکل با امریکا پیش برد.
با این همه تحلیلگران فرانسوى معتقدند که سارکوزى دریافته که براى نزدیک شدن به بلوک مقاومت در خاورمیانه و جلب همکارى ایران و حزب الله ، واسطه مورد اعتمادى به نام سوریه لازم است ولى مى داند تحقق این امر خیلى مشکل است.
به هر حال موضوع ایران در حالى به یکى از محورهاى نشست دمشق تبدیل شده که آمریکا و غرب مدت طولانى طرح جدا کردن سوریه از ایران را دنبال کردند. حتى گفته مى شد خود سارکوزى در دیدار دوازدهم ژوییه خود با اسد در پاریس از وى خواسته بود تهران را متقاعد کند در برابر امریکا کوتاه بیاید، اما اسد نپذیرفته بود. بنابراین اکنون سؤال مهم این است که به راستى آیا فرانسه ایده همیشگى امریکایى ها مبنى بر دور کردن سوریه از ایران را کنار نهاده است بشار اسد پس از آنکه دیدارهایش از پاریس به این شبهه دامن زد به تهران آمد تا پیام روشن دمشق درخصوص تداوم اتحاد خود با تهران به رغم خواسته امریکا و رژیم صهیونیستى را بدهد. اسد در حالى به ایران سفر کرد که نیکولا سارکوزى، پیشتر از رئیس جمهور سوریه خواسته بود از روابط نزدیک دمشق با تهران براى کمک به حل و فصل مناقشه در خصوص برنامه هسته اى ایران استفاده کند.
نقشه جدید براى تفاهم دمشق و تل آویو
چنان که از گزارش منابع سورى نیز پیدا است درراس موضوعات اجلاس چند جانبه دمشق، بحث نحوه تعامل با اسرائیل قرارا دارد موضوعى که شاید پیچیده ترین مسئله سیاست خارجى سوریه باشد. همه میهمانان بلندپایه کاخ الشعب خواهان تنش زدایى در روابط دمشق و تل اویو هستند.
سوریه اگرچه باب مذاکره با طرف صهیونیستى را نبسته است اما بارها اعلام کرده که این مسئله را به صورت یک تاکتیک نه استراتژى دنبال مى کند.
سوریه گفته است زمانى به این پیشنهادها اقبال خواهد کرد که طرف اسرائیلى پیش شرطهاى صلح را بپذیرد و نه این که اعلام کند عقب نشینى هایى خواهد کرد بلکه باید نسبت به قطعنامه هاى بین المللى التزامى روشن ارائه کند. سوریه در بازگردان جولان به زمین مادرى خود جدى است و این مسئله با آنچه اسراییل در میز مذاکره ارائه مى کند ارتباط دارد، درحال حاضر اسراییل بیشتر به امور تشریفاتى و اجرایى نظیر ارتقاى سطوح هیأت هاى اعزامى مى پردازد در حالى که این مسئله نیازمند ارائه پیشنهادهاى جدى براى تحقق صلح است و همین موضوع توپ را به زمین اسرائیلى مى برد و کار را بر میانجیگران منطقه اى و اروپایى دشوار مى سازد.