رویای تجارت در حجاز

بهراد مهرجو: «تا چند سال پیش غواص‌های عرب زیر کشتی‌های تجاری ایران را وارسی می‌کردند تا مین جاسازی نشده باشد.» این جمله را یکی از تجاری بر زبان جاری می‌سازد که طی چند سال اخیر مسیر تجارت خود را به سوی شیخ‌نشین‌های خلیج‌فارس منحرف ساخته است. بازار عربستان جذابیت‌های بسیاری برای تجار ایرانی مهیا ساخته است ولی مشکلات تاریخی و سیاسی میان دو کشور شرایطی را فراهم آورده تا تجارت نیز در تعلیق قرار گیرد. اختلافات سنتی شیعه و سنی هرچند از سوی بسیاری از علمای اسلام مورد نکوهش قرار گرفته ولی همچنان از شدت خصومت میان دو کشور نکاسته است. هنوز خیلی‌ها مشکلات ابتدایی دهه 60 را به خاطر دارند. روزهایی که آیت‌الله کروبی که در آن هنگام ریاست سازمان حج و زیارت را برعهده داشت وادار شد به نشانه قهر خاک عربستان را ترک کند. خروج شیخ از خاک عربستان مصادف با تیرگی روابط دو کشور و پایان ترکتازی تجار ایرانی در آن سوی آب‌های خلیج‌فارس بود. آشتی دو کشور در سال‌های بعد نیز هرچند برای زوار ایرانی خوش‌یمن بود ولی همین تجار را پشت درهای بسته بازار عربستان نگاه داشت. روزگاری بیش از 50 درصد کالاهای بازار عربستان از طریق ایران تامین می‌شد ولی حالا دیگر از روزهای پرفروغ گذشته خبری نیست. سالانه حدود 500 هزار مسافر از ایران راهی شیخ‌نشین‌ها می‌شوند که از این رقم تنها 70 تا 80 هزار نفر به قصد تجارت پا به صحرای حاشیه خلیج‌فارس می‌گذارند. تجار ایرانی روایت می‌کنند که عرب‌ها ویزای اقامت بیش از یک ماه برای آنها صادر نمی‌کنند و همگی برای ورود به ریاض، جده، ظهران، قطیف، مکه و مدینه دچار مشکل هستند. شیخ‌نشین‌ها تمام رفتار ایرانیان را زیر نظر دارند و رنجش شیخ‌نشین‌ها برای تجار ایرانی بسیار ناگوار است آنها تنها 35 درصد از بازار واردات 260 میلیون دلاری خود را در اختیار ایران قرار داده‌اند. اسدالله عسگراولادی روایت می‌کند که حجم تجارت میان دو کشور حدود 20 درصد افزایش داشته است. اما شیخ‌نشین‌های حاشیه خلیج‌فارس با دو موضعگیری خود طی هفته‌های اخیر اثبات کردند که همچنان قصد دارند ساز ناکوک خود را بنوازند و ایرانی‌ها را پشت خط بازارشان نگاه دارند. آنها هم‌پیمان ایالات متحده در خلیج‌فارس به حساب می‌آیند و به همین دلیل شش کشور مخالف را در لیست تحریمی‌ها قرار داده‌اند. ایران، فلسطین، کره شمالی، عراق، الجزایر و تایلند حق تجارت در خاک عربستان را ندارند. لیستی که عربستان تدوین کرده اعتراض همتایان ایرانی آنها را نیز برانگیخته است. تجار ایرانی تنها در شرایطی اجازه استقرار در خاک عربستان را می‌یابند تا صنعتی راه‌اندازی کنند که حداقل 10 عرب را به اشتغال گیرد. تعدادی از تجار ایرانی اعتقاد دارند مسئولان دیپلماتیک ایرانی باید از طریق مذاکره راه‌های ورود به بازار عربستان را باز کنند. این در حالی است که تاکنون اقدامات گسترده‌یی در این زمینه صورت نگرفته است. رئیس گروه دوستی پارلمانی ایران و عربستان نیز خود گلایه‌هایی از این جریان دارد: «دوستان وزارت خارجه باید تلاش بیشتری برای گسترش روابط میان دو کشور انجام دهند.» علی ریاضی اعتقاد دارد که هرچند تاکنون تلاش‌هایی انجام شده ولی آنقدرها کافی نبوده تا همسایگان جنوبی ایران را راضی به گسترش روابط کند. وی ریشه درگیری‌ها را موضوعات سیاسی قلمداد کرد و بیان داشت: «متاسفانه در منطقه مسائلی اتفاق می‌افتد که ما از عربستان می‌خواهیم با نگاه دوستی و روابط مسلمانی به ایران بنگرد و در مقابل تفرقه‌افکنانی که بحث تشیع و تسنن را راه انداخته‌اند و سایر مسائل سیاسی را دستاویز قرار داده‌اند، به ایران اطمینان داشته باشد.» وی از اتخاذ استراتژی جدید نیز خبر داد: «سیاست پارلمانی می‌تواند به عمق روابط میان دو کشور بیفزاید.» علاءالدین میرمحمد صادقی به عنوان رئیس شورای مشترک ایران و عربستان نیز اعتقاد دارد از راه دیپلماسی می‌توان مقداری از مشکلات را حل کرد: «تا چند سال قبل ورود کالاهای ایرانی به عربستان ممنوع بود ولی با مذاکراتی که در دوران آقای هاشمی‌رفسنجانی انجام شد، این سد شکسته شد.» سعودی‌ها در صورتی به تجار ایرانی اجازه اقامت می‌دهند که تاجری از عربستان برای آنها دعوت‌نامه ارسال کرده باشد. در این شرایط سفارت ایران می‌تواند نقش گره‌گشای خود را بازی کند ولی تجار ایرانی روایت جالبی از اقدامات سفارت دارند. یکی از اعضای شورای همکاری ایران و عربستان در این مورد می‌گوید: «در گذشته اصلاً امکان برقراری ارتباط میسر نبود.» اما اسدالله عسگراولادی در این مورد نیز توضیحی دارد: «اصلاً برای ورود به هر کشوری نیاز به دعوت‌نامه است. خود بنده هر چند ماه یک بار به عربستان سفر می‌کنم و مشکلی هم وجود ندارد. روابط تجاری هر دو کشور نیز روند صعودی دارد.» او به موضوعی اشاره می‌کند که سازمان حج و زیارت نیز تاکنون بارها از آن انتقاد کرده است. تجار ایرانی به قیمت زیارت از کانال‌های تجاری وارد خاک عربستان می‌شوند و این در حالی است که سازمان حج و زیارت متولی اعزام زائر به عربستان به شمار می‌آید. اسدالله عسگراولادی در این مورد هم توضیح می‌دهد: «دوستان ویزای تجاری می‌خواهند ولی به همراه همسر و فرزندان خردسال خود به عربستان می‌روند. سعودی‌ها نیز مخالف این رویه هستند. حداقل باید فعالیت‌های تجاری و زیارتی توام با هم انجام شود.» او خود 40 سال می‌شود که عربستان را در لیست کشورهای مقصد تجاری خود قرار داده است.
تاسیس شورای مشترک در عربستان سعودی به ریاست «الجریسی» رئیس اتاق بازرگانی و صنعت عربستان نیز از ابتکارات او و میرمحمد صادقی بوده است. اما تجار قدیمی همچنان نگران روابط دو کشور هستند. این اضطراب از میان جملات علاء میرمحمد صادقی نیز به روشنی قابل درک است: «طی مدت زمانی که ایران در بازار عربستان حضور نداشته سایر کشورها جای ما را در این بازار مهم پر کرده‌اند، در صورتی که قبل از تحریم، کالاهای ایرانی بیش از 50 درصد بازار عربستان را شامل می‌شد. اما مسائل سیاسی موجب شد ایران در بازار عربستان کنار زده شود.» او ادامه داد: «الان این سد شکسته شده و ضرورت دارد با زمینه‌های مطلوب سیاسی و اقتصادی فعلی تجار ایرانی در بازار عربستان فعالیت اقتصادی خوبی داشته باشند.» وی تصریح کرد: «مقرر شده بود به زودی کمیسیون مشترک ایران و عربستان با همکاری سازمان توسعه تجارت برگزار شود، اما درخواست شورای مشترک ایران و عربستان از سازمان توسعه تجارت این است که اقدامی بدون همکاری با شورا انجام ندهد.» آخرین بار عربستان سعودی با مخالفت خود در مقابل تصمیم جمعی کشورهای صادرکننده نفت نمایان ساخت که هنوز هم رفتاری دیپلماتیک را نیاموخته است. اسدالله عسگراولادی نایب رئیس شورای همکاری ایران و عربستان در این مورد می‌گوید: «نفت عربستان در شرکت‌هایی است که وابستگی کامل به غرب دارند. اصلی‌ترین شرکت نفتی عربستان صددرصد غربی است. همین شرکت در دولت نفوذ دارد پس اگر حرفی دراین مورد زده می‌شود، تحت تاثیر همین شرکای غربی است. اما به غیر از این مورد عربستان با ایران همکاری دارد.» عربستان با ایالات متحده آمریکا قرابت نزدیکی دارد از همین رو بسیاری از تجار اعتقاد دارند که شیخ‌نشین‌ها به سادگی حاضر نیستند با ایرانی‌ها همکاری کنند ولی اسدالله عسگراولادی اعتقاد دیگری دارد: «آنها در رابطه با ما استقلال دارند. روز به روز روابط بین ایران و عربستان بیشتر می‌شود. آنها هرچند به لحاظ سیاسی نوعی وابستگی به غرب دارند ولی به لحاظ امنیتی نیز به ایران نیاز دارند.» اسدالله عسگراولادی ریشه‌های تاریخی جدال دو کشور را نیز چنین تشریح می‌کند: «گروهی بسیار افراطی در عربستان حضور دارند که آنها با مذهب شیعه در جدال لفظی هستند. از نظر سیاسی هم در زمان آقای هاشمی‌رفسنجانی اوضاع بهتر شد. تا چند سال قبل به مذهب ایرانی‌ها توهین می‌کردند ولی چند روز قبل علمای آنها نیز خواستار وحدت میان شیعه و سنی شدند. همین اظهار نظرها نشانه‌یی از تغییر روابط است.»

در زمان ریاست جمهوری هاشمی‌رفسنجانی زمینه‌های افزایش همکاری تجاری میان دو کشور به وجود آمد. اسدالله عسگراولادی نیز چنین اعتقادی دارد: «درایت ایشان موجب شد روابط بهتر شود.» بازار عربستان به طور کامل در اختیار کالاهای خارجی قرار دارد ولی اسدالله عسگراولادی اعتقاد دارد که محصولات ایرانی همچنان برای سعودی‌ها جذابیت دارد: «آنها کالاهای ایرانی را خیلی دوست دارند البته کیفیت کالاهای ایرانی هم در حد مطلوبی قرار دارد.» شاید اگر تا چند سال دیگر روابط دو کشور در همین حد باقی بماند، دیگر نتوان امیدی هم به تسخیر بازار عربستان داشت. همان‌طور که معاون وزیر بازرگانی در اظهارنظری عجیب اعلام کرد: «دیگران گوی سبقت را از ما ربوده‌اند.»