ترکیه و ارمنستان در آزمون دیپلماسى

دیدار مقدماتى میان تیم هاى ملى فوتبال ارمنستان و ترکیه از لحاظ دیپلماتیک نیز تأثیرگذار بود و سبب شد که دولت هاى دو کشور که از پانزده سال پیش تا کنون با یکدیگر اختلاف دارند، در راه گفتگو و حل معضلات موجود قدم بردارند. عبدالله گل نخستین رئیس جمهور ترکیه است که از زمان بنیانگذارى جمهورى ارمنستان در سال ۱۹۹۱، راهى این کشور مى شود. در حین دیدار او از ارمنستان اتفاقات درخور توجهى روى نداد. گروهى کوچک در ارمنستان فریاد اعتراض سرداد، اما آنان به همان اندازه از توجه رسانه هاى بین الملل دور ماندند که عقاب هاى ترکیه، ارتشیانى که حتى عبدالله گل را به خیانت به وطن متهم کردند. سرژ سرکیسیان، رئیس جمهور ارمنستان میزبانى فوق العاده بود و از ابراز سخنانى که ممکن بود، بر جو حاکم تاثیر منفى بگذارد، چشم پوشى کرد. از این رو تندروهاى ملى گرا و نیز چهره هاى تحریک کننده فرصتى براى عرض اندام و شکوفایى نیافتند. دیدار تیم هاى ملى فوتبال ارمنستان و ترکیه در چارچوب پیکارهاى مقدماتى جام جهانى ۲۰۱۰ آفریقا سبب شد که عبدالله گل، درست در ماه رمضان راهى ارمنستان شود و روزه خود را در کنار رئیس جمهور ارمنستان افطار کند. اگر چه بیم و نگرانى هاى زیادى وجود داشت، اما در نهایت خرد پیروز شد. هم ترکیه و هم ارمنستان باید پس از بروز بحران قفقاز بیش از پیش پى برده باشند که خواست رسیدن به صلح و حل اختلاف هاى موجود به مراتب بهتر است تا پافشارى بر خواست هاى ملى گرایانه و نابخرادانه بیش از حد. باید اذعان داشت که هم ترکیه و هم ارمنستان آزمون دیپلماسى در زمین فوتبال را با موفقیت تمام پشت سر گذاشتند.
رؤساى جمهور ارمنستان و ترکیه در تریبون ویژه استادیوم، در کنار هم دیدار تیم هاى ملى دو کشور را دنبال مى کردند و از چهره و حرکات آنها پیدا بود که هر دو طرف حاضر به گفتگو هستند. ارمنستان تمایل زیادى دارد که مرز این کشور با ترکیه که در سال ۱۹۹۳ بسته شده، به زودى بازگشایى شود. این امر به صلاح ترکیه نیز خواهد بود که در جست وجوى راه هاى تازه اى براى انتقال نفت و گاز حوزه دریاى خزر است. ترکیه از نخستین کشورهایى بود که در سال ۱۹۹۱ جمهورى ارمنستان را پس از فروپاشى شوروى سابق به رسمیت شناخت. ادعا هاى ارضى ارمنستان اما آنقدر خشم ترکیه را برانگیخت که در سال ،۱۹۹۳ روابط دیپلماتیک بین دو کشور قطع و مرزهاى میان آنها نیز بسته شد. یک سال دیگر، بازى برگشت میان تیم هاى ملى دو کشور در ترکیه برگزار خواهد شد. تا آن زمان دیپلمات هاى ارمنستان و ترکیه فرصت کافى دارند که خود را از فشارهاى تاریخى برهانند و روند گفتگو را پیش برند. اکنون بیش از یک قرن است که از رویدادهاى سال هاى ۱۹۱۵ و ۱۹۱۶ مى گذرد. ارمنیان مرگ صدها هزار تن از هموطنان خود را «کشتار قومى» مى دانند. دیپلمات هاى محطاط بین المللى تنها از واژه «کشتار» استفاده مى کنند. ترکیه کشته شدن یک و نیم میلیون ارمنى را رد مى کند و از ۲۰۰ هزار کشته اى سخن مى گوید که در همهمه جنگ جهانى اول جان خود را از دست دادند. در این میان ملى گرایان اصلاح ناپذیر ترکیه خدمتى بس ناباب کرده و عبدالله گل را به خاطر سفرش به ارمنستان به خیانت به وطن متهم نموده اند. این محافل هنوز هم نمى خواهند بپذیرند که اندیشه دولت ملى در قرن بیست و یکم سخت دچار دگرگونى شده است. در اروپا، قوم هایى که در جنگ جهانى دوم خسارات، رنج و دردهاى بس شدیدترى به یکدیگر وارد آوردند، موفق شدند به صلحى مشترک دست یابند. در منطقه بالکان نیز هم اکنون تلاش براى هضم و پشت سرگذاشتن جنایات دهه نود میلادى در جریان است. در دیدار فوتبال میان ترکیه و ارمنستان، ترکیه به پیروزى ورزشى دست یافت، اما از لحاظ دیپلماتیک، عبدالله گل و سرژ سرکیسیان رطساى جمهور این دو کشور، هر دو پیروز، میدان را ترک کردند.
آیا دو همسایه آشتى مى کنند؟
سایت دیپلماسى ایران هم در گزارشى در این زمینه آورده است: دکتر چلیکپالا استاد دانشگاه TOBB ترکیه و تحلیلگر مسائل قفقاز و ارمنستان معتقد است که دیوارهایى که بین دو کشور کشیده شده است باید فرو ریزد. وى معتقد است که هرچند این اقدام باید صورت مى گرفت اما در شرایط کنونى این سفر به نفع ترکیه رقم نخواهد خورد. دکتر چلیکپالا مى گوید: گام هاى برداشته شده بسیار مهم هستند اما، زمان این سفر چندان مناسب انتخاب نشده است. در حالى که جنگ گرجستان همچنان ادامه دارد، فرصت مناسبى براى تمرکز بر روى مسأله ارمنستان نیست. چراکه در حال حاضر تفلیس از اهمیت استراتژیک بیشترى براى ترکیه برخوردار است. گرجستان دروازه ورودى ترکیه به آذربایجان و آسیاى میانه است و امروز ترک ها نمى توانند مسائل گرجستان را ندیده بگیرند. وى همچنین معتقد است که سفر عبدالله گل به ارمنستان موجب رنجیدگى آذربایجان شده است. این رفتار ترکیه مى تواند سیاست هاى آذربایجان در قبال ترکیه را با نزدیک شدن به انتخابات در آذربایجان تغییر دهد.
این استاد دانشگاه در ادامه مى افزاید که سفر عبدالله گل به ارمنستان سیاست هاى ارمنستان را نیز تحت تاثیر قرار مى دهد، از آنجا که ارمنستان یکى از هم پیمانان روسیه به شمار مى رود این اقدام ترکیه مى تواند به نوعى حمایت ترکیه از ارمنستان را نشان دهد. او معتقد است که این دیدار بیش از آنکه به نفع ترکیه رقم بخورد به نفع سرژ سرکیسیان تمام خواهد شد.
سرکیسیان با وجود تمام مخالفت ها از عبدالله گل دعوت کرد تا به ارمنستان سفر کند. وى از این دیدار به نفع خود و برعلیه رقیب خود، لوون پتروسیان استفاده خواهد کرد. این درحالى است که پتروسیان تمایلى بیشتر به سمت غرب و ترکیه داشت و این اقدام مى تواند وى را ضعیف تر کند. این سفر همچنین مى تواند توجه ترکیه را به سمت ارمنستان معطوف کرده از گرجستان دور کند. این همان استراتژى است که روسیه نیز از آن حمایت مى کند. دکتر چلیکپالا در خصوص حمایت واشنگتن از این سفر مى گوید که واشنگتن نمى خواهد ترکیه به طور مستقل در گرجستان اعمال نفوذ کند بنابراین نگران روابط ترکیه و ارمنستان در شرایط کنونى نیست. از طرف دیگر مى خواهد از طریق ارمنستان راه جدیدى براى انتقال انرژى از تفلیس به سمت ترکیه باز کند.