علل آغاز جنگ تحمیلی از دیدگاه صاحب‌نظران خارجی

شهرام چوبین مدیر بخش پژوهش مرکز سیاست های امنیتی در ژنو است. از نظر چوبین شروع جنگ غیر منتظره نبوده. وی آثار حاصل از انقلا ب ایران را چنین ذکر می کند که تغییر وسیع در کشور و جایگزینی آن با رژیم انقلا بی و ادعاهای آن مبنی بر صدور انقلا ب، اجبارا به ثبات منطقه ضرر می رساند. به نظر چوبین یکی دیگر از دلا یل جنگ عدم توجه به توازن نظامی بین دو کشور بود. توازن نظامی پیش از انقلا ب به نفع ایران بود ولی پس از انقلا ب به دلیل عدم استحکام حکومت، نیروهای مسلح ایران وضعیت نابسامانی داشتند و هیچ کدام از ابر قدرت های بزرگ دنیا نیز از حکومت انقلا بی ایران حمایت نمی کردند.
پروفسور رمضانی استاد بازنشسته دانشگاه ویرجینیا در آمریکا است وتالیفاتی در مورد ایران دارد. وی جنگ عراق علیه ایران را واکنش به تهدیدی که کشورهای عربی و به ویژه عراق از اصولگرائی و بنیاد گرائی اسلا می درایران احساس می کردند بیان می کند. وی می گوید که صدام با توجه به ویژگی های فردی و شخصی خود و معضل ژئوپلیتیکی عراق می خواست تا خلا » قدرت ناشی از سقوط شاه و شکل گیری روند جدید در خاورمیانه را بازسازی کند. به عقیده وی، صدام از پیامدهای انقلا ب ایران مانند تضعیف و به حاشیه رساندن رادیکالیسم عراق و هویت ناسیونالیسم عربی ناخشنود بوده و بدین منظور جنگ را آغاز می کند.
جیمزبیل استاد علوم سیاسی و رئیس کالج ویلیام مری دانشگاه ویرجینیا در آمریکاست. به نظر وی دلیل واقعی جنگ، درگیری سیاسی برای دست یافتن به برتری وسلطه یافتن بر خلیج فارس بود. به گفته وی رژیم صدام خواستار استیلا ی سیاسی بر منطقه بود و هدف دوم عراق در جنگ با ایران نابودی انقلا ب ایران، که تهدیدی علیه وضعیت سیاسی کشورهای منطقه، احساس می شد بوده است.
ریچارد نیکسون رئیس جمهور پیشین آمریکا است. توضیحات نیکسون درباره جنگ ایران و عراق متاثر از فضای دوران جنگ سرد و نظام دو قطبی جهان می باشد. تغییر رفتار عراق به همان اندازه انقلا ب اسلا می موازنه قوا را در منطقه بر هم زده بود. به عقیده وی استراتژی آمریکا در دهه 1970 مهار عراق رادیکال با اتکا بر ایران بود ودر سال های 1980 با هدف مهار انقلا ب اسلا می با اتکا به عراق طراحی گردید و جنگ عراق علیه ایران نیز بدین منظور آغاز گشت.
آنتنی کرد زمن مدیر موسسه بررسی های استراتژیک در آمریکا می گوید جنگ ایران و عراق برآیند عوامل تاریخی، فرهنگی و نظامی متعددی بوده است. مانند اختلا فات تاریخی طولا نی بین دو فرهنگ، دو ملت عرب و عجم و نیز شخصیت ها و نوع جهان بینی رهبران دو کشور، اختلا فات جغرافیایی مانند کنترل راه آبی اروند و کنترل نقاط پدافندی مهم در طول مرز زمینی به ویژه در مناطق وصولی به بغداد و ... کرد زمن علا وه بر اختلا ف مرزی میان دو کشور به تصورات ایران و عراق نسبت به هم اشاره می کند و می نویسد، عراقی ها بر این باورند که برای سلطه برخلیج فارس خاتمه حوادث آن زمان ایران، باید با زور وارد عمل شد.
فولر نویسنده و تحلیل گر عضو سابق سازمان سیا و متخصص در امور جهان اسلا م است که هم اکنون عضو موسسه تحقیقات رند وابسته به وزارت دفاع آمریکا است. وی نیز مانند آنتنی کردزمن منازعات مرزی و سیاسی و تاریخی را از علل اصلی آغاز جنگ می داند و در توضیح این نظریه به بررسی دوره های مختلف پرداخته و چنین نتیجه گیری می کند که مناسبات دو کشور نسبتا با نظام پادشاهی هماهنگ بوده اما با وقوع انقلا ب در عراق صحنه سیاست های منطقه ای به کلی دگرگون شد و این موازنه تغییر کرد و با انقلا ب ایران و ظهور نیروی جدید بر آمده از تشیع، ملی گرایی ایران و جنبش توده ای حقیقی، مرحله جدیدی آغاز شد که نهایتا با توجه به اختلا فات تاریخی و مرزی منجر به شروع جنگ گردید.
ابوغزاله وزیر دفاع مصر در طول دوران جنگ ایران و عراق بود. وی در کتاب خود درباره جنگ عراق و ایران نوشته است که جنگ ایران و عراق،جنگ بین عرب و فارس بود، که ریشه تاریخی آن به صدها سال قبل باز می گردد. وی به تاثیر انقلا ب در تغییر توازن منطقه پرداخته و حرکت عراق را استفاده از فرصتی مناسب و تکرار نشدنی برای بازیابی نقش ژاندارم منطقه خلیج فارس پس از سقوط شاه می داند. همچنین احتمال صدور انقلا ب به کشورهای خلیج فارس و ترس دولت های آنها را عامل پشتیبانی بی حد و حصر مالی کشورهای عربی از صدام می داند. به عقیده وی تشکیلا ت نظامی ایران هنگام شروع جنگ بسیار ضعیف بوده و همین ضعف صدام را به جنگ علیه ایران ترغیب کرد.
سامرانی از افسران ارتش عراق بود که در سابق مسوول میز ایران در سرویس اطلا عاتی عراق بود. وی بعدها از عراق متواری شده و به گروه های اپوزیسیون عراق می پیوندد. به عقیده وی پس از پیروزی انقلا ب اسلا می، رژیم عراق تصور می کرد اگر تشنجات و بحران حاکم بر روابط عراق و رژیم ایران به داخل ایران هدایت نشود این بحران به داخل عراق سرایت می کند. رژیم عراق به این نتیجه رسیده بود که فرصت طلا ئی لا زم برای رهائی از نفوذ ایران در عراق و زمینه های لا زم برای ابطال معاهده 1975 الجزایر و برگشت کامل حاکمیت و سلطه بر اروند رود بر مبنای معاهده 1937 و تعدیل خط مرزی و پشتیبانی از عرب های اهواز به منظور شروع یک انقلا ب و برافروختن آتش فتنه های قوی در بلوچستان و کردستان و ... به منظور سرنگونی رژیم جمهوری اسلا می فراهم شده است.
افرایم کاراش از محققان و تحلیلگران یهودی امور نظامی است که در مورد جنگ ایران و عراق بررسی های متعددی کرده است. وی انقلا ب ایران را با انقلا ب فرانسه و روسیه مقایسه می کند و معتقد است آرمان های جدید انقلا ب و مخالفت ایران با وضع جهان اسلا م درآن زمان و نیز از هم گسیختگی ساختار نظامی ایران از عوامل اصلی جنگ می باشد. از سوی دیگر تلا ش و علا قه رژیم برای تجزیه ایران نیز از دیگر دلا ئل بروز جنگ است. در سال 1979 و پیروزی انقلا ب صدام دیگر نمی توانست برتری ایران را که منجر به امضای قرارداد الجزایر در سال 1975 گردید تحمل نماید. زیرا به رسمیت شناختن این برتری منجر به سقوط تدریجی رژیم بعث می گردید و لذا عراق ترجیح داد از برتری نسبی خود استفاده نماید زیرا برای اولین بار طی ده سال اخیر برتری قوای نظامی با عراق بود.
پروفسور امیت اوزداغ رئیس مرکز مطالعات استراتژیک اوراسیا در ترکیه است. که دیدگاهای خود را در چارچوب پاسخ به این پرسش بیان می کند که چرا در خاورمیانه تنش های گذرا به تخاصم تبدیل می گردد. به عقیده وی تاریخ نظامی منطقه مشحون از سیستم های دیر پای تاریخی، فرهنگی و سیاسی است که استفاده از نیروی نظامی را در حل مسائل سیاسی موجه جلوه می دهد. اختلا ف های قومی، مذهبی، نژادی در اغلب اوقات ریشه این رقابت ها بوده است که نهایتا منجر به اجماع سیاسی و بسیج عمومی برای جنگ می گشت.
مارتین کرامر پروژه بنیاد گرائی را در دانشگاه شیکاگو بررسی و بخشی از نتایج تحقیقات خود را منتشر ساخته است. براساس نظریات کرامر انگیزه اصلی عراق در منطقه، مقابله با انقلا ب ایران بوده است. او نوشته است کشورهائی مانند عراق و شیخ نشین های حاشیه خلیج فارس که به اثرات انقلا ب اسلا می بر سرزمین های خود واقف بودند از اراده وامکانات لا زم برای فرو نشاندن شعله انقلا ب های محلی در همدلی با انقلا ب ایران برخوردار بودند. عراق نیز جنگ خود را با همین انگیزه آغاز کرد.
دکتر احمد الموصللی استاد دانشگاهآمریکائی در بیروت است. وی نیز مانند کرامر بحث بنیادگرائی اسلا می در ایران و مخالفت دول دیکتاتوری کشورهای عربی و احساس خطر غرب از آن را از دلا یل اصلی آغاز جنگ می داند.
وی می نویسد که انقلا ب اسلا می ایران، امید بازگشت جایگاه اسلا م و حکومت اسلا می را در جنبش های اسلا می زنده کرد و این زنگ خطر را برای غرب و به ویژه آمریکا و همچنین شوروی سابق به صدا درآورد. به همین دلیل غرب با تحمیل جنگ درصدد برآمد تا زمینه های پیدایش سیاسی حکومت اسلا می را از بین برد و شوروی نیز در قبال جنگ با سکوت خود عملا از جنگ عراق بر ایران حمایت نمود.
بوتل از پژوهشگران انجمن ایران شناسی فرانسه است وی می نویسد که این جنگ را نمی توان به عوامل تاریخی، سوق الجیشی سیاسی یا نظامی حاکی از قدرت طلبی دولت، حکومت، حزب یا رژیم یا گروهی از طرفین درگیر، محدود کرد. بوتل در بررسی خود، منطق جنگ و ساز و کارهای آن را در متن تحولا ت جامعه ایران جست وجو می کند ولی در این مورد زیاد توضیحی نمی دهد. توجه به نقش انقلا ب و ریشه دگرگونی در جامعه ایران و اثر آن بر ملت ایران مانند امت اسلا می و شهادت طلبی و حکومت حق و ... از ویژگی های نظریه بوتل است.
جودیت مری ودوری میلروی نویسندگان کتاب معروف «صدام حسین و بحران خلیج فارس» هستند، که در آن کتاب بیش تر به شخصیت وماهیت صدام در تجاوز به ایران و سپس کویت تاکید دارند. به عقیده این نویسندگان، ترکیبی از جاه طلبی و ترس عامل، تجاوز عراق به ایران بوده است. بدین معنا که جاه طلبی برای تبدیل عراق به قدرت برتر خلیج فارس و ترس به دلیل هراس از شیعیان منجر به تجاوز عراق به ایران شد.
آنها می نویسند: همه دولت های عرب اطراف خلیج فارس از جانب ایران احساس خطرمی کردند و صدام از این احساس خطر سیاسی از ایران، برای پی ریزی برتری عراق در منطقه سود برد و پیشنهاد کرد نقش محافظ امیرنشین های ضعیف عرب را برعهده بگیرد. به عقیده آنها صدام سه هدف عمده برای آغاز جنگ در سر داشت:
1- ضمیمه کردن شمال شرقی اروند رود به عراق
2- تجزیه خوزستان و الحاقآن به خاک عراق
3- شعله ور ساختن قیام در میان اقوام غیر فارس ایران و در نهایت سرنگونی حکومت اسلا می.
نتیجه
با بررسی بخشی از نظریات موجود درباره علل وقوع جنگ، در یک جمع بندی کلی به نظر می رسد نقطه اشتراک تمامی نظریه ها، تاکید بر انقلا ب و نیز وضعیت پیامد آن به عنوان بستر اصلی وقوع جنگ و تحریک اختلا فات مرزی در پی خلا » قدرت و تلا ش عراق برای جبران آن بوده است. در واقع کانون درگیری همان وقوع انقلا ب اسلا می بیان شده است. انقلا ب ایران به دلیل ماهیت دینی و آزادی طلبی انقلا ب اسلا می با منافع امپریالیسم غرب و بلوک شرق در تضاد بود. لذا حذف انقلا ب اسلا می و حکومت اسلا می نقطه اشتراک خواسته های ابر قدرت های شرق و غرب در آن زمان بوده است.