آژانس انرژى اتمى در پى سکاندارى جدید

رایزنى براى انتخاب جانشین محمد البرادعى مدیرکل آژانس بین المللى انرژى اتمى پس از ۱۲ سال تصدى این مسئولیت آغاز شده است و نام چهار تن براى نامزدى یکى از پرچالش ترین سازمان هاى بین المللى، در محافل خبرى به چشم مى خورد. «عبدالصمد مینتى» « نماینده آفریقاى جنوبى در آژانس»، «یوکیا آمانو» نماینده ژاپن در آژانس، « اولى هاینونن»، معاون البرادعى، «راجلیو فیرتر» رئیس آرژانتینى سازمان منع گسترش تسلیحات شیمیایى در لاهه از جمله افرادى هستند که نام آنها در رسانه هاى براى نامزدى مدیرکلى IAEA مطرح شده که از این میان، آفریقاى جنوبى به طور رسمى نماینده خود را نامزد کرده است. گرچه ژاپن رسماً نامزد خودرا براى جانشینى البرادعى معرفى نکرده ولى دیپلمات ها IAEA آمانو را کاندیداى احتمالى توکیو معرفى کرده اند و گفته مى شود که رقابت بین ژاپن و آفریقاى جنوبى براى تصدى این پست شدت گرفته است. «بویلوا سونجیکا» وزیر انرژى آفریقاى جنوبى گفت که «عبدالصمد مینتى» نماینده پورتوریا در آژانس بین المللى انرژى هسته اى در جهت استفاده از کاربردهاى صلح آمیز انرژى هسته اى در آفریقاى جنوبى بعد از توقف برنامه تسلیحات هسته اى رژیم آپارتاید تلاش گسترده اى کرده است. وزیر فناورى ژاپن «یوکیا آمانو» نماینده این کشور در آژانس را به خاطر تجربیات وى در مسائل مربوط به منع و جلوگیرى از تسلیحات هسته اى تحسین کرده و بهترین گزینه براى به عهده گرفتن پست ریاست آژانس اعلام کرد. ۳۱ دسامبر ۲۰۰۸ آخرین فرصت براى نامزدى ریاست آژانس بین المللى انرژى هسته اى است و جانشین البرادعى در ۶ اکتبر انتخاب و در ژوئن ۲۰۰۹ آغاز بکار مى کند.
مدیران کل آژانس از آغاز تاکنون
اندیشه ایجاد یک نهاد بین المللى براى استفاده صلح جویانه از انرژى اتمى در سال ۱۹۵۳ پاگرفت و فعالیت ها براى سازماندهى و تشکیل آن آغاز گردید که سرانجام در سال ۱۹۵۶ پیش نویس اساسنامه آن در کنفرانسى با شرکت ۸۰ کشور جهان در مقر سازمان ملل تصویب شد و در ۲۹ ژوئیه ۱۹۵۷ آژانس بین المللى انرژى اتمى رسماً موجودیت یافت و از آن زمان تاکنون چهار تن بر مصدر ریاست آژانس بین المللى انرژى اتمى تکیه زدند:.
1- استرلینک کول
کول نخستین مدیرآپانس انرژى اتمى است که ریاست این سازمان را از سال ۱۹۵۷ تا ۱۹۶۱ برعهده داشت، در زمان وى اساسنامه سازمان و بدنه اصلى آن متشکل از سه مجموعه - شوراى حکام، اجلاس عمومى و مدیرکل سازمان شکل گرفت و ابعاد سازمانى و حقوقى این مجموعه مستقل از سازمان ملل، اما وابسته به آن تشکیل شد و دوایر و سازمان هاى مربوط به این نهاد نوپا کم کم به وجود آمد.
2- سیگوارد اکلاند
دومین رئیس سازمان به مدت ۲۰ سال از ۱۹۶۱ تا ۱۹۸۱ مسئولیت ریاست این سازمان را برعهده گرفت و طى این مدت طولانى نهاد آژانس توانست در اوج جنگ سرد زیرساخت هاى بین المللى خود را تشکیل دهد. هر چند ساختار اولیه سازمان در دوره ریاست نخستین رئیس آن ریخته شد اما در دوره ۲۰ ساله ریاست سیگوارد اکلاند، انسجام فعلى را پیدا کرد. هدف اصلى آژانس طى این مدت همکارى هاى علمى - فنى مبتنى بر فناورى هسته اى با جوامع دنیا بود و ظاهراً براى رسیدن به این اهداف، شوراى حکام که یکى از دو نهاد واقعى سیاستگذار آژانس است، شروع به تکمیل کادرهاى تشکیلاتى خود نمود، در این دوره شورا اعضاى خود را به ۳۵ عضو رساند.
3- هانس بلیکس
وى از سال ۱۹۸۱ تا ۱۹۹۷ میلادى ریاست این سازمان را برعهده داشت جنگ ایران و عراق و این که دولت بعثى عراق داراى سلاح کشتار جمعى است، دایره فعالیت سازمان انرژى اتمى خصوصاً، رئیس آن را در ایران فعال نمود، حادثه چرنوبیل به سال ۱۹۸۶ در دوره هانس بلیکس، اهمیت سازمان را در بخش مهم امنیت هسته اى برملا نمود، هرچند حادثه بروز تشعشعات اتمى در دوره میخائیل گورباچف و در اوج شعار اصلاح طلبى او به وقوع پیوست و جهان را که تا این تاریخ تنها به انفجار اتمى هیروشیما و ناکازاکى چهره نموده بود، متوجه خود کرد.
4- محمد البرادعى
محمد البرادعى هفدهم ژوئن ۱۹۴۲ در خانواده اى متوسط در قاهره، پایتخت مصر به دنیا آمد. پدرش مصطفى البرادعى وکیلى متبحر بود. البرادعى در سال ۱۹۶۲ از دانشکده حقوق دانشگاه قاهره موفق به اخذ لیسانس شد، دو سال بعد به خدمت وزارت امور خارجه مصر درآمد و به عضویت هیات نمایندگى این کشور در سازمان ملل متحد منصوب شد. عزیمت او به ایالات متحده آمریکا فرصتى شد تا با پشت سرگذاشتن دوره تحصیلات تکمیلى در مدرسه حقوق دانشگاه ایالتى نیویورک در سال ۱۹۷۴ موفق به کسب درجه دکتراى حقوق بین الملل شود. آشنایى البرادعى با آژانس از زمانى آغاز شد که دو بار از سوى وزارت امور خارجه مصر ماموریت یافت به عنوان نماینده حقوقى و کنترل تسلیحاتى مصر در سازمان ملل متحد در نیویورک و ژنو خدمت کند. وى طى یک دوره چهارساله دستیار ارشد وزیر خارجه مصر شد اما آغاز به کار او در سازمان ملل نقطه پایان فعالیتش در وزارت خارجه این کشور بود، همکارى البرادعى با نهادهاى وابسته به سازمان ملل متحد با پذیرفتن مسئولیت برنامه حقوق بین الملل انستیتو تحقیقات و آموزش ملل متحد در سال ۱۹۸۰ آغاز شد. در سال ۱۹۸۴ به عضویت دبیرخانه آژانس بین المللى انرژى اتمى درآمد. مهمترین سمت هاى او پیش از آن که در سال ۱۹۹۳ به عنوان دستیار دبیرکل آژانس در امور روابط خارجى منصوب شود، مشاور حقوقى آژانس بوده است. البرادعى در سال ۱۹۹۷ به عنوان چهارمین مدیرکل آژانس بین المللى انرژى اتمى انتخاب شد و در ۸ اکتبر ۲۰۰۵ براى بار سوم در این سمت ابقا شد، در این دوره اکثر کشورهاى در حال توسعه، که حدود یک سوم از ۳۵ عضو شوراى حکام را تشکیل مى دهند، از ادامه خدمت البرادعى حمایت مى کرند در حالى که ایالات متحده تنها کشور مخالف انتخاب مجدد البرادعى خواستار تغییر در مدیریت این نهاد بود. برخى تحلیلگران معتقد بودند که آمریکا به دلیل این که وى مسلمان بوده، بر تغییر البرادعى تاکید داشته اما برخى نیز مخالفت واشنگتن را به دلیل رویکرد و مواضع البرادعى نسبت به برخى مسایل آژانس از جمله برنامه هاى هسته اى ایران و نحوه برخورد وى در جریان بازرسى هاى تسلیحاتى از عراق مى دانستند. در حالى که ایالات متحده ،ایران را به دنبال کردن برنامه هاى پنهانى براى دستیابى به تسلیحات اتمى متهم مى کند، آقاى البرادعى در گزارش هاى خود، ضمن انتقاد از برخى اقدامات ایران، تاکید داشته که هیچ نشانه اى از انحراف در فعالیت هاى هسته اى تهران یافت نشده است. در آن زمان ایالات متحده از البرادعى خواسته بود که از نامزدى خود براى تصدى مجدد سمت مدیرکل آژانس براى یک دوره چهارساله دیگر خوددارى ورزد اما وى این درخواست را نپذیرفت. معمولا مدیرکل به اتفاق آرا و بدون مخالفت کشورهاى عضو شوراى حکام به این سمت انتخاب مى شود و موضع ایالات متحده، که عضو شوراى حکام است، این سنت را به مخاطره انداخته بود تا این که سرانجام در پى دیدار البرادعى و کاندولیزا رایس وزیر خارجه آمریکا، واشنگتن به ادامه ریاست وى راى مثبت داد. آژانس بین المللى انرژى اتمى و به تبع آن البرادعى در سال هاى اخیر بیش از هر چیز درگیر سه پرونده هسته اى در ارتباط با سه کشور عراق، کره شمالى و ایران بود.
پنجمین مدیرکل و چالش‌هاى پیش‌روى
رایزنى براى انتخاب پنجمین مدیرکل آژانس در حالى آغاز شده که البرادعى اعلام کرد که دیگر نامزد تصدى این مسئولیت نخواهد بود و برخى منابع علت تمایل نداشتن به نامزدى مجدد را اختلافات وى با کشورهاى غربى بر سر به رسمیت نشناختن حقوق ملت ها در استفاده از انرژى صلح آمیز هسته اى مى دانند این در حالى است که برخى معتقدند که البرادعى در دوره سوم تصدى این مسئولیت کاملاً تحت تاثیر و نفوذ کشورهاى غربى به ویژه آمریکا عمل کرده است.
ناظران سیاسى در ارزیابى از نامزدهاى آفریقاى جنوبى و ژاپن براى تصدى مدیریت آژانس آنها را داراى دیدگاه هاى مخالف آمریکا دانستند وخبرگزارى فرانسه نامزد آفریقاى جنوبى را فردى معتقد به برابرى هسته اى در جهان ارزیابى کرد و نماینده ژاپن را داراى فعالیت هاى گسترده در زمینه جلوگیرى از منع و تکثیر سلاح هاى هسته اى اعلام نمود.
آمانو، نامزد ژاپنى این سمت در اجلاس شوراى حکام گفت: آژانس باید خود را به قدر کفایت تقویت نماید تا توانایى مواجهه با چالش هاى بزرگ و تازه را داشته باشد، چالش هایى همچون تروریسم هسته اى، پاکسازى هسته اى، بحران هاى بین المللى کمبود انرژى، گرمایش جهانى که مى تواند با استفاده صلح آمیز از انرژى اتمى به جاى سوخت هاى فسیلى کنترل شود. وى عملکرد آژانس در قبال ایران و سوریه را دچار آفت سیاسى کارى دانست و گفت: متأسفانه ما نمى توانیم کشورها را مجبور به همکارى کنیم. ما چاره اى نداریم جز این که صبورى پیشه کرده و تلاش نماییم دولت ها را قانع کنیم. نماینده آفریقاى جنوبى از حمایت ۵۳ عضو اتحادیه آفریقا برخوردار است و پیش بینى مى شود که اعضاى گروه نم (غیرمتعهدها) نیز از «عبدالصمد مینتى» پشتیبانى کنند. از سوى دیگر در صورت نامزد شدن اولى هاینونن معاون محمد البرادعى پیش بینى مى شود که آمریکا و متحدانش از وى براى تصدى مدیرکلى آژانس حمایت کنند و در غیر این صورت احتمالاً نماینده ژاپن با توجه به همسویى توکیو با سیاست هاى دولت واشنگتن و مساله برنامه هسته اى کره شمالى مورد حمایت غربى ها قرار خواهد گرفت.
معیار آمریکا براى انتخاب مدیرکل آینده آژانس، همسویى با سیاست هاى واشنگتن و باور و مواضع مدیر جدید درباره برنامه هسته اى ایران خواهد بود و هم اکنون قابل پیش بینى است که آمریکا براى دستیابى به اهداف خود از هیچ تلاشى فروگذار نخواهد بود و در این راه دیگر همپیمانان خود را با خود همسو و هم راى خواهد کرد. پنجمین مدیرکل آژانس انرژى اتمى فارغ از این که چه کسى و از چه کشورى خواهد بود، در شرایطى این مسئولیت را برعهده مى گیرد که نقش و استقلال آژانس تحت فشار قدرتهاى بزرگ به ویژه آمریکا کمرنگ تر شده است و تصمیمات آژانس که باید براساس آیین نامه و اساسنامه و مبتنى بر جنبه هاى حقوقى و فنى باشد بیشتر تحت تاثیر مسایل سیاسى است و این امر قدرت و اختیارات مدیرکل را تحت الشعاع خود قرار مى دهد. بى تردید، برنامه صلح آمیز هسته اى ایران و برقراى توزان بین فشارهاى قدرت هاى بزرگ و حقوق حقه کشورهاى عضو آژانس در برخور دارى از دانش صلح آمیز هسته اى براساس آیین نامه IAEA، یکى از چالش هاى مهم پیش روى پنجمین مدیرکل این سازمان بین المللى خواهد بود.