جنگ سرد جدید؛ پیامدها و فرصت‌ها

علی‌اکبر بابا‌
موضوع استقرار سیستم موشکی آمریکا در لهستان که بیش از دو سال قبل مطرح شد و به تازگی سند آن به امضای وزرای خارجه دو کشور رسیده، موجب بروز تنش میان آمریکا و روسیه و آغازگر جنگ سرد جدیدی بین دو کشور شده است. اصطلاح جنگ سرد جدید نه تنها از سوی صاحب نظران سیاسی به کار گرفته می‌شود، بلکه مقامات دو کشور روسیه و آمریکا در عالی‌ترین سطوح به آن اذعان کرده‌اند. از همین رو، هر دو کشور یعنی آمریکا و روسیه اقدام به تحرکاتی در جهت نفوذ در مناطق همجوار کشور مقابل و یارگیری‌هایی کرده‌اند که یادآور اقدامات و تحرکات دوران جنگ سردی است که با فروپاشی شوروی پایان آن اعلام شد.‌
همین امر، یعنی تنش در روابط آمریکا و روسیه به فرصتی برای برخی از کشورهای مغضوب آمریکا که خود را از سوی این کشور در انزوا و یا در معرض تهدید می‌دیدند، تبدیل شده است. این کشورها با بهره‌برداری از شرایط موجود و با پشتگرمی به حمایت روسیه، دست به اقداماتی در مخالفت با خواست آمریکا زدند که نمونه‌هایی در خور اشاره در آنها به چشم می‌خورد.‌
همکاری نظامی روسیه - ونزوئلا
برای اولین بار پس از فروپاشی شوروی، روسیه مبادرت به اعزام دو فروند بمب‌افکن راهبری از نوع‌260-‌‌TU به منظور شرکت در یک رزمایش مشترک در پایگاه هوایی ونزوئلا کرد. این اولین حضور بمب افکن‌های روسیه در نیمکره غربی طی نزدیک به سی سال گذشته به حساب می‌آید. علاوه برآن، ناوگان دریایی شمال روسیه شامل دو رزمناو و دو کشتی پشتیبانی که رزمناو اتمی <پطرکبیر> یکی از آنها است، برای شرکت در رزمایش مشترک روسیه و ونزوئلا در ماه نوامبر، از طریق دریای مدیترانه عازم سواحل ونزوئلا شد.‌
بنابه گفته یکی از مقامات نظامی روسیه، انتخاب مسیر حرکت از دریای مدیترانه تصادفی نبوده و در واقع پاسخی به اعزام چند ناو آمریکایی به دریای مدیترانه برای استقرار در سواحل گرجستان است. این اقدام روسیه نیز در نوع خود بی‌سابقه است. هوگو چاوز رئیس جمهور ونزوئلا ضمن آنکه روسیه را متحد استراتژیک کشورش خواند، از عزم ونزوئلا برای خرید سیستم‌های ضدهوایی روسیه و استقرار آن در خاک کشورش خبر داد.‌
جنگ‌های دیپلماتیک در آمریکای لاتین‌
<اوومورالس> رئیس‌جمهور بولیوی سفیر آمریکا در این کشور را به دلیل دخالت‌هایش در امور داخلی این کشور اخراج کرد. بنا به اعتقاد مورالس در پس آنچه مخالفین این کشور انجام می‌دهند، سفارت آمریکا و سفیر این کشور نقش مستقیم دارد. این اقدام بولیوی بلافاصله با حمایت هوگو چاوز رئیس جمهوری ونزوئلا مواجه شد و وی نیز در حمایت از دولت و مردم بولیوی سفیر آمریکا در ونزوئلا را از این کشور اخراج کرد. این اولین باری است که سفیر آمریکا از ونزوئلا اخراج شده است.‌
هرچند ممکن است این موضع‌گیری‌های بولیوی و ونزوئلا چندان تعجب برانگیز نباشد، اما حمایت کشورهایی نظیر هندوراس، برزیل، شیلی و آرژانتین از دولت بولیوی بسیار حائز اهمیت است.‌
‌ کره شمالی‌
کره شمالی که چندی قبل در راستای همکاری با غرب و بویژه آمریکا یک مرکز هسته‌ای خود را منهدم کرده بود، به تازگی با فک پلمب و برداشتن دوربین‌های آژانس بین‌المللی اتمی از تاسیسات هسته‌ای <یونگ بیون> از تصمیم خود برای راه‌اندازی دوباره این تاسیسات خبر داد. پیونگ یانگ گفته است که بازرسان آژانس انرژی اتمی بیش از این اجازه دسترسی به تاسیسات بازفرآوری یونگ بیون را ندارند. هرچند کره شمالی خشم و عصبانیت خود را از رزمایش مشترک آمریکا و کره جنوبی که به تازگی در این منطقه برگزار شده ابراز داشته است، ولی بازگشایی این مرکز هسته ای، به عنوان اقدامی فراتر از اعتراض این کشور به مانور مشترک آمریکا و کره‌جنوبی قابل ارزیابی است.‌
بهره سخن‌
هرچند طی چند سال گذشته اقدامات و تحرکاتی از سوی برخی کشورها، بویژه کشورهای آمریکای لاتین برای مقابله با برنامه‌های آمریکا صورت پذیرفته، اما به نظر می‌رسد تحولات بوقوع پیوسته در سطح بین‌المللی و رقابت و تنش‌های اخیر میان آمریکا و روسیه، بار دیگر موجب شکل‌گیری جناح‌بندی‌های دوران جنگ سرد شده باشد. برخی از اقدامات صورت پذیرفته در روزها و هفته‌های اخیر، از زمان فروپاشی شوروی تاکنون بی‌سابقه بوده است.‌
تنش‌های اخیر در روابط روسیه و آمریکا بار دیگر اهمیت کشورهای حاشیه‌ای این دو قدرت را برای کشور مقابل، دو چندان کرده است. دو طرف درصدند به نوعی در این کشورها به توسعه نفوذ خود بپردازند و از وجود کشورهای واگرا، برای ضربه زدن به کشور مقابل، بهره‌برداری کنند.‌
روسیه با اعزام ناو و بمب‌افکن‌های راهبردی خود به نزدیکی مرزهای آمریکا، در صدد است پاسخی قاطع به اقدامات آمریکا در گرجستان و اعزام ناوهای جنگی آمریکا به دریای سیاه بدهد.‌