اصلاحات در سازمان ملل بیم‌ها و امیدها

نویسنده: حسن بهشتی پور
سئوال مهمی که همچنان بی پاسخ مانده است در باره کارآمد شدن سازمان ملل پس از انجام شدن اصلاحات است.
انتشار گزارش جامع اصلاحات در سازمان ملل بار دیگر آینده این باشگاه بین المللی سیاسی را در محافل خبری و کارشناسی حقوق بین الملل مطرح ساخت. سئوال مهمی که همچنان بی پاسخ مانده است در باره کارآمد شدن سازمان ملل پس از انجام شدن اصلاحات است. به راستی بدون حذف حق نا عادلانه وتو می توان انتظار داشت سازمان ملل نسبت به گذشته کارآمد تر شود؟ برای یافتن پاسخدقیق تر به این سئوال مهم باید به ابعاد اصلاحات پیشنهادی توجه کرد.
سابقه مطرح شدن موضوع اصلاحات:
یک سال قبل به دنبال ایجاد اختلا فات بین المللی در مورد حمله آمریکا به عراق و به دلیل برداشتهای کاملا متفاوتی که در مورد این تجاوز آشکار به حقوق بین الملل مطرح شد، کوفی عنان دبیر کل سازمان ملل هیأتی متشکل از شانزده دیپلمات و سیاستمدار سابق را مأمور کرد تا تحت سرپرستی آ ناند پا نیا راچون نخست وزیر سابق تایلند پیشنهاد هایی را برای اصلا ح منشور ملل متحد ارائه کنند.این هیأت پس از ساعت ها بحث کارشناسی سرانجام طرح جامع خودرا که شامل حداقل صد پیشنهاد اصلاحی است، به دبیرکل سازمان ملل ارائه کرد.
1- محورهای اصلی پیشنهادی برای اعمال اصلاحات:
مهم‌ترین محور اصلاحات پیشنهادی به تغییراتی مربوط می شود که در مورد شورای امنیت در دو جنبه آراه شده است:
گسترش صلاحیت ها و اختیارات شورای امنیت
شورای امنیت به عنوان مرکز اصلی تصمیم گیری در سازمان ملل و تنها نهادی که در بین نهادهای شش گانه این سازمان از قدرت لازم برای اجرای تصمیم های خود برخوردار است مرکز توجه برای اصلاحات قرار گرفته است. براساس یکی از پیشنهاد های ارائه شده، شورای امنیت می تواند در مواردی که حقوق بشر نقض شود یا نقض فاحش قوانین بین المللی در مورد نسل کشی یا حمایت از تروریسم ویا تهدید سلاح های کشتار جمعی اثبات شود اقدام های پیشگیرانه مناسب آنجام دهد. حتی اگر این اقدامات ناقض حق حاکمیت ملی کشورها و دولت های آنها باشند.در واقع پیشنهادهای ارائه شده می خواهد به روندی که از سال 91 با تعیین مدار23 درجه شمالی و 23 درجه جنوبی مربوط به تعیین محدودیت پروازی برای ارتش عراق به وجود آمد و در مراحل بعدی در ماجرای کوزوو تکمیل شد مشروعیت بخشد. آمریکا در عراق به بهانه در خطر قرار گرفتن حقوق کردها در شمال عراق و ممانعت از سرکوب شیعیان در جنوب این کشور قلمرو حاکمیت رژیم عراق را محدود کرد. همچنان که در سال ???? به بهانه نقض حقوق آلبانیایی تبارهای کوزوو و تهدید ناشی از نسل کشی صربها، با دخالت نظامی عملا استان خودمختار کوزوو را از اتحادیه صربستان و مونته نگرو جدا کردند و به سازمان ملل سپردند. این دو تحول اساسی که با معامله آشکار و پنهان آمریکا با روسیه، چین و فرانسه انجام شد زمینه را برای مداخله مستقیم آمریکا به بهانه وجود سلاح های کشتار جمعی در عراق و در نتیجه در خطر قرار گرفتن صلح جهانی، فراهم ساخت. بدین ترتیب اصل ? منشور سازمان ملل در مورد به رسمیت شناختن حاکمیت ملی کشورها کارایی خود را از دست داد. در واقع مفهوم چهار دیواری اختیاری در روابط بین الملل و حقوق بین الملل با چالش های جدی روبرو شد. بنابراین قدرت مداران کنونی جهان به رهبری آمریکا می کوشند به دنیا بگویند که اصل خدشه ناپذیری حاکمیت دولت ها تا زمانی اعتبار دارد که به تشخیص زورمداران حاکم بر جهان دولت های مورد نظر قوانین بین المللی را نقض نکرده باشند.
اما صورت گرفتن این بخش از اصلاحات پیشنهادی در شورای امنیت، سازمان ملل را برای قدرتهای سلطه گر کارآمد می کند یا برای دولت های سلطه پذیر؟ پاسخ این سئوا ل هر چه باشد نمی توان این واقعیت را نادیده گرفت که دیکتاتور های محلی که آمریکا و سایر قدرتهای بین المللی سالها از آنها حمایت می کردند در برابر مردم کشورشان بیشتر تحت فشار قرار می گیرند. شاید آنها مجبور شوند باج بیشتری به آمریکا بپردازند و یا به فرض خیلی دور از سرنوشت همه کسانی که از مردم خود دور شده اند عبرت بگیرند و با ایجاد اعتماد ملی بهانه را از دست قدرت مداران جهانی خارج کنند.در اصلاح دیگر مورد نظر پیشنهاددهندگان انجام دادن اقدام نظامی در صورت تهدید هسته ای علیه صلح جهانی با سهولت بیشتری به تصویب شورای امنیت می رسد. اگرچه بر این امر مهم تاکید شده است که کشورها نمی توانند و یا به عبارت دقیق تر حق ندارند راسا دست به اقدام های پیشگیرانه بزنند. در این مورد با زبان غیر مستقیم گفته اند منشور سازمان ملل برای پاسخگویی به نیازهای جدید جهان اصلاح می شود تا لازم نباشد ابر قدرتها سازمان ملل را دور بزنند و مشروعیت قوانین بین المللی را زیر علامت سوال قرار دهند. با صورت گرفتن اصلاحات مورد نظر پیش بینی لازم برای مداخله مشروع در سایر کشورها فراهم می گردد.
2- افزایش اعضای دائم شورای امنیت:
براساس پیشنهاد هیأت کارشناسی شانزده نفره تعداد اعضای دائمی شورای امنیت سازمان ملل از پنج کشور به یازده کشور افزایش می یابد در همین حال مجموع اعضای این شورا با افزایش ? کشور جدید به رقم ?? کشور عضو اعم از دائمی و غیر دائمی خواهدرسید.به نظر می رسد در این پیشنهاد به چند مورد اساسی توجه شده اما به چند مورد مهم تر به دلایل مختلف بی عنایتی شده است.
الف: جنبه‌های مثبت:
با در نظر داشتن این واقعیت که بیش از پنجاه سال از تصویب منشور ملل متحد می گذرد و در آن هنگام تعداد اعضای سازمان ملل کمتر از شصت کشور بود برای تعیین تعداد اعضای این شورا نسبت یک به چهار معقول به نظر می رسید اما اکنون که بیش از ??? کشور به عضویت این سازمان در آمده اند این نسبت معقول نیست. همچنین با توجه به این که جمعیت بسیاری از کشورهای عضو کمتر از ? میلیون نفر است تعداد کشورها به همراه قاره های مربوط و جمعیت آنها در طراحی جدید مورد توجه قرا ر گرفته است.در همین چارچوب عضویت کشورهایی چون ژاپن و هند از آسیا به عنوان پر جمعیت ترین قاره جهان و برزیل به عنوان وسیع ترین و در همین حال پر جمعیت ترین کشور آمریکای لاتین مورد توجه قرار گرفته اند تا به همراه آلمان و یک کشور دیگر از آفریقا که احتمالا یکی از سه کشور نیجریه، آفریقای جنوبی و مصر خواهد بود به عنوان اعضای دائمی شورای امنیت بدون برخورداری از حق وتو فعالیت خودرا آغاز کنند.بدین ترتیب کشورهایی که هم از لحاظ جمعیتی بخش قابل توجه ای از جمعیت جهان را شامل می شوند و هم از لحاظ قدرت اقتصادی بخش عمده ای از تولیدات جهان را بر عهده دارند وارد عرصه تصمیم گیری در مهم ترین سازمان سیاسی جهان خواهند شد. بر این اساس انتظار می رودروند تصمیم گیری در باره سرنوشت مسائل مهم دنیا با خرد ورزی و تامین منابع بخش بیشتری از دنیا انجام شود.
ب: جنبه‌های منفی
از آنجا که در هر تصمیم گیری برای مسائل حساس لازم است تعداد آرا دارندگان حق رای عدد فرد باشد پیشنهاد ?? کشور برای اعضای شورای امنیت سازمان ملل غیر منطقی به نظر می رسد. البته شاید با در نظر گرفتن حق وتوی کشورهای پنجگانه فرض بر این بوده است که حتی با رای منفی یک کشور از ? کشور دارای حق وتو در عمل اهمیت عدد زوج یا فرد از بین می رود. اما این مورد هم در زمانی که مخالفان یک قطعنامه از کشورهایی که حق وتو ندارند باشند اهمیت دارد به ویژه آن که شرکت نکردن بعضی از اعضا در رای گیری یا دادن رأی ممتنع کار را دشوارتر می کند. اما سئوال مهم تر آن است که چرا نباید به پیشنهاد سازمان کنفرانس اسلامی در مورد تعیین نماینده دائمی کشورهای اسلامی توجه شود؟ آیا سازمان کنفرانس اسلامی که ?? کشور را پوشش می دهد نباید نماینده ای منتخب از کشورهای اسلامی داشته باشد؟ آیا سازمان کشورهای غیرمتعهد با بیش از صد کشور عضو نباید کرسی دائمی منتخب کشورهای عضو داشته باشد؟ اگر قرار است اتحادیه اروپایی که در حال حاضر با داشتن دو عضو دائم ( فرانسه و انگلیس) با آمدن نماینده دائمی آلمان تقویت شود چرا اتحادیه آفریقایی نتواند نیجریه را به عنوانپر جمعیت ترین کشور آفریقا به همراه آفریقای جنوبی پیشرفته ترین کشور آفریقایی از لحاظ اقتصادی معرفی کند چرا باید یکی از این دو کشور حذف شوند؟مجموع این سئوالات که هر کدام پاسخ خود را طلب می کند با توافق های جدید در روابط بین الملل و تغییراتی که در عرصه حقوق بین الملل به وجود آمد وضعیت دشوار تری را در آینده سازمان ملل ترسیم می کند. این وضعیت دشوار الزاما به معنای وضعیت بدتر نسبت به قبل نیست. برای کسانی که آموخته اند در شرایط دشوار و پیچیده بین المللی امروز چگونه بازی کنند اصلاحات منشور ملل متحد در صورت تصویب نهائی، عرصه جدیدی برای معاملات آشکار و پنهان با قدرتهای بازیگر خواهدبود.
نتیجه‌گیری:
1- پیشنهادهای ارائه شده تحولی تاریخی در سازمان ملل به وجود می آورد .
2- این تحول الزاما نمی تواند مثبت یا منفی ارزیابی شود بلکه دقیقا متناسب با قدرت چانه زنی سیاسی کشورها می تواند در مواردی خوب و در مواردی بد تفسیر شود.
3- با حذف نشدن حق وتو و افزایش اعضای دائمی که حق وتو ندارند در عمل شورای امنیت از دو دسته به سه دسته از کشورها تقسیم می شود .
الف: کشورهای دارای حق وتو با عضویت دائم (پنج کشور)
ب: کشور های عضو دائم بدون حق وتو (شش کشور)
ج: کشورهای عضو دوره ای که انتخاب آنها برای دو سال خواهد بود. (سیزده کشور)
بنابراین پیش بینی می شود تعارض های موجود بین کشورهای شمال (توسعه یافته ) با کشورهای جنوب ( در حال توسعه و توسعه نیافته ) بیش از پیش گسترش یابد.
- ممکن است سازمان ملل با صورت گرفتن اصلاحات پیشنهادی در بعضی از زمینه ها راحت تر عمل کند اما هنوز به این دلیل که نمایندگان واقعی مردم در آنجا حضور ندارند و نمایندگان دولت هایی در آنجا هستند که نظام سلطه را پذیرفته اند این سازمان همچنان ناکارآمد با قی می ماند.
- در مقام مقایسه با قبل اگر همه پیشنهاد ها پذیرفته و اجرا شود سازمان ملل برای تحولات آینده جهانی تاثیرگذار تر از قبل خواهد بود. اما متاسفانه سمت گیری این تأثیر نیز بیشتر به نفع قدرتهای جهانی خواهد بود.
- به نظر می رسد کشورهای اسلامی از طریق سازمان ملل باید تلاش بیشتری را برای جا انداختن ضرورت اختصاص یک کرسی دائمی به نماینده سازمان کنفرانس اسلامی در شورای امنیت از خود نشان دهند. این تلاش می تواند از طریق کشورهای اتحادیه آفریقایی و کشورهای عضو سازمان غیرمتعهدها نیز دنبال شود.