نفت، طلا یا بلا؟

دکترحسن سبحانی
نفت یک کالای سیاسی است و هر چند قیمت آن متأثر از رفتارهای اقتصادی شکل می‌گیرد لیکن وقتی تصمیمات سیاسی و تنش‌های منطقه‌ای در پشت‌ صحنه تصمیمات اقتصادی جاخوش می‌کند، آنگاه عمدتاً سیاست است که با زبان و منطق اقتصاد حرف می‌زند و عمل می‌کند و رفتارهای دیگری را شکل می‌دهد. بر این اساس، اکنون سال‌هاست که نفت با قیمت‌های خوبی نسبت به دهه گذشته خود به فروش می‌رسد و صاحبان نفت امکان دریافت درآمدهای نسبتاً بالایی را پیدا کرده‌اند. کشورهایی که هم در گروه کشورهای پیشرفته هستند و هم در زمره کشورهای در حال توسعه. ایران ما هم از جمله این کشورهاست که نفت دارد و در حال توسعه است. و در این ارتباط، بسیار مناسب و بجاست که همه این سئوال همیشگی را از خودشان بپرسند که نفت با اقتصاد ایران چه می‌کند؟ آیا نفت برای اقتصاد ایران نقشی مثبت را بازی می‌کند و یا دارای نقش منفی در آن است؟ اقتصاد ما را می‌سازد و یا آن را تخریب می‌کند؟ اگر به چند سئوال زیر بیندیشیم به بهبود در اقتصاد ایران هم اندیشیده‌ایم.
1- مردم برای اداره امور خویش رئیس دولت و نمایندگان مجلس شورای اسلامی را انتخاب می‌کنند و هیأت وزیران از همکاری دو نهاد مهم ریاست جمهوری و مجلس شورای اسلامی تشکیل می‌شود. دولت برای اداره امور دارای کارشناسان و کارمندان و کارکنانی است که در اقصی نقاط کشور حضور دارند و هر کدام را کاری و منصبی و مسئولیتی است. آنان به ازای ایفای تکالیفی که برعهده دارند از دولت حقوق می‌گیرند و دولت حقوق آنان را پس از تصویب مجلس می‌‌پردازد. بنابراین مسئله آن است که برای خدمت‌رسانی هر چه بهتر به حدود شصت و هشت‌ میلیون نفر از مردم ایران حدود سه میلیون نفر استخدام شده‌اند و از ثروت مردم حقوق می‌گیرند تا این خدمات را انجام دهند.
از طرف دیگر، بخش عمده‌ای از حقوق کارکنان دولت از پول نفت تأمین می‌شود و چون پول نفت به ارز خارجی است باید آن را به «ریال» تبدیل کرد که معمولا نقدینگی را رشد می‌دهد. رشد نقدینگی رشد تورم را به دنبال دارد که فشار آن بر همه ملت و از جمله بر سه‌ میلیون کارمند دولت وارد می‌شود. آیا کمی مالیات در کشور و وابسته بودن بودجه دولت به پول نفت که موجبات افزایش نقدینگی را فراهم می‌کند و هر قدر پول نفت بیشتر می‌شود میل به استفاده اینچنینی از آن هم زیاد می‌شود می‌تواند نفت را به عنوان عنصری سازنده و یا مخرب متبلور کند شما چه فکر می‌کنید؟
2- وقتی بابت پرداخت‌ها و هزینه‌های دولت اعم از حقوق و مزایا و یا یارانه‌ها و هزینه‌های آموزش و پرورش و بهداشت و درمان و احداث ساختمان‌های دولتی و سد و نیروگاه و پالایشگاه و... از پول نفت استفاده می‌شود. «ریال» در اقتصاد زیاد می‌شود و ما ناچار می‌شویم برای جلوگیری از تورم حاصله، «ریال» تزریق شده به جامعه را جمع‌آوری کنیم و برای این کار اوراق مشارکت منتشر می‌کنیم و بابت اوراق حاضریم حتی تا رقم سیصد میلیارد تومان در هر سال سود بدهیم آیا پول نفت را باید نعمت تلقی کنیم و یا نقمت؟
3- وقتی در فصل تابستان در ایران میوه‌فروشی‌ها انواع موز و پرتقال و نارنگی و سیب خارجی را دارند و قیمت آنها هم چندان زیاد نیست و به یاد می‌آوریم که در سالهای گذشته پرتقال را در فصل تابستان نداشتیم و در جست‌وجو و ردپای این تغییر به پول نفت می‌رسیم که باید برای تأمین هزینه‌های دولت به فروش برود و آنگاه صرف واردات پرتقال و سیب و موز و نارنگی و... شود تا مردم الگوی مصرف میوه خود را تغییر دهند و اگر هم در تابستان‌های دیگر گران شد از دولت طلب یارانه کنند آیا پول نفت برای اقتصاد ما رونق می‌آورد و یا رکود اقتصادی؟
4- اکنون به این مهم نیز بیندیشید که آیا مشکل از نفت و پول آن است و یا نحوه تصمیم‌گیری اقتصادی ما؟