آنچه در شورای امنیت می‌گذرد

علیرضا جباری
در اواخر هفته جاری، شورای امنیت سازمان ملل متحد، احتمالا کار رسیدگی به گزارش آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در خصوص پرونده هسته‌ای ایران را با صدور یک بیانیه دنبال خواهد کرد.
اعضای دایمی این شورا در نشست دوشنبه شب خود در نیویورک که پشت درهای بسته صورت گرفت و حتی اعضای غیردائم این شورا نیز اجازه حضور در میان آنها را نداشتند، به نتیجه‌ای دست نیافتند اما مباحث مطرح شده در بین خود را مثبت‌ ارزیابی کردند.
پنج عضو دایم شورای امنیت درخصوص پیش‌نویس بیانیه‌ای که گفته‌ می‌شود با توصیه آمریکا، توسط انگلیس و فرانسه علیه ایران تهیه شده، به توافق دست نیافته‌اند.
پایگاه اینترنتی دویچه وله (صدای آلمان) در این‌باره گزارش داده است، دیدار 90 دقیقه‌ای نمایندگان آمریکا، انگلستان، فرانسه، روسیه و چین در دومین نشستی که درباره فعالیت‌های هسته‌ای ایران برگزار کردند، بدون حصول به نتیجه‌ای پایان یافت.
این موضوع بدان معنا است که نمی‌توان به طور قطعی در خصوص رفتار هماهنگ، سریع و صریح اعضای دایم این شورا در مورد ایران اظهار نظر کرد. همچنین گفته شده که مواضع دولت آمریکا که با پشتیبانی فرانسه و انگلیس همراه است، احتمالاً واکنش مثبت روسیه و چین را در پی نخواهد داشت. درخصوص برخی از مواضعی که ممکن است در شورای امنیت درباره ایران طرح شود، نکاتی به نظر می‌رسد که به اختصار به پاره‌ای از آنها اشاره‌ای می‌شود.
اولین مورد این است که شورای امنیت با بررسی مجدد پرونده هسته‌ای ایران مطابق با وظایف این شورا مدرج در ماده 41 ذیل اصل هفتم منشور ملل متحد اقدام به صدور یک بیانیه خواهد کرد.
تعیین زمانی مشخص برای به تعلیق در آوردن کلیه فعالیت‌های هسته‌ای ایران از جمله موارد است که در این بیانیه می‌تواند متصور باشد. پیش از این، واشنگتن و لندن، پیش‌نویس بیانیه‌ای را آماده کرده بودند که در آن یک زمان دو هفته‌ای برای به تعلیق درآوردن فعالیت‌های هسته‌ای ایران پیشنهاد شده بود.
روزنامه آمریکایی"واشنگتن پست" نیز به تازگی با پیش‌بینی مفاد این بیانیه، نوشت: این بیانیه از ایران خواهد خواست به تمامی فعالیت‌های مربوط به غنی‌سازی اورانیوم پایان دهد.
نویسنده این روزنامه با ذکر این نکته و با اشاره با مفاد این بیانیه اعتقاد دارد، چنانچه ایران فعالیت‌‌های مربوط به غنی‌سازی خود را متوقف نکند آنگاه با تهدید احتمالی تحریم مواجه خواهد شد.
بر این اساس از هم اکنون می‌توان چارچوب‌های برخی از کنش‌های احتمالی شورای امنیت را که در بیانیه آنها منعکس خواهد شد، پیش‌بینی کرد. آمریکا با همراه کردن انگلیس و جلب نظر فرانسه درخصوص برنامه‌های خود علیه فعالیت‌های هسته‌ای ایران، تلاش می‌کند تا ضمن تجدیدنظر اعضای شورا درباره پیشنهاد قبلی، طرح تازه‌ای را جایگزین آن کرده تا از این طریق نظر سایر اعضای دایم شورای امنیت را نیز نسبت به خواسته‌های خود جلب کند.
هر چند بعید به نظر می‌رسد که ماهیت بیانیه در مقایسه با پیشنهاد قبلی تغییر زیادی کند ولی آنها خواهند کوشید با تغییر برخی پارامترها از جمله"زمان مشخص شده" در بیانیه جدید و نیز تاکید بر نظارت بیشتر بر روند اجرایی برنامه‌های هسته‌ای ایران، نوعی اجماع در شورای امنیت ایجاد کنند. ذکر این نکته نیز ضروری است که گزارش پرونده ایران توسط شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، به شورای امنیت، ختم پرونده و یا رفع صلاحیت‌ها و مسوولیت‌های نظارتی آژانس درخصوص پرونده هسته‌ای ایران نیست، برعکس به نظر می‌رسد که بیانیه آتی شورای امنیت "مسئولیت نظارتی" این شورا در خصوص پرونده ایران را افزایش دهد.
براساس قواعد موجود، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تنها مرجع نظارتی رسمی و قانونی بر عملکرد هسته‌ای اعضای "ان.پی.تی" است و بدون تردید شورای امنیت، نظارت بر حسن اجرای مفاد بیانیه خود را در زمان تعیین شده بار دیگر به آژانس ارجاع خواهد کرد.
این بدان معنا است که تحت هیچ شرایطی نمی‌بایست، مذاکرات تیم مذاکره کننده ایرانی در وین، با دیپلمات‌ها، کارشناسان تصمیم‌ساز و مدیران اجرایی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، قطع شده و یا به تعویق افتد.
می‌توان در نظر داشت که چنانچه مطابق بیانیه‌ای که احتمالاً شورای امنیت صادر خواهد کرد اگر فعالیت‌های مربوط به غنی‌سازی اورانیوم در ایران ادامه یابد، در آن صورت اهمیت موضوع افزایش یافته و احتمال اقدامات بیشتر توسط شورای امنیت مطابق با سایر مواد ذیل اصل هفتم منشور (از جمله مواد، 42، 43 و 44) فراهم شود.
در متن پیش‌نویس بیانیه‌ای که توسط آمریکا و انگلیس تهیه شده، آمده است: "محمد البرادعی" دبیر کل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی باید طی یک جدول زمانی کوتاه (زمانی برابر با دو هفته) به شورای امنیت گزارش دهد که آیا ایران با آژانس همکاری می‌کند یا خیر.
نکته دیگر این است که در ماجرای فعلی آمریکا تلاش مضاعفی را آغاز کرده تا مانع میانجیگری نهادها و سازمان‌ها و حتی اشخاص موجه جهانی از جمله "کوفی‌ عنان" در این ماجرا شود.
در این خصوص خبرگزاری فرانسه از نیویورک گزارش داد که "جان بولتون" سفیر آمریکا در سازمان ملل پیش از نشست غیرعلنی نمایندگان کشورهای عضودائمی شورای امنیت درباره ایران، هرگونه نقشی برای میانجیگری احتمالی کوفی عنان در قضیه پرونده ایران را رد کرد.
وی گفته است: "پرونده اکنون در شورای امنیت است."
نکاتی را که به نظر می‌رسد ایالات متحده آمریکا در جلسه شورای امنیت به آنها اشاره کند و خواستار اجماع اعضای این شورا علیه برنامه‌های هسته‌ای ایران شود، احتمالا عبارتند از:
1- توقف تمامی برنامه‌های مربوط به غنی‌سازی اعم از آنهایی که در چرخه سوخت قرار می‌گیرند و یا قرار نمی‌گیرند.
2- توقف تحقیقات در زمینه غنی‌سازی اورانیوم.
3- رعایت کامل تمامی مواردی که در معاهده منع گسترش تسلیحات هسته‌ای و پروتکل الحاقی پیش‌بینی شده است.
4- اجرای تمامی موارد و بیانیه‌هایی که برای جمهوری اسلامی الزام‌آور بوده و عمل به آنها را توسط ایران خواستار شده است.
هر چند به نظر می‌رسد شورای امنیت بر ادامه مذاکرات ایران با طرف‌های دیگر از جمله اتحادیه اروپا و یا روسیه به عنوان راه حلی برای رفع این مشکل پافشاری می‌کند اما نباید فراموش کرد که این اصرار نه بر مبنای قواعد و حقوق بین‌الملل بلکه در فضایی کاملاً سیاسی و با حساسیت درخصوص مسایل اقتصادی و تجاری به ویژه در زمینه نفت، و نیز با برتری نسبی طرف‌های مذاکره‌کننده انجام می‌گیرد.
بنابراین از هم اکنون می‌بایست به انتظار نشست و به دقت رفتار، سخنان، نشست‌ها، مواضع و دیپلماسی اعضای شورای امنیت به خصوص اعضای دایمی این شورا را زیر نظر داشت.