عملیاتی به نام والفجر مقدماتی

جایگاه عملیات در استراتژی نظامی ایران
از دیدگاه فرماندهان نظامی، بغداد و بصره، دو هدف استراتژیک به شمار می‌رفتند؛ در این میان بغداد هدف غایی و بلندمدت و بصره، هدف میان مدت و قابل دسترس محسوب می‌شد. براساس همین نگرش، مناطق موردنظر برای عملیات والفجر مقدماتی زمینه‌ساز تصرف بصره انتخاب شدند. به طور کلی در انجام عملیات، دستیابی به بصره به طول مستقیم مورد توجه قرار داشت و سعی می‌شد این هدف، با انجام دو یا سه عملیات تأمین شود. اما تصرف بغداد با انجام چند علمیات واسط امکان‌پذیر بود و به زمان بیشتر و رشد سازمان رزم و اصلی شدن جنگ در تمام ابعاد نیاز داشت. یکی از مناطقی که امکان انجام علمیات در آن راستای هدف تصرف بغداد وجود داشت، منطقه کوت تا عماره بود که در نگرشی بلندمدت و کلان، مورد توجه تصمیم گیرندگان نظامی بود. در سطح خرد نیز، انهدام دشمن، گشودن جبهه جدید و دست یافتن به زمین‌های مهم، دلایل اصلی در انتخاب منطقه فکه برای علمیات والفجر مقدماتی محسوب گردید. ضمن آن که، این منطقه عملیاتی، جناح شمالی هور را نیز دربرمی‌گرفت، جایی که در سالهای بعد (1362 و 1363) عملیات‌های بزرگ خیبر و بدر در آن انجام شد.
دلایل انتخاب منطقه عملیات
در جبهه جنوب غربی، منطقه فکه به دلیل وجود ارتفاعات حمرین و جاده ارتباطی بصره – عماره به سمت کوت، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود. به ویژه آن که مرکز فرماندهی سپاه چهارم و یگان‌های تابعه آن در شهر عماره قرار داشتند. این منطقه، پس از آن که عملیات محرم انجام شد و طی آن رزمندگان توانستند جبال حمرین را تصرف کنند، به همین دلیل بیشتر مورد توجه قرار گرفت.
موقعیت منطقه
منطقه دارای دو ارتفاعی اصلی شامل: ارتفاعات حمرین که طول مرز ایران و عراق، از جنوب شرقی دهلران تا شمال فکه از یک سو، و از سوی دیگر، ارتفاع جبل فوقی که در جنوب غربی حمرین واقع بود. در شمال منطقه عملیاتی والفجر مقدماتی نیز ارتفاع میشداغ قرار دارد، که سه تنگه طبیعی مهم در آن مشاهده می‌شود: 1- تنگه صعد 2- تنگه ذلیجان 3- تنگه رقابیه. ارتفاع شمالی – جنوبی رقابیه، عارضه دیگری است که از جنوب به تنگه رقابیه و از شمال به تنگه برقازه محدود می‌شود. مهم‌ترین رود منطقه، رودخانه مرزی دویرج است که از کوه‌های شمال (جاده عین خوش به دهلران) شروع می‌شود و تا منطقه غرب فکه دامه یافته و به هورالسناف می‌ریزد.
وضعیت دشمن
عراق به دلیل حملات پی در پی و موفق ایران در عملیات‌های دوره نخست جنگ، به طور گسترده‌ای از نیروی جیش‌الشعبی استفاده کرد و با تشکیل تیپ‌های سه رقمی، سازمان رزم ارتش را بسیار گسترش داد. این تیپ‌ها در آرایش نظامی عراق در منطقه عملیاتی والفجر مقدماتی، در خط اول قرار داشتند. این اقدام از یک سو موجب حفظ نیروهای اصلی ارتش آن کشور می‌شد و از سوی دیگر، توان نیروهای مهاجم را به شدت کاهش می‌داد، به گونه‌ای که با توجه به درگیری رزمندگان با نیروهای در خط و موانع گوناگون، یگان‌های اصلی عراق بهتر می‌توانستند به دفع حمله بپردازند.
سپاه چهارم عراق مسؤولیت منطقه عملیاتی از چیلات تا هورالعظیم را به عهده داشت و دارای چهار لشکر بود:
1- لشکر 14 شامل سه تیپ 421، 422 و 18 و یک گردان تانک به نام سیف سعد که در محور چزابه و شمال هورالهویزه قرار داشت. از سه تیپ این یگان، یک تیپ شامل نیروهای جیش‌الشعبی و دو تیپ دیگر از نیروهای اصلی ارتش عراق بودند.
2- لشکر 1 مکانیزه شامل تیپ 208 گارد مرزی، تیپ 501 پیاده، تیپ 1 مکانیزه که در محور دیرج تا پاسگاه پیچ‌انگیزه مستقر بود. همچنین، تیپ‌های 92، 93 و 66، احتیاط کلی منطقه فکه تا پاسگاه دویرج بودند. افزون بر این، تیپ‌های سازمانی 34 زرهی، 27 مکانیزه از لشکر 1 در احتیاط منطقه عملیاتی والفجر مقدماتی قرار داشتند.
3- لشکر 10 زرهی شامل سه تیپ، که از محور پیچ‌انگیزه تا جنوب غربی چیلات (دهلران) آرایش داشت.
4- لشکر 3 زرهی (علاوه بر تیپ‌هایی که به لشکر 14 مأمور کرده بود) با تیپ‌های 16، 12 زرهی، 8 مکانیزه و 53 مختلط، در شرق هورالسناف گسترش داشت و در احتیاط بود.
یگان‌های دیگری که جزو سازمان رزم منطقه عملیاتی سپاه چهارم عراق بوده و در احتیاط قرار داشتند، عبارت بودند از: تیپ 30 زرهی از لشکر 6، تیپ 37 از لشکر 12، تیپ 16 از لشکر 6، تیپ 101 پیاده گارد مرزی، تیپ 10 زرهی وابسته به ستاد کل، تیپ 49 زرهی از لشکر 11، تیپ 18 پیاده، تیپ 48 پیاده از لشکر 11، تیپ 25 مکانیزه از لشکر 6، تیپ 51 زرهی مختلط و تیپ گارد جمهوری(8).
طرح مانور
در طرح‌ریزی عملیات، مقرر شد، قرارگاه خاتم‌الانبیاء(ص) با نیروهای قرارگاه کربلا و قرارگاه نجف اشرف به سوی عماره تک کند. در مرحله اول، یگان‌های قرارگاه نجف اشرف می‌بایست در محور طاوسیه تا چزابه، حدفاصل خط تا کانال‌های آخر را تصرف کرده و در مرحله دوم و در ادامه تک، جناح راست تا حاشیه جنوبی دویرج (پشت جاده آسفالت فکه و در غرب جاده اتوبان) و سرپل حلفائیه را تصرف کند. نیروهای قرارگاه کربلا نیز می‌بایست با استفاده از معابر وصولی، جا پای تصرف شده به وسیله نیروهای رزمی قرارگاه نجف تا چزابه و پدافند پشت کانال را به انجام می‌رساندند.
در مرحله دوم، نیروهای خودی می‌بایست شرق غزیله و شمال هورالهویزه را پاکسازی کرده و سرپل غزیله را تأمین کنند. براساس طرح عملیاتی، جناح نیروهای کربلا بایستی با احداث خاکریز تأمین می‌شد تا در صورت بروز مشکل برای مأموریت نیروهای نجف، جناح یگان‌های قرارگاه کربلا از تعرض و آسیب دشمن مصون بماند. در طرح مانور این گونه پیش‌بینی شده بود که پس از آن که اهداف مرحله اول و دوم عملیات تحقق یافت، با بازسازی یگان‌ها و ایجاد شرایط مناسب و نیز با توجه به وضعیت دشمن، در مرحله سوم، تک به سمت عماره ادامه یابد.
در این طرح، علمیات فریب در منطقه چیلات و طیب نیز پیش‌بینی شده بود و لشکر 14 امام حسین(ع) نیز مأموریت داشت، در منطقه فاو، عملیات فریب دیگری را انجام دهد. مسأله قابل ملاحظه در این عملیات، استفاده از توان زرهی بود که به دلیل بعد مسافت و عمق منطقه عملیاتی مورد توجه قرار گرفت.
شرح عملیات
با تاریک شدن هوا، یگان‌ها از نقطه رهایی به سوی مواضع دشمن حرکت کردند. این اقدام به این دلیل بود که خط خودی با مواضع دشمن چهار تا پنج کیلومتر فاصله داشت. از این‌رو، لازم بود ساعاتی پیش از ساعت(س)، نیروها، پیاده روی خود را آغاز کنند تا بتوانند در ساعت مقرر به مواضع دشمن یورش برند. با حرکت نیروها، در قرارگاه نیز جنب و جوش و اضطراب خاصی به چشم می‌خورد و همه برای موفقیت رزمندگان دعا می‌کردند، و به همین منظور مراسم زیارت عاشورا در سنگر (عمومی) قرارگاه خاتم برگزار شد. از سوی دیگر، به دلیل اهمیت عملیات آقای میرحسین موسوی، نخست وزیر؛ آیت‌الله موسوی اردبیلی، رئیس ایوان عالی کشور، آیت‌الله طاهری خرم‌آبادی و حجت‌الاسلام والمسلمین فاکر، نمایندگان حضرت امام در سپاه در سنگر فرماندهی حضور داشتند.
بدین ترتیب، در ساعت 30/21 روز 17 بهمن 1361 رمز علمیات به شرح زیر قرائت شد:
«بسم‌الله الرحمن الرحیم، ولاحول و لاقوه الا بالله العلی العظیم، اللهم ایاک نعبد و ایاک نستعین، قدتری ما انا فیه ففرج عنا یا کریم، یا الله، یا الله،‌یا الله. به مظلومیت علی اصغر و به ذوالفقار برنده ولی المؤمنین و قهاریت رب العالمین به پیش».
با اعلام رمز عملیات، حمله رزمندگان آغاز شد. گرچه یگان‌ها ساعاتی قبل حرکت کرده بودند، ولی نتوانستند همزمان، عملیات شکستن خط را آغاز کند. لذا، بعضی از نیروها در کمین متوقف شده، برخی هم درگیری را آغاز کنند. لذا، بعضی از نیروها در کمین متوقف شده، برخی هم درگیر نشده بودند. از این‌رو فرماندهان سپاه تلاش زیادی به عمل آوردند تا این مشکل رفع شود و بالاخره در پی این تلاش، نیروها توانستند به سختی از برخی موانع عبور کرده و به کانال اول برسند. در این هنگام، دشمن به نیروهای در خط خود دستور داد، به پشت جاده آسفالت عقب‌نشینی کرده و در آنجا خط تشکیل دهند. این اقدام دشمن ناشی از تجربه قبلی در عملیات‌های گذشته بود. فرماندهان عراقی دریافته بودند که نباید در برابر سیل خروشان نیروهای بسیج مقاومت کرده و تلفات بدهند. آنها نمی‌خواستند مانع نفوذ نیروهای ایرانی شوند، زیرا قصد داشتند با دور زدن آنها از دو جناح، آنان را منهدم کنند. با وجود این تدبیر دشمن، نیروهای خودی در برخی محورها پیشروی کردند، ولی در محورهای دیگر موفق نشدند از موانع عبور کنند. این وضع موجب شد آنها زمان را از دست بدهند. بر این اساس، فرماندهان در تدبیری مناسب، اجازه ندادند یگان‌هایی که عملیات شکستن خط را به اتمام رسانده بودند، به پیشروی خود ادامه دهند. این یگان‌ها موظف شدند در مواضع به دست آمده متوقف شده و با احداث خاکریز، به حفظ آن بپردازند.
جهان و عملیات والفجر مقدماتی
همزمانی عملیات والفجر مقدماتی با سالروز پیروزی انقلاب اسلامی و همچنین برگزاری اجلاس سران کشورهای غیرمتعهد (که قرار بود در بغداد برگزار شود، ولی به دلیل فشار جمهوری اسلامی ایران مکان برگزاری اجلاس به هند تغییر یافت) و عدم موفقیت کامل عملیات بهانه‌ای به دست رسانه‌های گروهی مخالفین انقلاب اسلامی داد تا در محورهای تبلیغاتی و تحلیل‌های خود با زیر سؤال بردن اصل جنگ تا حد امکان به تقویت مواضع رژیم بعثی اقدام نمایند.
انعکاس پی در پی اطلاعیه‌های نظامی عراق و اعلام حمایت سران کشورهای عربی و غربی از رژیم صدام و جوسازی‌های سنگین تبلیغاتی، از جمله مواردی می‌باشد که در جنگ روانی تأثیرگذار بود و دشمن از آن بی‌نهایت استفاده کرد. در مجموع سعی تمام رسانه‌های بیگانه به فشار جمهوری اسلامی ایران به منظور تجدیدنظر در مواضع جمهوری اسلامی ایران و موافقت با پیشنهادات رژیم بعثی در خصوص صلح و آتش‌بس بود.
مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی