فرهنگ اسلامی و رسالت ما(بخش چهارم)

حجت‌الاسلام و المسلمین سیدرضا تقوی
در جریان فرهنگ‌سازی بعثت، تحول و دگرگونی، بر اساس چند برنامه، شکل و قوام لازم را به خود می‌گیرد که توجه به هر یک از این برنامه‌ها، ما را با حقایق عظیم اسلامی بیشتر آشنا می‌سازد. در این جا با استفاده از قرآن کریم این برنامه‌ها را فهرست‌وار ذکر می‌کنیم:
1- تعلیم
جریان فرهنگ‌ساز بعثت، انسان را به مطالعه کتاب طبیعت تشویق می‌کند تا علاوه بر افزایش سطح معلومات، به اسرار پیچیده خلقت واقف گردد و نه تنها از طریق توسعه آگاهی و معلومات، به توسعه و بسط حیات برسد، بلکه به وسیله نشانه‌های زیبا و گویای موجود در خلقت، به سرچشمه زیبایی‌ها و خالق هستی دست پیدا کند.
انسان در این مرحله، اشیاء را آن‌گونه که هست می‌شناسد و جهان‌شناسی خود را در حد معمول و مقدور، نسبت به "هست‌ها" کامل می‌کند که ما از این مرحله به "جهان آگاهی" یا "غیرشناسی" تعبیر می‌کنیم.
2- تزکیه
تزکیه در حقیقت نگاه به "خود" است، همان‌طور که تعلیم نگاه به غیر بود و در آن به علم "بودن" می‌رسیدیم در تزکیه به علم "شدن". تعلیم با افزایش معلومات، انسان را به "قدرت" می‌رساند ولی تزکیه دست‌یابی انسان را به "فضیلت" فراهم می‌کند. تعلیم، "علم قال" است و تزکیه "علم حال". تزکیه علم دستور است و نه علم "توصیف"، لذا سر و کار انسان با بایدها و نبایدهاست، از "چگونه بودن" بحث می‌شود نه از "چگونه هستن".
در حوزه تعلیم مغز توانمند می‌گردد، ولی در حوزه تزکیه "دل" منور می‌شود و نور "دل" زندگی را نورانی می‌نماید که ما این مرحله را "خودآگاهی" و یا "خودشناسی" می‌نامیم.
3- حکمت
رفتارها و عکس‌العمل‌هایی که با معیار عقل و منطق، بصیرت و انسانیت همراه باشد "حکمت" نامیده می‌شود؛ به عبارت دیگر، هرگاه تعلیم تزکیه با یکدیگر به تفاهم برسند و درهم آمیزند و به نیازهای متعالی انسان پاسخ بگویند "حکمت" به وجود می‌آید. البته حکمت را به حکمت نظری که همان شناخت اشیاء است و حکمت عملی که تدبیر، تربیت و تنظیم سیاست می‌باشد تقسیم کرده‌اند.
قرآن کریم می‌فرماید:
(هو الذی بعث فی الامیین رسولا منهم یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه...)(1)
اوست خدایی که در میان مردمانی بی‌سواد پیامبری را از همان مردم برانگیخت که آیات خدا را بر ایشان تلاوت می‌کند و ایشان را رشد و نمو می‌دهد و مطالب کتاب (جهان خلقت) و رفتار حکیمانه را به آنان می‌آموزد.
آیین انسان‌ساز اسلام از همین مسیرهایی که بیان شد. فرهنگ اسلامی را براساس آرمان‌های الهی عرضه کرد و به گواهی تاریخ، موفقیت‌های فراوان و چشم‌گیری به دست آورد.
اسلام در آغاز ظهورش، از میان مردمی جاهل و بی‌فرهنگ افرادی را به خود جذب کرد و در نظام تربیتی خود آنها را پرورش داد که تاریخ نمونه‌اش را کمتر سراغ دارد. مسجد مدینه انسان‌های شریف و بزرگی را از اطراف و اکناف، با ملیت‌های مختلف در خود گرد آورده تا عاشقانه سخنان خدا را از زبان مصطفی صلی‌الله علیه و آله بشنوند. سلمان فارسی، بلال حبشی،‌ابوذر غفاری، و صهیب رومی و ده‌ها انسان دیگر.