چالشهای تامین سوخت هستهای
گروه جهان، علیرضا قزیلی: انرژی یکی از ضروریات توسعه اقتصادی و محور اصلی صنعتی شدن به شمار میرود. افزایش رفاه و رشد اقتصادی تقاضا برای انرژی را روز به روز افزایش میدهد. آمارها حاکی از آن است که در سال 2030 نیاز به انرژی 60 درصد بیشتر از نیاز امروز خواهد بود، امروزه حدود 58 درصد مصرف انرژی در جهان از طریق سوختهای فسیلی تامین میشود. اما این سوختها اثرات مخرب و زیانآور بزرگی بر جو زمین بر جای میگذارند. تخریب لایه ازن و آلودگی هوا، امروزه به یک معضل جهانی تبدیل شده و مستلزم راهحلهای جهانی است. انرژی هستهای تنها منبع شناخته شدهای است که میتواند بدون تولید هرگونه آلاینده شیمیایی با دیاکسید کربن، برق تولید کند. برآوردهای سازمان جهانی انرژی نشان میدهد که یک صد نیروگاه هستهای هر یک با قدرت تولید یک گیگاوات برق میتوانند بدون انتشار هیچگونه گاز دیاکسید کربن مقدار 700 میلیارد کیلو وات ساعت برق تولید کنند. در حالی که تولید همین مقدار برق با استفاده از سوختهای فسیلی حدود 110 تا 160 میلیون تن کربن به صورت گاز دی اکسید کربن در هوا منتشر میکند. به همین دلیل بسیاری از کشورهای جهان اعم از توسعه یافته و یا در حال توسعه در برنامههای رشد و توسعه اقتصادی خود اهمیت بسیار زیادی برای انرژی هستهای قائلاند. اگر چه انرژی هستهای بهترین و پاکترین منبع تامین انرژی در قرن 21 به شمار میرود. اما همواره دو نگرانی عمده بر آن سایه انداخته است:
1- انحراف به سوی برنامههای نظامی
به طور کلی انرژی هستهای مستلزم عملیات بازفرآوری و غنیسازی است و تاسیسات بازفرآوری و غنیسازی دارای کاربردهای نظامی هم هست. به همین دلیل پنج قدرت هستهای جهان (پنج عضو دائم شورای امنیت) همواره تمام توان و ابزارهای موجود را در جهت حفظ انحصار خود در این زمینه به کار گرفتهاند.
2- تامین مستمر و تضمین شده سوخت اتمی و عدم به کارگیری آن به عنوان ابزار سیاسی
از آنجا که نیروگاههای اتمی با هزینه هنگفتی احداث میشوند، لذا حصول اطمینان از تغذیه مستمر سوخت برای کشورهایی که برای تامین الکتریسیته خود متکی به نیروگاه هستهای هستند، بسیار حیاتی به شمار میرود. تا امروز تقریبا تمام کشورهای فاقد سلاح هستهای برای تامین سوخت نیروگاههای هستهای خود به بازار بینالمللی عرضه سوخت هستهای متکی بودهاند. این امر حتی در مورد آن گروه از کشورها که پیش از 30 درصد برق آنها از انرژی هستهای تولید میشود، صادق است. شرکتهای برقی که در زمینه نیروگاههای هستهای سرمایهگذاری کردهاند، کسب اطمینان و تضمین بسیار بالا نسبت به عرضه و تحویل به موقع و بدون وقفه سوخت براساس قیمتهای عادلانه بازار را کاملا ضروری میدانند. داشتن اطمینان کامل از تامین سوخت هستهای موجب شکلگیری تمایل تولید اورانیوم غنیشده با درجه پایین Low Enriched Uraniumو انجام غنی سازی در میان دولتها شده است. از دیدگاه غرب همین امر نقطه شروع نگرانی هایی در زمینه اشاعه هستهای است . در واقع هنگامی که کشوری تاسیسات غنی سازی(از راه پروسه سانتریفوژ گاز) راهاندازی میکند از نظر فنی در موقعیتی است که میتواند اورانیوم غنی شده با درجه بالا High Enriched Uranium را نیز تولید کند. تولید چنین موادی در یک کارخانه غنی سازی تجاری(تولید اورانیوم 235 با غنای کمتر از 5 درصد ) که تحت پادمان قرار دارد، به راحتی قابل ردیابی است. اما اگر کشوری که این کارخانه در آن فعالیت دارد، از پیمانNPT خارج شود به سرعت میتواند این کارخانه را برای تولید اورانیوم غنی شده با درجه بالا تغییر دهد. فعالیت پنهانی لیبی در 20 سال گذشته نشان داد که چنین تغییری از تئوری فراتر رفته و جنبه علمی یافته است و همین امر هوشیاری جامعه بین المللی را تا حد بسیار زیادی افزایش داده است. برای رفع چنین نگرانیای پنج قدرت هستهای و آژانس بین المللی انرژی اتمی بر ضرورت و فوریت پیدا کردن راه حلی که همزمان دو هدف مهم و اساسی: 1- حداکثر حفاظت از اشاعه هستهای را تامین کند و 2- عرضه تضمینی و قابل اتکای سوخت برای کشورهای فاقد سلاح هستهای NNWS به اتفاق نظر رسیدند. برای دستیابی به اهداف مذکور دکتر پییر گلداشمیت معاون سابق پادمانها در آژانس بین المللی انرژی اتمی طرحی تحت عنوان (مکانیسمهای افزایش ضمانت تامین سوخت هسته ای) را تدوین و در نوامبر 2005 در کنفرانسی در آمریکا ارائه کرد که به نظر میرسد مبنای مقررات حاکم بر بازار بین المللی سوخت هستهای قرار گیرد. گلداشمیت در الگوی پیشنهادی خود در دو بخش 1- عرضه بی خطر سوخت هستهای 2- تضمین عرضه دراز مدت سوخت، مکانیسم هایی به شرح زیر برای تحقق دو هدف فوق الذکر ارائه میکند.
1- عرضه بیخطر سوخت هستهای
کشور عرضه کننده و کشور دریافت کننده سوخت غالبا در مورد ترتیبات و شرایط عرضه سوخت از جمله دوره زمانی، مقدار سوخت، مکانیسم قیمت گذاری و ضمانتهای مربوط به کیفیت سوخت، به طور دو جانبه مذاکره و قراردادی امضا میکنند. اما سوخته مصرف شده در نیروگاهها حاوی پلوتونیوم است که میتواند از راه بازفرآوری و بسته به کیفیت آن برای ساخت سلاحهای هستهای استفاده شوند. به همین دلیل برای به حداقل رساندن خطر اشاعه هستهای میتوان در قراردادهای عرضه سوخت شرایط زیر را گنجاند:
الف- سوخت تازه به نیروگاه برق هستهای در کشور دریافت کننده فروخته نخواهد شد، بلکه اجاره داده خواهد شد کشور عرضه کننده در هر زمان و در هر نقطه(حتی در کشور دریافت کننده) مالک سوخت باقی بماند.
ب- سوخت تازه در کانتینرهای مخصوص حمل و نقل که به وسیله آژانس بین المللی انرژی اتمی در کشور عرضه کننده مهر و موم شده اند، تحویل دریافت کننده میشود. کانتینرها تا زمان ذخیره سازی در انبارهای مخصوص نیروگاه یا زمان بار گذاری در راکتور همچنان مهر و موم باقی میماند. میزان سوخت تازه ذخیره شده در نیروگاه برق هستهای در هیچ زمانی نبایستی از دو بار بارگیری در سال بیشتر شود.
پ- در مورد کشوری که از نظر آژانس عدم پایبندی به توافقنامههای پادمانی شناخته شده، عرضه سوخت هستهای باید به عدم انباشت سوخت مصرف شده در آن کشور مشروط و مربوط شود.
ت- سوخت مصرف شده باید پس از گذشت زمان لازم(دو سال یا کمتر بسته به تکنولوژی سردسازی و صرفه اقتصادی) به کشور عرضه کننده بازگردانده شود. در غیر این صورت تحویل محموله بعدی به حالت تعلیق در میآید.
ث- به منظور تامین هزینههای مدیریت سوخت مصرف شده، یک حساب تضمینی نزد طرف ثالث ایجاد خواهد شد. برای هر کیلو وات ساعت برق تولید شده توسط نیروگاه هستهای مبلغی به طور ماهانه به این حساب واریز خواهد شد تا از این حساب تمام هزینههای بازگرداندن سوخت مصرف شده به کشور عرضه کننده و تمام عملیات مدیریت، ذخیره سازی و دفع نهایی میلههای سوخت مصرف شده پرداخت شود، مدیریت این حساب باید در اختیار یک سازمان بین المللی مخصوص مثل صندوق بین المللی پول EBRD یا آژانس بین المللی انرژی اتمی باشد.
ج- چنانچه کشور دریافت کننده از پیمان NPT خارج شود، در چنین وضعیتی تمام سوخت تازه و سوخت مصرف شده باید بدون تاخیر به کشور عرض کننده باز گردانده شود.
چ- چنانچه آژانس بین المللی انرژی اتمی کشور دریافت کننده را عدم پایبند Non-Coplianc تشخیص دهد تحویل سوخت تنها زمانی از سر گرفته خواهد شد که آژانس به این نتیجه برسد که هیچ فعالیت اعلام نشدهای وجود ندارد.
ح- چنانچه آژانس مواردی از فعالیتهای غیر عادی یا تناقض پیدا کند که منجر به بروز سئوالاتی در مورد فعالیت صلح آمیز شود و این پرسشها در مدت 12 ماه به طور کامل حل نشود، در قرارداد تحویل سوخت، بندی گنجانده میشود که اینگونه موارد به فوریت به شورای حکام آژانس گزارش شود.
2- تضمین عرضه دراز مدت سوخت
به منظور پاسخ به نگرانیهای کشورهای دریافت کننده از تحویل تضمینی سوخت هستهای به ویژه اینکه تحویل سوخت تحت الشعاع مسائل سیاسی قرار نگیرد، کشور عرضه کننده در صورت تحقق شرایط زیر، گواهی الزامآور قانونی صادرات سوخت تازه برای دراز مدت ارائه خواهد کرد. این شرایط به قرار زیر است:
الف- تایید آژانس مبنی بر عدم خروج کشور دریافت کننده از پیمانNPT
ب- کشور دریافت کننده برای نیروگاههای برق هستهای در حال احداث خود موافقتنانه جامع پادمانی از نوع INFCIRC166 را با آژانس امضا کند. براساس این موافقتنامه حتی زمانی که کشوری از پیمان NPTخارج میشود تمامی سوخت تازه و سوخت مصرف شده همچنان تحت مقررات پادمانهای آژانس باقی میماند.
پ- آژانس سالانه اعلام نماید که در کشور دریافت کننده هیچ گونه انحرافی در مواد هستهای تحت پادمان و هیچ فعالیت اعلام نشدهای وجود ندارد.
ت- آژانس هیچ پرسشی ناشی از وجود فعالیت غیر عادی یا تناقض در کشور دریافت کننده ندارد که در مدت 12 ماه حل نشده باشد.
ث- سوخت مصرف شده در مدت تعیین شده در قرار داد به کشور عرضه کننده بازگشته باشد.
ج- هیچ سوخت تازه یا سوخت مصرف شدهای از نیروگاه برق هستهای خارج نشده مگر تحت نظارت آژانس و به صورت مهر وموم شده.
چ- سازمانی که مدیریت حساب تضمینی را بر عهده دارد تایید کند که کشور دریافت کننده مبلغ لازم برای مدیریت بازگشت سوخت را به موقع پرداخته است.
ح- اگر آژانس کشور دریافت کننده را غیر پایبند شناسایی کند، در این صورت کشورهای عرضه کننده به ندرت حاضر به تضمین دراز مدت صادرات سوخت خواهند شد مگر آنکه علاوه بر تحقق تمام شرایط بالا، کشور دریافت کننده- حداقل در دوره قرار داد- تمام فعالیتهای تحقیق و توسعه R&D، تولید، آزمایش و راهاندازی چرخه سوخت را به حالت تعلیق درآورد.
اگرچه کشورهای صاحب فناوری هستهای همواره تلاش کردهاند آن دسته از کشورهایی که نیروی برق خود را از طریق انرژی هستهای تامین میکنند از تولید سوخت هستهای بازداشته و آنها را به تامین سوخت از بازار بینالمللی تشویق کنند، همانگونه که در الگوی پیشنهادی گلداشمیت مشاهده میشود، شرایط پیشنهادی حاکم بر قراردادهای عرضه سوخت هستهای به گونهای ارائه شده که: اولاً،کاملاً یک طرفه و به نفع کشورهای عرضه کننده، ثانیاً، حفظ و تداوم انحصار فناوری تولید سوخت در میان چند کشور، ثالثا،برخاسته از نوعی نگاه امنیتی به فناوری هستهای است. مکانیسمهایی هم که گلداشمیت برای تضمین عرضه درازمدت سوخت ارائه میکند در ایجاد جذابیت برای این گونه قراردادها ناکام میماند و نه تنها کشورهای دریافتکننده سوخت ارائه میکند در ایجاد جذابیت برای اینگونه قراردادها ناکام نمیماند و نه تنها کشورهای دریافت کننده سوخت را به سوی تامین سوخت از بازار بینالمللی تشویق نمیکند بلکه غالباً تکرار همان مکانیسمهای تقویت عدم اشاعه هستهای و در جهت رفع نگرانیهای پنج قدرت هستهای است. به ویژه بند ب (قراردادن نیروگاهها تحت پادمان حتی در صورت خروج کشور از NPT) و بند ح (تعلیق تمام فعالیتها در ارتباط با چرخه سوخت)
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
