بازگشت نظامى غرب به آسیاى مرکزى

با عنایت به بحث هایى در خصوص خروج نظامیان آمریکا از عراق، این کشور به واسطه اهمیت ژئوراهبردى و ژئوپولیتیکى منطقه، به حضور نظامى خود در این حوزه به شکلى متفاوت از جمله از طریق انتقال نیروهاى خود به آسیاى مرکزى تداوم خواهد بخشید. آمریکایى ها که پس از حملات ۱۱ سپتامبر و به بهانه مبارزه با تروریسم در افغانستان نیروهاى نظامى خود را وارد آسیاى مرکزى کرده و اقدام به تأسیس پایگاه نظامى در این منطقه از جمله در قرقیزستان و ازبکستان کردند، از ابتدا تأکید کرده بودند که بعد از اتمام جنگ در افغانستان به این حضور خاتمه خواهند بخشید. اما بر همگان روشن بود که این کشور اهداف بلندمدت ترى از جنگ افغانستان و مبارزه با تروریسم را دنبال مى کند و حضور نظامى آن در آسیاى مرکزى به جنگ در افغانستان محدود نخواهد شد.
به گزارش ایراس تحولات منطقه از جمله ناامیدى کشورهاى آسیاى مرکزى از کمک هاى موثر غرب و درگیر شدن این کشور در جنگ عراق باعث شد که حضور نظامى این کشور در آسیاى مرکزى در درجه دوم اهمیت قرار گیرد. به همین سبب بود که واشنگتن در برابر درخواست دولت ازبکستان به خروج نظامیان خود از این کشور که البته با فشارهاى روسیه و چین انجام شده بود، مقاومتى نکرد و این نیروها را از این کشور خارج کرد. بحث خروج نیروهاى آمریکایى از عراق، مشکلات و چالش هاى واشنگتن در افغانستان و همچنین تلاش هاى اخیر روسیه براى تقویت حضور نظامى خود در آسیاى مرکزى اسباب توجه بیشتر واشنگتن به این منطقه شده است. در این بین بحث خروج نیروهاى آمریکایى از عراق که به تکرار در سخنان باراک اوباما در خصوص آن صحبت شده متغیرى عمده محسوب مى شود. آمریکایى ها به واسطه اهمیت ژئوپولیتیکى و ژئو راهبردى منطقه خاورمیانه و مناطق اطراف آن از جمله آسیاى مرکزى، تلاش خواهند کرد، پس از خروج از عراق، حضور نظامى خود در این حوزه را به شکل هاى دیگر از جمله ایجاد پایگاه هایى در آسیاى مرکزى و انتقال نظامیان خود از عراق به این منطقه حفظ کنند. تشدید تلاش هاى روسیه براى تثبیت حضور و موقعیت نظامى خود در آسیاى مرکزى از جمله از طریق ایجاد پایگاه هاى دوم در قرقیزستان و تاجیکستان مؤلفه مهم دیگرى است که باعث معطوف شدن مجدد نظر آمریکایى ها به تقویت حضور نظامى خود در این منطقه شده است. آمریکایى ها درصدد آنند که از قبل توسعه نفوذ نظامى خود در منطقه، از رقابت هاى ژئوپولیتیکى در آسیاى مرکزى عقب نمانده و عرصه را به طور کامل به روسیه واگذار نکنند. سفرهاى متعدد و متنوع مقامات آمریکایى به آسیاى مرکزى طى ماه هاى اخیر در همین راستا و براى ایجاد بستر عملیاتى کردن هدف بازگفته تفسیر مى شود.
در همین راستا، جرج کرول، نماینده وزارت خارجه آمریکا در کنفرانسى که اخیراً در دوشنبه (پایتخت تاجیکستان) زیر عنوان «آسیاى مرکزى و افغانستان؛ مشکلات، احتمالات و روندهاى آتى» تشکیل شد شرکت کرده که به نظر مى رسد یکى از اهداف اصلى سفر وى ارزیابى دقیق ترى از شرایط حضور نظامى آمریکا در آسیاى مرکزى است.او در ملاقات با امام على رحمان، رئیس جمهور تاجیکستان تأکید کرد که تغییر قدرت در کاخ سفید تأثیرى بر سیاست ها و راهبرد آمریکا در آسیاى مرکزى نخواهد داشت. او در این دیدار تأکید کرد که ثبات در آسیاى مرکزى به نحو قابل ملاحظه اى بر ثبات کل آسیا تأثیر دارد. کرول بر این مهم نیز تأکید کرد که بحران در اقتصاد بین الملل و اقتصاد آمریکا نیز خللى در برنامه کمک هاى مالى واشنگتن به کشورهاى منطقه نخواهد داشت و این کمک ها کاهش نمى یابد. او در عین حال تأکید کرد که تلاش آمریکا براى همکارى با کشوهاى حاضر در منطقه آسیاى مرکزى ، صرفاً اقدامى از جنس همکارى است و این کشور قصدى براى بیرون انداختن چین و یا روسیه از این منطقه ندارد.
الکساندر کنیازف، رئیس بخش بیشکک موسسه کشورهاى سازمان کشورهاى هم سود، معتقد است؛ «على رغم اعلام سفر کرول به عنوان سفرى کارى، هدف اصلى سفر وى، ایجاد بسترهاى لازم براى تقویت نفوذ آمریکا در آسیاى مرکزى به ویژه در تاجیکستان بود». به اعتقاد آگاهان امر آمریکایى ها با عنایت به موقعیت مرکزى ازبکستان در آسیاى مرکزى، براى بازگشت نظامى مجدد به این کشور نیز اهمیت خاصى قائل هستند و بعد از توافق با تاجیکستان بر توافق نظامى با مقامات این کشور متمرکز خواهند شد. شایان ذکر است که هرچند روسیه در سال ۲۰۰۱ از جمله به واسطه اینکه حضور نظامى آمریکا در آسیاى مرکزى اسبابى براى کاهش تهدیدهاى امنیتى از جانب افغانستان به ویژه از ناحیه گسترش بنیادگرایى اسلامى از نوع طالبانى به منطقه آسیاى مرکزى و به تبع آن بى ثباتى در مرزهاى جنوبى این کشور بود، با این حضور موافقت کرد، اما به نظر مى رسد در شرایط حاضر مقامات مسکو به هیچ وجه موافق بازگشت نظامى آمریکا به این منطقه نیستند.افزون بر این، توافقات نظامى کشورهاى منطقه با آمریکا ممکن است مانعى مهم براى تحقق تلاش هاى اخیر روسیه براى توسعه حضور نظامى خود در منطقه از جمله از طریق ایجاد پایگاه نظامى «عینى» در تاجیکستان باشد.
از سوى دیگر هر چند کشورهاى منطقه طى سال هاى اخیر متنوع سازى شرکاء خارجى و سیاست خارجى چندوجهى را در حوزه هاى مختلف به ویژه اقتصادى مد نظر قرار داده و به تکرار نیز این راهبرد را عملیاتى کرده اند، اما به واسطه حساسیت هاى موضوع همکارى هاى نظامى، به نظر مى رسد آنها در وضعیت سخت انتخاب همکارى نظامى با روسیه و آمریکا قرار داشته باشند. همکارى هاى امنیتى و نظامى این کشورها با روسیه (و چین) از جمله در چارچوب سازمان شانگهاى و سازمان امنیت جمعى نیز مى تواند مزیدى بر مشکل بودن مسیر آمریکا به توسعه مجدد همکارى هاى نظامى خود با کشورهاى منطقه آسیاى مرکزى باشد.