بازی ناتمام روسیه با ایران (بخش اول)

 نویسنده: سید رضی - عمادی
پیشینه روابط دو کشور قبل از انقلاب اسلامی ایران
مردم ایران هیچگاه قرارداد 1907 میان روسیه و انگلستان را از یاد نخواهد برد. در این قرارداد ایران به مناطق نفوذ روسیه و انگلستان تقسیم شد. هدف از این توافق این بود که هریک از دو کشور حوزه نفوذ دیگری را به رسمیت شناخته، و در منطقه نفوذ یکدیگر تقاضای امتیازات سیاسی- اقتصادی نداشته باشد. همچنین مانع گرفتن امتیازات در منطقه ای که حوزه نفوذ شناخته شد، توسط کشور مربوطه نشود.
در دومین سال جنگ جهانی دوم در سال 1915 نیز روسیه و انگلیس به توافقی رسیدند که بر اساس آن:
1. هریک از طرفین اجازه یافتند پس از جنگ منطقه نفوذ اقتصادی خود را رسما ضمیمه خاک خود کند.
2. انگلستان متعهد شد پس از شکست عثمانی، بندر استانبول و تنگه های بسفر و داردانل را به روسیه بدهد.
3. روسیه موافقت کرد منطقه بی طرف ایران به انگلستان داده شود. به این ترتیب با وقوع انقلاب اکتبر در روسیه، ایران از این ورطه نجات یافت و از تجزیه آن جلوگیری شد.(1)
انقلاب اکتبر سرآغاز روابط جدید روسیه با همسایگان خود بود. رهبران انقلاب اکتبر که با جنگ داخلی و تجاوزات بیگانگان روبرو بودند، کوشیدند اعتماد کشورهای همسایه خود از جمله ایران را بدست آورند. آن ها اعلام کردند که روسیه سیاست های تزارها را امپریالیستی و مطرود می داند و آن را ادامه نخواهد داد.(2) لنین در دسامبر 1917، یک ماه پس از تصدی قدرت در روسیه در اعلامیه ای خطاب به مسلمانان شرق، پایان دوران استعمار روسیه را اعلام کرد. او با انقلاب روسیه این کشور را درکنار ملل آزاد شده جهان معرفی کرد. او توافق نامه های روسیه و انگلستان را با ایران، از جمله قراردادهای 1907 و1915 را باطل اعلام کرد. سپس دولت جدید روسیه خواستار مذاکره با دولت ایران شد، ولی دولت ایران که هوادار توسعه روابط با انگلستان بود، به دعوت های مکرر روسیه جواب مثبتی نداد، و با انگلستان قرارداد 1919 را امضا کرد. در 1921 ایران با دولت روسیه بلشویکی قرارداد مودت منعقد کرد که به انگلستان فشار آورد تا نیروهای نظامی خویش را از ایران خارج کند. با این قرارداد کلیه عهدنامه های ایران و روسیه که به ضرر ایران هم بود، لغو شد. در ماده 6 این قرارداد به دولت روسیه شوروی اجازه داده شد که اگر دشمنان روسیه از خاک ایران برای تعرض به آن استفاده کردند، یا ایران پایگاه عملیات خصمانه دولت ثالثی قرار گرفت، دولت روسیه راسا برای دفع آن اقدام نماید.(3)پس از جنگ جهانی دوم روابط ایران و شوروی تحت تاثیر مساله امتیازهای نفتی قرارداشت. دولت ایران به رهبری محمد مصدق سیاست موازنه منفی را اتخاذ کرد، که تحت تاثیر این سیاست، امتیاز ندادن به دولت اتحاد شوروی و انگلستان مورد توجه قرار گرفته بود. پس از سقوط دولت مصدق، دولت ایران با انعقاد پیمان بغداد در فوریه 1955 سیاست همکاری کامل با آمریکا را اتخاذ کرد. دولت شوروی این پیمان را ناقض صلح و امنیت در منطقه و جهان دانست. شاه ایران در 1956 به مسکو سفر کرد، و طی آن به شوروی قول داد که خاک ایران برای تعرض به شوروی مورد استفاده قرار نگیرد.(4) اما بزودی روابط سیاسی دو کشور تیره شد، که این امر ناشی از گسترش روابط ایران و آمریکا بود. دولت شوروی به این رابطه اعتراض کرد. اما روی کار آمدن کندی(5) در آمریکا با تنش زدایی در روابط دو ابرقدرت توام شد و این مساله باعث شد تا شاه ایران نیز بهبود روابط با اتحاد شوروی را دنبال کند. در سپتامبر 1962 دولت ایران به اتحاد شوروی تعهد داد که به هیچ کشور خارجی علیه اتحاد شوروی اجازه استقرار پایگاه موشکی ندهد. دولت شوروی هم متقابلا برنامه " انقلاب سفید " شاه را مورد تائید قرارداد. در 1964 نخستین موافقت نامه بازرگانی- ترانزیتی دو کشور امضا شد. دومین موافقت نامه بازرگانی- اقتصادی دو کشور در 1967 و سومین آن در 1970 منعقد گردید.(6) هر چند در طول دهه 1970 روابط اقتصادی دو کشور همچنان رو به توسعه بود، ولی اتحاد شوروی همواره نگران گرایش های غرب گرایانه شاه بود. شاه نیز کوشیده بود با اعطای امتیازات ناشی از توسعه روابط اقتصادی ایران و اتحاد شوروی، تهدیدهای امنیتی از سوی آن را به گونه ای دفع نماید و در مذاکرات و چانه زنی خود با آمریکا نیز از آن بهره گیرد. شاه کوشیده بود با توسعه روابط اقتصادی خود با اتحاد شوروی و تامین امنیت مرزهای شمالی ایران، نقش فعال خود را در خلیج فارس، در راستای سیاست های آمریکا سازمان دهد. این نقش منطبق با تمایلات سلطه طلبانه آمریکا، با عدم رضایت اتحاد شوروی مواجه گردید.(7)روابط تاریخى بین ایران و روسیه همواره با مناقشه همراه بوده است. قرن ها تمایلات رقابت آمیز آن ها در مرزهاى در حال دگرگونى، و همچنین طرح رو به جنوب سلسله هاى تزارهاى روسیه روابط بین دوکشور را تحت تاثیر قرار داده است. روسیه، در قرن نوزدهم سرزمین های با ارزشى از ایران را تصرف کرد و ایران از رقابت روسیه با سایر قدرتهاى بیگانه بر سرکسب قدرت در این کشور در نیمه اول قرن بیستم رنج بسیار برد. روابط ایران- روسیه در دوران جنگ سرد تحت تاثیر اتحاد جهانى نیروها در یک نظام ژئوپلتیک دوقطبى قرار داشت. ایران که متحد غرب بود، در مقابل همسایه شمالى خود شوروى قرار گرفت و درگیر رویارویى ایدئولوژیک شرق ـ غرب شد.
روابط دو کشور بعد از انقلاب اسلامی ایران
الف: در سالهای پایانی موجودیت اتحاد جماهیر شوروی
انقلاب اسلامى ایران در ۱۹۷۹ شکاف ایدئولوژیکی را به طریق تازه اى گسترش داد. ایالات متحده و اتحاد شوروى در نگرش کلى و جهانى «نه شرقى- نه غربى» ایران، بد شمرده مى شدند. اما با این حال، سیاست خارجى جبهه گیرانه ایران گرایش عمل گرایانه ترى به خود گرفت. ایران سرانجام تصمیم گرفت تا روابط خود را با کشورى که «کمتر شیطان» بود با امضاى یک پروتکل اقتصادى گسترده با مسکو در ۱۹۸۶ بهبود بخشد، با این امید که این حرکت، کرملین را از ادامه کمک به عراق که در آن زمان درگیر جنگى خانمان سوز با جمهورى اسلامى بود باز دارد. مسکو انتظار داشت که روابط بهتر با تهران موجب شود تا رژیم مذهبى ایران را تشویق کندکه چشم خود را نسبت به مداخله شوروى در افغانستان فرو بندد. این توافق ها به دنبال دیدار آقاى على اکبر هاشمى رفسنجانى رئیس مجلس وقت ایران از مسکو صورت گرفت، که منتج به معامله تسلیحاتى عمده اى شد و پیوندهاى دوجانبه و اعتماد متقابل را تحکیم بخشید.(8) تغییرات ژئوپلتیکى پس از دوران جنگ سرد زمینه سیاسى و انگیزه هاى استراتژیک براى همکاری گسترده تر ایران ـ روسیه را فراهم کرد.تحول در روابط ایران و روسیه از دوران اتحاد شوروی آغاز گردید. جمهوری اسلامی ایران که با شعار " نه شرقی نه غربی " سیاست خارجی خود را پایه گذاری کرده بود، توانست در چارچوب " تفکر نوین" گورباچف روابط خود را با اتحاد شوروی توسعه دهد. دگرگونی در سیاست خارجی فرصت را برای گسترش همه جانبه روابط دو کشور فراهم کرد. دست کشیدن شوروی از شعار رهبری انقلاب جهانی و توجه به اولویت های اقتصادی این ارتباط را تسهیل نمود. در فوریه 1989 وزیر خارجه اتحاد شوروی ادوارد شوارد نازده از ایران دیدار کرد و متقابلا علی اکبر هاشمی رفسنجانی نیز در ژوئن آن سال از مسکو دیدن کرد که طی آن قراردادهای مهمی بین دو کشور امضاء شد که از جمله آن موافقتنامه نظامی میان دو کشور بود که این موافقتنامه به ایران اجازه می داد تا از مسکو هواپیماهای پیشرفته نظامی شامل MIG-29S و SU-24S خریداری کند.
ب: سیاست های فدراسیون روسیه در قبال ایران
اما در نخستین سال های پس از فروپاشی اتحاد شوروی، رهبری غرب گرای فدراسیون روسیه، ایران را به مثابه کانون تهدید اسلامی در منطقه مرزهای جنوبی خود برآورد کرده بود. در این دوران اساسا توسعه روابط باکشورهای اروپایی و آمریکا در دستورکار سیاست خارجی فدراسیون روسیه قرارداشت. درادامه سیاست تفکر نوین گورباچف که از دوران اتحاد شوروی آغاز شده بود، فدراسیون روسیه نیز یکپارچگی در نظام اقتصاد سرمایه داری و بهره گیری از تکنولوژی پیشرفته غربی را مورد توجه قرارداده بود. بنابراین با توجه به حاکمیت این نگرش بر سیاست خارجی روسیه که تا نیمه سال 1993 نیزبه طول انجامیده بود، روابط دو کشور دچار نوعی رکود موقت گردید.منطقه خاورمیانه به لحاظ استراتژیکی و دارا بودن منابع غنی نفتی برای روسیه دارای اهمیت زیادی می باشد. در این میان دو کشور ایران و ترکیه اهمیت بیشتری نسبت به سایر کشورهای این منطقه دارند زیرا این دو کشور در آسیای مرکزی و قفقاز نفوذ زیادی دارند و این مساله برای روسیه و امنیت این کشور حائز اهمیت فراوان می باشد. ایران همانطوری که می توانست در 6 کشور مسلمان آذربایجان، ازبکستان، قرقیزستان، ترکمنستان، قزاقستان و تاجیکستان اعمال نفوذ کند از طرف دیگر مورد تهدید قومی برخی از این کشورها هم قرار داشت. لذا همکاری با روسیه در این زمینه که مثل ایران از جانب این کشورها احساس خطر می کرد لازم بود. بنابراین ایران در جنگ داخلی تاجیکستان با روسیه همکاری خوبی داشت و نقش بسیار فعالی در این زمینه ایفا نمود.(9) رهبران روسیه نیز معتقد بودند که ایران در منطقه آسیای مرکزی نقش مهم و مفیدی را اعمال می نماید لذا به تجهیز کردن ایران به تجهیزات مدرن ادامه دادند که شامل تهیه زیردریایی برای ایران بود که با مخالفت شدید ایالات متحده نیز توام شد. واکنش ایران در قبال شورش چچن در 1996-1994 و حمایت از سیاست روسیه در بوسنی در 1995-1993 باعث شد تا روابط دو کشور مستحکمتر از قبل شود.(10)روسیه تلاش کرد تا در غیاب آمریکا خلایی که در ایران و عراق وجود دارد را پر کند. البته روسیه می دانست که برخلاف عراق و لیبی، کشورهای اروپای غربی خواهان تقویت روابط اقتصادی با ایران می باشند. در می 1995 روزنامه سیودنیا نوشت: "همکاری با ایران برای صنعت هسته ای روسیه مهمتر و بیشتر از صرف بدست آوردن پول و سفارش است. امروزه یک تهران دشمن می تواند مقدار عظیمی ناخشنودی و تهدید برای روسیه در شمال قفقاز و تاجیکستان ایجاد کند. از طرف دیگر یک ایران دوست می تواند یک متحد استراتژیک مهم در آینده باشد. "(11).
به طورکلی روابط ایران و روسیه پس از فروپاشی شوروی را می توان به دو دوره تقسیم کرد: دوره اول از اولین ماه های استقلال روسیه تا نیمه سال1993 را شامل می شود. در این دوره نگرش غرب گرایانه در سیاست خارجی روسیه حاکم بود. در این نگرش ایران به عنوان یک کشور توسعه طلب در گسترش نفوذ انقلاب اسلامی خویش در آسیای مرکزی و قفقاز دیده می شد. غرب گرایان نسبت به غرب و آمریکا بسیار خوشبین بوده و برلزوم همکاری گسترده با غرب و آمریکا تاکید می کردند. باتوجه به دیدگاه های انقلابی ایران اسلامی، روس ها از این بیم داشتند که ایران درصدد صدور انقلاب، ایجاد انقلاب و برقراری حکومت اسلامی در این جمهوری ها برآید. در آن زمان روس ها کوچکترین حرکت ایران را در این منطقه در نظر داشتند و نسبت به آن با بدبینی می نگریستند. تلاش ایران در حفظ صلح و ثبات درآسیای مرکزی و قفقاز و عمل کردن به عنوان یک میانجی در مناقشات منطقه و اولویت های اقتصادی ایران در رابطه با کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز باعث شد که به تدریج از سوءظن روس ها نسبت به سیاست های جمهوری اسلامی ایران کاسته شود و روابط به تدریج گسترش یابد. به طورکلی در مرحله اول توسعه روابط با شرق و ازجمله ایران ازاهمیت چندانی برخوردار نبود.مرحله دوم با کنار رفتن اندیشه های غرب گرا و فعال شدن گرایش های ملی گرایانه و اوراسیاگرایانه در روسیه آغاز شد. به تدریج با تحول در سیاست خارجی روسیه و تضعیف نگرش های هواداری از غرب از یک سو و تقویت تمایلات ملی گرایانه و اوراسیاگرایانه در بینش رهبران روسیه نسبت به ایران تغییر ایجاد شد. روی کارآمدن پریماکف که شرق شناس بود و توجه خاصی به گسترش روابط روسیه با کشورهای اسلامی از جمله ایران داشت، نیز تاثیر زیادی در روابط دو کشور داشت. در مارس 1996 علی اکبر ولایتی از مسکو دیدار کرد و در این دیدار گفت که روابط تهران – مسکو در بالترین سطح خود در تاریخ معاصر قرار دارد. ولایتی همچنین با گسترش ناتو به شرق مخالفت کرد و خواهان پایان جنگ در تاجیکستان و گسترش همکاری در منطقه خزر شد.(12)عدم توفیق کامل اقتصادی و سیاسی روسیه و تقاضای قاطعانه رهبران روسیه برای ایفای نقش برتر جهانی با توجه به رویارویی ایران و آمریکا، سبب شد دو کشور در مسیر نزدیکی فزاینده ای قرار گیرند. تلاش مشترک ایران و روسیه برای حفظ ثبات سیاسی و امنیت در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز سبب توسعه اعتماد متقابل میان دو کشور شد. روسیه ایران را به عنوان یک قدرت منطقه ای که می تواند ضامن ثبات باشد مورد توجه قرارداد. ایران در مناقشه های آذربایجان و ارمنستان فعالانه به عنوان میانجی وارد شد و حتی توانست تاحدی از شدت بحران بکاهد. تلاش فعالانه ایران در حفظ صلح و ثبات در منطقه باعث شد خود به خود هزینه های روسیه در حفظ ثبات کشورهای این منطقه کاهش یابد و از این جهت نیز روسیه سعی در توسعه روابط با ایران کرد.(13) از پاییز سال ۲۰۰۰ زمانى که مسکو اعلام کرد که فروش اسلحه به جمهورى اسلامى ایران را از سرگرفته و همکارى فناوری را توسعه خواهد داد، روابط روسیه ـ ایران به شدت مورد توجه محافل بین المللى قرار گرفته است. این تصمیم به توافق ۱۹۹۵ گور ـ چرنومیردین که طى آن مسکو متعهد شده بود تجهیزات نظامى به ایران نفروشد را پایان بخشید. همگرایى مسکو ـ تهران پس از دیدار رسمى حجت الاسلام سیدمحمدخاتمى رئیس جمهور ایران از روسیه در مارس ۲۰۰۱ دور تازه اى پیدا کرد. خاتمى امیدوار بودکه در این رویداد «بهار تازه اى» در همکارى بین دو کشور آغاز گردد. در آخرین اقدام در دوم اکتبر ۲۰۰۱ روسیه موافقتنامه اى امضا کرد که به ایران سالانه تا سقف ۳۰۰ میلیون دلار تسلیحات متعارف بفروشد.(14)نیاز ایران براى بازسازى نیروهاى متعارف خود پس از خاتمه جنگ با عراق (۱۹۸۹) جمهورى اسلامى را در پیوند با خرید تسلیحات نظامى نزدیکتر با روسیه تشویق کرد. این رابطه در طول دهه پایانى قرن گذشته همچنانکه رقابت بین المللى بر سر نفوذ در منطقه شدت یافت به صورت همکاری هاى گسترده ترى توسعه یافت. تهران و مسکو با الهام از دیدگاه هاى جهانى مشابه، در مسایل متعددى به رغم وجود تضاد منافع در پاره اى از حوزه هاى دیگر، با یکدیگر همکارى کردند.جاذبه های اقتصادی دو طرف نیز برای یکدیگر در توسعه روابط موثر واقع شد. مشکلات اقتصادی روسیه، بهره مندی این کشور از توسعه روابط اقتصادی با ایران را به طور جدی مطرح ساخت. همکاری های نظامی و فروش تسلیحات از جمله محورهای مورد توجه روسیه درگسترش مبادلات دو کشور بوده است.           ادامه دارد ...