بازى جدید ازبکستان با قدرت‌هاى شرق و غرب

روز ۱۲ سپتامبر در شهر مسکو نشست سران کشورهاى عضو «اتحادیه اقتصادى اوراسیا» برگزار شد. در این نشست «ولادیمیر پوتین» نخست وزیر روسیه طى سخنانى گفت: «در مرحله کنونى مهار پیامدهاى منفى بحران مالى جهانى بر اقتصاد کشورهاى عضو از مسایل مهم محسوب مى شود که بایستى در این راستا اقدامات مشترکى اتخاذ و اجرا شوند.» به گزارش سایت ایران شرقى، نخست وزیر روسیه تاکید کرد، مسکو به طور کامل تعهدات بین المللى مالى خود را اجرا خواهد کرد و آماده است اعتبارات لازم و ضرورى براى پشتیبانى از اقتصاد کشورهاى همسایه اختصاص دهد. وى افزود: به منظور تضمین فعالیت هاى بانکى ۹ تریلیون روبل اختصاص یافته است و هیچ مشکلى در سیستم بانکى روسیه وجود ندارد. در پایان این نشست۹ سند به امضا شرکت کنندگان رسید، که پنج توافقنامه از جمله آنها بودند. در این میان از مصوبه توقف عضویت ازبکستان در اتحادیه اقتصادى اوراسیا به عنوان مهم ترین تصمیم سران نام برده مى شود. در ۱۴ نوامبر سال جارى اسلام کریم اف رئیس جمهورى ازبکستان طى نامه اى به کمیته هماهنگ کننده اتحادیه مذکور اعلام کرد، که ازبکستان عضویت خود را در این اتحادیه به حالت تعلیق در مى آورد. همسانى فعالیت هاى اوراسیا با سازمان هایى نظیر اتحاد دولت هاى مستقل و «پیمان امنیت جمعى»، تکرار برنامه ها و پیامدهاى بى ثمر بودن این برنامه ها در قلمرو شوروى سابق به عنوان علل خروج تاشکند از این اتحادیه ذکر شده اند. هر چند مقامات ازبک اقدام خود را «توقف عضویت» تعبیر کرده اند، اما از جهت منطقى این در خواست به معنى خروج ازبکستان از اتحادیه اوراسیا است. البته، پس از آن که اتحادیه اروپا تحریم هاى خود علیه ازبکستان را لغو کرد به سران این کشور اجازه سفر به کشورهاى اروپایى را داد، انتظار مى رفت که تاشکند در چارچوب منافع غرب گام هاى مثبتى برخواهد داشت. کارشناسان در ارزیابى هاى خویش از عملکرد تاشکند، این اقدام ازبکستان را نشان از به اصطلاح سیاست «چندبعدى» توصیف کرده اند، که ظاهرا در دستور کار سایر دولت هاى آسیاى مرکزى نیز قرار دارد، با این تفاوت که تاشکند این کار را «پرسر و صداتر» انجام داده است. به عبارت دیگر سایر دولت ها چنین رفتارى را از طریق مانورهاى نسبتا نرم انجام مى دهند، اما سران ازبک تلاش کرده اند احساسات دیگران را در قبال اقدام خود برانگیزند. بدون تردید، ازبکستان با خروج از اوراسیا در پى کسب امتیازهاى بیشتر از کشورهاى غربى است. در رابطه با این موضوع ذکر این نکته ضرورى است، که ازبکستان زمان خروج از «گوام» نیز امید داشت که غرب براى باقى ماندن در این سازمان، امتیازاتى را براى دولت تاشکند در نظر مى گیرد.
اما این بار اوضاع متفاوت با خروج از گوام است. با این حال نکته مشترک در هر دو اقدام ازبکستان همان «مسکو ستیزى» توصیف مى شود. صرف نظر از این، کارشناسان روس معتقدند، که خروج ازبکستان از اتحادیه اقتصادى اوراسیا هرچند در نوع خود هشدارى به دیپلماسى روسیه است، اما خطرى براى مسکو به همراه نخواهد داشت و رابطه میان دو کشور خدشه دار نخواهد شد. کارشناسان شرکت کننده در میز گرد اوراسیا که در روز ۱۳ نوامبر سال ۲۰۰۸ در بیشکک برگزار شد، در ارزیابى هاى خویش از اقدام اخیر ازبکستان، معتقدند، که تاشکند تحت فشارهاى شدید آمریکا تصمیم به خروج از اتحادیه اقتصادى اوراسیا گرفته است. آنها به این نکته اشاره داشتند، که با روى کار آمدن دولت جدید در آمریکا، در سیاست هاى آسیاى میانه این کشور بازنگرى خواهد شد. سیاستى که از آن پاسخ به تشدید اقدامات روسیه جهت بازگشت مقتدرانه به منطقه نام برده مى شود. از سوى دیگر تعدادى از تحلیلگران معتقدند که ازبکستان با خروج از اتحادیه اقتصادى اوراسیا به استقلال عمل بیشترى دست یافته است یعنى اکنون به تعهداتى در چارچوب این اتحاد پایبند نیست و مى تواند در قبال همسایگان رفتارهاى آزادانه ترى داشته باشد. مسدود کردن تمامى گذرگاه هاى مرزى با تاجیکستان بدون اطلاع قبلى از ۱ تا ۶ دسامبر سال جارى میلادى، در این راستا ارزیابى مى شود که یک قدرت نمایى مخصوص به خود از طرف تاشکند بود. جاى تردید نیست که در آینده نیز شاهد چنین قدرت نمایى هاى سران ازبک در برابر ترکمنستان، قرقیزستان و قزاقستان خواهیم بود. البته ازبکستان به عنوان یک کشور مستقل مى تواند در چارچوب منافع ملى خود سیاست هایى را اتخاذ نماید، اما واقعیت این است، که امروزه این کشور به میدان رقابت قدرت ها تبدیل شده است،مسأله اى که با توجه به اوضاع منطقه پیامدهاى نامطلوبى براى مردم این کشور به همراه خواهد داشت. دیپلماسى آمریکا با درک این موضوع که براى اکثر سران کشورهاى آسیاى مرکزى، به ویژه ازبکستان، موروثى کردن قدرت اصلى ترین دغدغه محسوب مى شوند، وارد عمل شده و با لغو تحریم هاى سیاسى تاشکند، راه را براى تردد خانواده کریم اف به غرب هموار نمود. که به نوعى تضمین براى ادامه حاکمیت کریم اف ها در ازبکستان تعبیر مى شود. انتصاب گلناره کریم اف دختر اسلام کریم اف به عنوان نماینده ازبکستان در دفتر سازمان ملل در ژنو و لاله دختر کوچک وى به عنوان سفیر ازبکستان در یونسکو (در پاریس) از همین زاویه قابل ارزیابى است. در این رابطه توافق هاى دیگرى نیز میان غرب و تاشکند به وجود آمده است، که حاصل گذشت هاى متقابل هستند. در چنین شرایطى مسکو بى تفاوت نبوده است و براى مقابله با تشدید نفوذ غرب به سرکردگى آمریکا در ازبکستان، دیپلماسى آسیاى میانه خود را فعال کرده اند و در پى حمایت از عملکرد رهبران ازبک برآمده است. (صرف نظر از آن که این عملکردها در چارچوب معیارهاى بین المللى بوده اند یا نه)، تا بتوانند تاشکندرا در چارچوب سیاست هاى خود به پیش برند. روز ۱۳ نوامبر در شوراى حقوق بشر سازمان ملل در حالى که کشورهایى نظیر سوئیس، کانادا و انگلیس از وضع حقوق بشر در ازبکستان شدیدا انتقاد کردند، نماینده روسیه از اقدامات مسئولان ازبک در رعایت حقوق بشر تمجید نمود.
در مجموع ازبکستان وارد بازى جدید با قدرت هاى غرب و شرق شده است که بنا به ارزیابى تحلیلگران در شرق و غرب پیامدهاى ناخوشایندى را براى دولت اسلام کریم اف به همراه خواهد داشت. نگاهى به وضع کنونى آسیاى مرکزى بیانگر آن است، که این منطقه استراتژیک به طور بى سابقه اى به میدان رقابت ها تبدیل شده است. در شرایطى که روسیه تلاش دارد از هر راه ممکن نفوذ خود را در هر یک از کشورهاى آسیاى مرکزى حفظ و تقویت کند، آمریکا و کشورهاى غربى با برنامه ریزى هاى بلندمدت وارد عمل شده اند. و با استفاده از نقاط ضعف سران کشورهاى آسیاى مرکزى، در روابط این کشورها با روسیه شکاف ایجاد کنند و ضمن کاهش نفوذ مسکو، براى خود جاى پا باز کنند. در اوایل قرن ۲۱ اهرم هاى اقتصادى در دستور کار مدعیان نفوذ در آسیاى مرکزى قرار داشت، اما بعد از ۱۱ سپتامبر سال ۲۰۰۱ بحث تامین امنیت در مقام اول قرار گرفت. اکنون قدرت ها با مطرح کردن مسائلى نظیر تهدیدهاى تروریستى، افراط گرایى، اقدامات نظامى مخالفان دولت ها سعى در حفظ وابستگى حاکمان آسیاى مرکزى به خویش دارند.
حوادث ماه مى سال ۲۰۰۵ در اندیجان، که تاشکند را مجددا به آغوش مسکو بازگرداند، کارساز بودن این سیاست را به طور واضح و روشن به نمایش گذاشت. از این رو با نزدیک شدن بیش از حد ازبکستان به کشورهاى غربى احتمال وقوع به اصطلاح «اندیجانى» دیگر در قلمرو ازبکستان بیش از هر زمان دیگرى تقویت شده است. بازیگران صحنه قدرت در آسیاى مرکزى به خوبى درک کرده اند، که تامین امنیت از جمله نقاط ضعف دولت هاى این منطقه محسوب مى شود و هر ناامنى مى تواند حکومت آنان را متزلزل کند. براساس گزارش هاى منتشره در رسانه هاى روسى، اخیرا خدمات ویژه این کشور پرده از برخى از برنامه هاى سرویس هاى جاسوسى آمریکا برداشتند. بر اساس این گزارش ها ازبکستان در فهرست کشورهایى که در سال هاى آینده مورد تجاوزهاى سیاسى، اقتصادى، فرهنگى و حتى نظامى آمریکا قرار خواهد گرفت، جاى دارد. بررسى روند تحولات مربوط به سیاست هاى کنونى ازبکستان نشان مى دهد که این کشور به عنوان ابزارى مناسب جهت رویارویى با تحرکات چین و روسیه در آسیاى مرکزى انتخاب شده است. لذا احتمال مى رود که سال آینده منطقه آسیاى مرکزى شاهد رویدادهاى غیرقابل پیش بینى باشد. طرح موضوع وجود سلاح هاى کشتار جمعى در عراق، به قدرت رساندن طالبان در افغانستان، ظهور دزدان دریایى در سومالى و بسترسازى براى حمله به این کشورها، از جمله گزینه هایى هستند که مى تواند با شیوه هاى دیگرى در آسیاى مرکزى شکل گیرد.