پاکستان پس از بوتو

محمدحسین باقی
سال گذشته در چنین روزی (27 دسامبر 2007) برابر با پنج‌شنبه ششم دی‌ماه 86 بی‌نظیر بوتو رهبر حزب مردم پاکستان PPP که برای سخنرانی انتخاباتی به راولپندی رفته بود، ترور شد. این رهبر 54 ساله که اولین زنی بود که در دنیای اسلام و البته پاکستان به مقامی دولتی دست می‌یافت، دو دوره‌ در سال‌های 1988 تا 1990 و 1993 تا 1996 به نخست‌وزیری رسید. وی فرزند ذوالفقار علی بوتو اولین نخست‌وزیر غیرنظامی پاکستان و پایه‌گذار حزب مردم پاکستان بود و آنگونه که خود در زندگینامه خود نوشت‌اش بیان کرده تقدیر و سوابق سیاسی خانوادگی او را به سوی کارهای سیاسی سوق داد. وی تجربه کار سیاسی را در دوران حیات پدر و از حزب مردم آغاز کرد و به تدریج و پس از سال‌ها مبارزه سیاسی علیه استبداد در کشورش و گذراندن سال‌ها زندان، تبعید و شکنجه در زمره زنان صاحب‌نام و سیاستمداری درآمد که عنوان «دختر شرق» را از آن خود کرد. باری، حادثه ترور بی‌نظیر، در دوره‌ای رخ داد که پرویز مشرف همچنان در مسند قدرت نشسته بود. در این دوره بوتو (به همراه نواز شریف) با رایزنی‌های پشت پرده تازه از تبعید بازگشته بودند و به‌رغم اختلافات دیرینه‌ای که میان این دو نفر وجود داشت اما مبارزه با پرویز مشرف زمینه مشترکی برای بوتو - نواز فراهم آورد تا بتوانند با تشکیل جبهه مشترکی مشرف را از قدرت کنار بزنند. این مبارزه سیاسی برای کنار گذاشتن مشرف به قیمت جان یکی از بازیگران این ماجرا تمام شد و هرچند مشرف در نهایت کنار رفت اما این کناره‌گیری بدون هزینه نبود؛ هزینه‌ای که با مرگ بی‌نظیر بوتو و دشواری‌های فراوان در روند انتقال قدرت از نظامیان به غیرنظامیان بر ملت پاکستان تحمیل شد.
چگونگی ترور بوتو
بوتو در برهه‌ای ترور شد که تنور رقابت‌های انتخاباتی در پاکستان هر روز گرم‌تر از روز قبل می‌شد و جامعه بین‌الملل با اعمال فشار بر مشرف وی را برای برگزاری انتخابات رقابتی تحت فشار گذاشته بود. بر همین اساس بود که با فشار آشکار و پنهان آمریکا سرانجام پس از چند سال خانه به دوشی، بوتو از تبعید به کشورش بازگشت و در سوی دیگر ماجرا، نواز شریف (رهبر حزب مسلم لیگ شاخه نواز) نیز با رایزنی‌های سیستم اطلاعاتی عربستان از تبعید بازگشت. هرچند تبعید و در نهایت بازگشت او نیز ماجراها دارد اما از ذکر آن در می‌گذریم. در هر حال، بوتو که در زمره سردمداران مخالف با مشرف بود با انجام سفرهایی به مناطقی از کشور فاز جدیدی از مبارزه را شروع کرده بود و سعی داشت تا مردم را در جریان برنامه‌هایش برای انتخابات قرار دهد. در آن دوران بسیاری بر این باور بودند که بوتو به دلیل سوابق خود و خانواده‌اش تنها رقیب مشرف است و از شانس پیروزی بزرگی در انتخابات برخوردار است. در 27 دسامبر 2007 وی برای انجام سخنرانی‌های انتخاباتی به راولپندی سفر کرد؛ سفری که مهر پایانی بر حیات این سیاستمدار زد. وی که با خودروی ضدگلوله در حال عبور از میان جمعیت بود سر خویش را از سقف خودرو بیرون آورده بود و برای پاسخ به ابراز احساسات مردم برای آنها دست تکان می‌داد. در این میان بمبی منفجر و دو گلوله شلیک شد که مرگ بوتو و بیش از 20 نفر دیگر را رقم زد.
روایات مختلف از ترور و عوامل آن
اولین روایتی که وجود دارد این است که فردی در میان جمعیت اقدام به تیراندازی به سوی بوتو کرده و سپس در میان جمعیت اقدام به منفجر کردن خود کرد. پس از انتقال بوتو به بیمارستان دو روایت از مرگ او اعلام شد:
1- ابتدا گفته شد بر اثر شدت انفجار سر بوتو به جلوی شیشه ماشین برخورد و باعث مرگ او شد. این روایت درست به نظر نمی‌رسید چرا که در هنگام ترور، بوتو ایستاده و نیم تنه بالای او از سقف خودرو و برای پاسخ به ابراز احساسات مردم بیرون بود. 2- روایت دیگر اما از زبان شری رحمان مشاور بوتو و وزیر فعلی اطلاع‌رسانی دولت گیلانی (نخست‌وزیر) بیان شد. وی در هنگام ترور در کنار بوتو ایستاده بود اعلام کرد که پس از انتقال به پزشکی‌قانونی مشاهده کرده که از سر و کتف او خون بیرون آمده و در نظریه پزشکی‌قانونی نیز گفته شده بود که تیر به گردن او اصابت کرده است.
فرضیات ترور
در رابطه با ترور بوتو دو فرض مطرح شد. 1- فرض اول انگشت اتهام را به سوی دولت مشرف و عناصری در سیستم امنیتی این کشور نشانه رفت چراکه اولین نشانه ذکر شده همانا پاکسازی سریع صحنه وقوع حادثه از سوی دولت بود. سیستم اطلاعاتی یا (ISI) از سابقه خوبی برخوردار نیست چراکه تشکیل نطفه طالبان و القاعده از سوی پاکستان به همراه عربستان، امارات و آمریکا، همکاری با طالبان در افغانستان و البته سازمان دادن حملاتی در افغانستان و هند در سال 2008 دلیلی است بر عدم ‌اعتماد به سیستم امنیتی این کشور. دومین نشانه این بود که پرویز مشرف و بوتو به مثابه دو رقیب جدی سیاسی بودند که هر یک به نوعی خواهان حذف دیگری از میدان رقابت بود. نشانه دیگر اظهارات ضد و نقیض وزارت کشور پاکستان بود که ابتدا اعلام کرد بر اثر شدت انفجار سر بوتو به شیشه جلوی خودرو برخورد کرده است اما پس از چندی اعلام شد که علت مرگ ضربه اساسی به مخ و شلیک به سوی او بود. در نهایت دولت مشرف با دعوت از اسکاتلندیارد انگلیس برای همکاری در زمینه کشف علت ترور سعی کرد تا از میزان فشارها بر خود بکاهد. اسکاتلندیارد هم در تحقیقات خود اما نظریه اولیه دولت پاکستان مبنی‌بر برخورد سر به شیشه جلوی خودرو را تایید کرد. آصف علی زرداری رهبرحزب مردم پاکستان (و همسر بوتو) نتایج تحقیقات دولت و اسکاتلندیارد را رد کرده و خواستار تحقیق از سوی سازمان ملل شدند. فاروق ناییک وکیل بوتو و از اعضای ارشد حزب مردم تحقیقات دولت را «بی‌اساس و سراسر دروغ» خواند. وی با اشاره به نتایج پزشکی‌قانونی (که براساس برخی گزارش‌ها با هشدار دولت مشرف مجبور به سکوت شده بودند) اعلام کرد که علت اصلی مرگ بوتو شلیک دو گلوله یکی به شکم و دیگری به گردن او بود.
2- دومین فرض دست‌داشتن طالبان در این امر بود. گزارش‌ها در این رابطه حاکی از دست‌داشتن دو گروه است. ابتدا دولت پاکستان برای اینکه خود را از اتهام دور نگاه دارد، طالبان پاکستان به رهبری بیت‌الله محسود را عامل اصلی ترور بوتو اعلام کرد اما در 29 دسامبر (دو روز بعد از ترور) سخنگوی محسود اعلام کرد که وی به هیچ روی در این حادثه دست نداشته است. وزارت کشور پاکستان اما اعلام کرد که نامه‌ای کشف کرده که در آن دستور حمله به بوتو از سوی محسود صادر شده است. گروه دوم مصطفی ابو یزید فرمانده القاعده است که در همان روز ترور (27 دسامبر) مسوولیت این ترور را بر عهده گرفت. وی در بیانیه‌ای اعلام کرد که «ما به حیات یکی از عاملان آمریکا که درصدد شکست مجاهدین بود خاتمه دادیم». وی در این بیانیه اعلام کرد که دستور ترور در ماه اکتبر از سوی ایمن الظواهری صادر شده بود. آسیاتایمز هم در همان زمان اعلام کرد که در تماسی تلفنی، این گروه مسوولیت ترور را پذیرفته است.
در هر حال، یک‌سال پس از ترور بوتو، تحولاتی در این کشور رخ داد که بانوی پاکستان نتوانست نظاره‌گر آنها باشد. ماجرای برکناری قضات مستقل دیوان عالی و اعتصاب یک‌ساله آنها؛ اعلام حکومت نظامی در شهر از سوی مشرف؛ رقابت سخت میان نواز شریف، آصف علی زرداری (همسر بوتو و رهبر حزب مردم پاکستان و رئیس جمهور فعلی) و پرویز مشرف بر سر کسب ریاست‌جمهوری؛ کناره‌گیری و استعفای مشرف با حواشی پیرامون آن؛ روی کار آمدن دولت غیرنظامی پس از 60 سال در این کشور؛ حملات موشکی دائمی آمریکا به مناطق قبیله‌ای پاکستان و تورم کمرشکن و بحران اقتصادی گسترده در این کشور؛ دست داشتن پاکستان در حادثه هتل تاج بمبئی و...
پاکستان یک‌سال پس از مرگ بوتو هنوز نتوانسته ثبات خود را بازیابد و به‌رغم تشکیل دولت غیرنظامی اما هنوز نتوانسته از زیر بار مشکلات برهد. لازم به ذکر است که سال جاری دست‌کم 50 حمله انتحاری در پاکستان صورت گرفته که تلفاتی نیز به بار آورده است.
پاکستان به استقبال مراسم سالگرد بوتو شتافت
مرگ بوتو چنین نبود که جامعه بین‌الملل از آن به آهستگی گذر کند. اتحادیه عرب، اتحادیه اروپا، سازمان کنفرانس اسلامی، سازمان ملل، بانک جهانی و بسیاری از کشورها این حادثه را محکوم کردند و همکاری خود را با دولت پاکستان برای کشف عاملان ترور ابراز داشتند. باری، هزاران نفر از مردم پاکستان به پاس قدردانی از خدمات رهبر خود امروز (شنبه) مراسمی را برگزار کردند که شاید در نوع خود بی‌نظیر بود. قریه خدابخش در جنوب پاکستان که محل دفن بوتو است محل تجمع هزاران تن از هواداران بوتو بود به‌گونه‌ای که هفت هزار نیروی پلیس برای تامین امنیت مراسم به صورت آماده باش کامل درآمده بودند. زرداری (همسر بوتو) در پیامی گفت: «آرزوی بوتو یک پاکستان موفق، متحد و صلح طلب بود. هرچند دیکتاتورها جسم او را از میان ما برداشتند اما روح او و تفکر او را نمی‌توانند از قلب مردم ما بزدایند». اعضای حزب مردم، نخست‌وزیر گیلانی و بسیاری از رهبران احزاب و قبایل نیز ضمن صدور پیام تسلیت و حضور در مراسم سالگرد به تجلیل از بوتو پرداختند. از آنجا که این اولین مراسم سالگرد است لذا نیروهای امنیتی احتمال انجام حملات خشونت‌بار را از نظر دور نداشته‌اند و بر همین اساس به استقرار هفت‌هزار نیروی پلیس برای امنیت در برگزاری مراسم پرداختند.