پایان دوران سرمایه‏داری آمریکایی فرا رسیده است؟

آنتونی فایولا / یادداشت‏نویس واشنیگتن پست
بدترین بحران مالی از هنگام دوران رکود اقتصادی تلفات دیگری را می طلبد و این تلفات چیزی نیست جز از بین رفتن نظام سرمایه داری به سبک آمریکائی آن.با شروع دهه 1930 بانکها گل سر سبد قدرت اقتصادی آمریکا بودند و همین امر موجبات دنبال کردن الگوی بازار آزاد ایالات متحده توسط دیگر کشورها شد. اما درحال حاضر آشفتگی بازار که ثروت ملت را بر باد داده و وال استریت را با بحران شدید مواجه کرد، تهدیدی برای سپردن حداقل بخشی از بانکها - که قلب نظام مالی ایالات متحده هستند - به دولت به شمار می‏رود.دولت بوش در نظر دارد تعدادی از بانکها را نیمه خصوصی کرده و با خرید بخشی از سهام بانکها موقعیت آنها را تحکیم ببخشد و با کمک 700 میلیارد دلاری از طرف دولت، باردیگر اطمینان و اعتماد مردم را جلب کند. تصور مالکیت دولت در بخش مالی، حتی در مقام یک گروه اقلیت، به مقابله با چیزی بر می خیزد که بازاریها به آن بعنوان اساس و شالوده نظام آمریکائی می نگرند.با این وجود، شاید دولت احساس کند که هیچ چاره ای پیش رو ندارد. اعتبار که شریان حیاتی نظام سرمایه داری است دیگر جریان ندارد. یک اقتصاد متکی بر بازار آزاد نمی تواند به این روش عمل نماید.این حرکت رو به عقب دولت به فراسوی صنعت بانکداری است و به گونه ای در زندگی شهروندان اظهار وجود می کند که تصور آن در عصر تفکر مبتنی بر دانش برتر بازار غیر ممکن است. با تصدی گری اخیر وام دهندگان عمده فنی می و فردی مک و کمکهای مالی به ای.آی.جی، دولت ایالات متحده در حال حاضر بطور موثری مسئول تامین وثیقه مسکن و بیمه عمر برای دهها میلیون نفر از مردم آمریکاست. سوال بسیاری از اقتصاددانان این است که اگر دولت خود را عمیقا درگیر نظام مالی کشور نماید، در آنصورت آیا این نظام یک نظام مبتنی بر بازار آزاد باقی خواهد ماند یا خیر.با فرض بر اینکه ایالات متحده خود را بعنوان یک الگوی اقتصادی جهانی سرپا نگهداشته است، این تغییر میتواند موازنه چگونگی مدیریت اقتصاد آزاد جهانی توسط دولتهای سراسر جهان را متحول سازد. طی سه دهه گذشته، ایالات متحده مبارزات خود را بگونه ای رهبری کرده است که قسمت اعظم دنیا و بخصوص کشورهای پیشرفته را وادار به برداشتن دست سنگین دولت از روی نظام صنعتی و مالی دولت کند.اما درحال حاضر نشان عدم دخالت بدلیل اطمینان صاف و ساده ای که بازار مسکن را به بیماری کشانید و اجازه داد تا وال استریت بدون وجود هیچ سکانی حوضچه ای از سرمایه گذاریهای زهرآگین را ایجاد نماید مورد نکوهش قرار گرفته است. حوضچه ای که نظام مالی جهانی را آلوده ساخته است. منتقدان می گویند، مداخله شدید دولت واشنگتن این دولت را از کارشناسی اخلاقی در بسط و توسعه اعتقاد و آرمان سرمایه داری مبتنی بر اقتصاد آزاد بازداشته است.دولت میتوانست با پیاده کردن یک برنامه هدفمند، حداقل کمک مالی را به بانکهائی که دچار مشکل شده اند ارائه دهد و یا با اعمال برنامه ای جامعتر به رفع مشکل سازمانهای بانکی بزرگتر بپردازد. با این وجود و در هر حالت، این حرکت میتوانست بعنوان مدرکی ارائه گردد تا نشان بدهد واشنگتن همچنان برده وال استریت باقی مانده است. بعنوان مثال، این برنامه نمی تواند شرکتهای دارای شراکت را وادار به اعمال اصلاحات حقوقی در مورد مدیران عامل خود کند، یعنی همان کاری که عده ای در کنگره قصد انجام آنرا داشتند. اما درصورتیکه اعمال این برنامه موثر واقع نمی شد، دولت مجبور به ارائه سهم بیشتری از کمکهای مالی بود.
ژوزف استیگ لیتز اقتصاددان و برنده جایزه نوبل در دانشگاه کلمبیا طی سخنانی اظهارداشت، "زمانی مردم سراسر جهان ما را بخاطر اقتصادمان مورد تحسین قرار می دادند و ما نیز به آنها می گفتیم درصورتیکه میخواهند مانند ما باشند، تنها کاری که باید انجام دهند سپردن قدرت به دستان بازار است. نکته مورد نظر این است که درحال حاضر و با توجه به بحران ایجاد شده، دیگر هیچکس برای آن نوع از الگوسازی احترام قائل نیست و البته این بحران به طرح سوالاتی درمورد قابلیت اعتماد و اطمینان نسبت به ما منجر شده است. در زمان حاضر همه کشورها فکر می "کنند که بخاطر ما دچار بحران شده اند.در سئول، بسیاری از افراد به این بی اعتدالی آمریکا بعنوان یک زنگ خطر نگاه می کنند. در عین حال خشم و عصبانیت نسبت به اثرات جهانی و سرریز شده بحران ایالات متحده بالا گرفته است. ارزش پول رایج کشور کره یعنی ون طی روزهای اخیر و همزمان با درگیری و کشمکش شرکتهای سهامی برای دست یافتن به دلار، بشدت سقوط کرده است.وزیر دارائی کره، کانگ مان-سو اظهار داشت، "وصندوقهای سرمایه گذاری تامینی شبیه شرطبندی در قمارخانه ها شده اند و سوال بسیاری از مردم کره این است که چگونه ایالات متحده تا این حد ضعیف شده است؟"طی دهه های اخیر، اعمال نفوذ نظریه های بازار آزاد بخصوص در آسیا باعث به جیب زدن صدها میلیون دلار از لابلای فقر و تنگدستی موجود در این قاره شده است. اما احساس ناخشنودی نسبت به نام و نشان نظام سرمایه داری آمریکا رو به افزایش است. نظامی که برخلاف مثلا نظام سرمایه داری آلمان، از اعمال مقررات و خطر کردن درجهت جلب ستایش مردم امتناع می کند.در کره جنوبی، انتقاد فراگیر مبنی بر اینکه دولت شدیدا به الگوی آمریکائی نزدیک شده است، مخالفت نسبت به خصوصی سازی بانک عظیم و دولتی کره را برانگیخته است. کره جنوبی در بین آن دسته از کشورهائی قرار می گیرد که بیش از همه از بکارگیری اصول و قوانین بازار آزاد منفعت برده اند. اصولی که از خاکسترهای جنگ کره موجودیت یافته و کشور کره را تبدیل به یکی از بزرگترین اقتصادهای جهان کرده است. این کشور برتری خود را نسبت به کره شمالی نشان داده است. کره شمالی کشوری است که با تکیه بر نظام منسوخ کمونیستی و یک رهبری خودکامه بصورت فی البداهه و بسختی بر سر پا باقی مانده است و حرکت می کند.اما بازتابهای حاصل از بحران که در ایالات متحده شروع شده است بازتابهائی جهانی هستند. در بریتانیا، جائیکه نخست وزیر آن یعنی مارگارت تاچر در دهه 1980 به پرزیدنت رونالد ریگان پیوست تا وعده نظام سرمایه داری را به همگان اعلام کند، دولت در هفته جاری و در همان جا اقدام به نیمه خصوصی کردن نظام رنجور بانکداری کرد. در آنسوی دریای مانش، رهبران اروپائی که با پدیده قانونگذاری غریبه نیستند بطور دسته جمعی و نامنظم در حال آمد و شد به واشنگتن هستند، چرا که این واشنگتن بود که بتدریج میزان مراقبت نسبت به بزرگترین بخش مالی جهان را کاهش داد. این رهبران که تحت رهبری نیکلای سارکوزی رئیس جمهور فرانسه قرار دارند، خواستار مجموعه ای جدید و جامع از قوانین بین المللی در جهت بررسی و مراقبت از نظام مالی جهان هستند.این درخواستها تاحدودی توسط صندوق بین المللی پول نیز انعکاس یافته است. صندوق بین المللی پول سازمانی است که مسئولیت تبلیغ بازار آزاد در خارج از کشور را دارد و در طول بحران اقتصادی دهه 1990 در قاره آسیا و آمریکای لاتین، اینگونه موعظه میکرد که یک حکومت خوب حکومتی است که نظارت کمتری بر امور مالی داشته باشد. درحال حاضر همین صندوق بحث نیاز به قانونگذاری و نظارت را به میان میکشد.
رییس IMF (صندوق بین المللی پول)، دومینیک استراوس-کان دیروز در برابر حضار حاضر در اجلاس سالیانه بودجه در واشنگتن اظهار داشت، "روشن است که این بحران ناشی از یک شکست مهم در امر نظارت و قانونگذاری در کشورهای پیشرفته و همچنین شکست در ساز و کار انضباطی بازار است".استراوس-کان در ارایه خود که با استفاده از نمایش تصاویر صورت گرفت، به شرح تاثیر جهانی بحران مالی پرداخت. درحال حاضرکشورهای آفریقائی و از جمله بسیاری از آنها که از حداقل تعداد بازار، یکپارچگی مالی و عمومیت برخوردارند، با کمترین میزان آشفتگی ناشی از بحران سروکار دارند.اندکی پس از سخنرانی استراوس-کان، خبرنگاران از روبرت زولیک رئیس بانک جهانی درمورد آشفتگی و نابسامانی موجود در دنیای توسعه یافته سوال کردند و پرسیدند که آیا باید به اعمال نفوذ در الگوی بازار آزاد ادامه دهد یا نه.او در پاسخ جوابداد، " با وجود این حوادث تکان دهنده، تصور من بر این است که نه تنها کشورهای در حال توسعه، بلکه کشورهای توسعه یافته نیز دچار آشفتگی و نابسامانی شده اند."در بخش بزرگی از جهان درحال توسعه، نظامهای مالی هنوز هم بیشتر تحت نظارت دولت قرار دارند. با اینوجود، ایالات متحده بر این کشورها فشار آورده است تا قدرت را به بخش خصوصی انتقال داده و بازارهای مالی آزادتری را ایجاد کنند و امکان دارد این کشورها تا مدتها به همین شیوه ادامه دهند.
چین درمقابل درخواستهای واشنگتن و وال استریت مبنی بر باب کردن وشناساندن طیف وسیعی از سرمایه گذاریهای خارجی و از جمله بسیاری از اصول تقلیدی که زمانی بازارشان داغ بود و درحال حاضر بدلیل بزرگ نمائی کردن بحران موجود در غرب مورد نکوهش قرار گرفته اند، مقاومت و ایستادگی کرد. طی هفته های اخیر، شهر پکن همان موضع قبلی را روشنتر بیان کرده و بیان داشته است که اجازه گسترش دستگاههای مالی پیچیده را نمی دهد.با وجود اصرار و فشار فعلی دولت ایالات متحده در جهت مداخله و بررسی وجدان و افکار درونی اش در نقش قانون زدائی در این بحران، این معرکه حداقل بصورت مجموعه ای موقت برای بکارگیری الگوی مهارشده تری از اقتصاد آزاد، بخصوص در بازارهای مالی بنظر می آید.مدیر موسسه پیترسون در علوم اقتصاد بین الملل اظهار می دارد، " اگر نگاهی به سراسر دنیا داشته باشید، متوجه می شوید که درحال حاضر چین کاملا خوب عمل می کند ولی آمریکا عملکرد خوبی ندارد. ممکن است شاهد یک عقب نشینی در نظام جهانی سازی بازارهای مالی باشید".