آغاز ۲۰۰۹ با ضیافت تهران و بغداد

هادى محمودى
یک روز پس از آنکه نورى المالکى اداره منطقه الخضرا را به عنوان مرکز قدرت سیاسى در بغداد از امریکایى ها تحویل گرفت راهى تهران شد. به این صورت سال نو میلادى براى عراقى ها و همسایگان آنها آغازى خوش و پرثمر داشت. سال جدید را همه ناظران امور عراق سال تحول و پوست اندازى سیاسى در این کشور تحت اشغال خوانده اند. شاید ساکنان بین النهرین که پس از سه دهه دیکتاتورى رژیم بعث ، ۵ سال دوره بوش را در رنج و خشونت به سر کرده اند امسال براى نخستین بار رایحه زندگى تازه را استشمام کنند.
نقل و انتقال قدرت در الخضرا تنها حادثه مهم در شروع سال نو نبود. انتشار گزارش جدیداز اوضاع امنیتى عراق که در آن ماه دسامبر - آخرین ماه سال ۲۰۰۸ - از کاهش منحنى خشونت خبر مى داد نشان از موفقیت چشمگیر دولت مالکى دارد. در کنار کنترل اوضاع امنیتى، مالکى و تیم دولت او پس از ماه ها رایزنى و تلاش توانستند تکلیف حضور نیروهاى خارجى بویژه امریکا و انگلیسى ها را در قالب دو توافقنامه امنیتى روشن کنند.
اکنون مالکى پس از تصمیم هاى سرنوشت ساز در سیاست داخلى و امنیتى خویش به سوى ساماندهى روابط خارجى عراق گام برداشته است. ایران نخستین ایستگاه دیپلماسى نوین بغداد است عزیمت مالکى و هیأت بلند پایه عراق به تهران از هر جهت گویاى جایگاه بلندى است که کشورمان در نگاه نسل جدید زمامداران عراق دارد.
بدون شک حضور مالکى در تهران در این شرایط این پیام نمادین را به همراه دارد که تهران و بغداد توانسته اند بر همه چالش ها و موانع ۵ سال ایام اشغال فایق آیند. دیدارهاى دکتر احمدى نژاد و مالکى رایحه نوعى جشن تحکیم روابط را همراه دارد.
ارزش عمیق این تحول در مناسبات دو همسایه را بدون تردید همه ناظران یادآورى خواهند کرد. تهران و بغداد براى رساندن مناسبات راهبردى شان به این نقطه از مراحل سخت و نفس گیرى در این ۵ سال عبور کردند. دراین مدت بزرگترین ائتلاف میان حریفان منطقه اى و جهانى ایران براى گسستن رشته هاى دوستى میان دو ملت شکل گرفت، امریکا به صورت آشکار و بازیگران عربى منطقه به صورت نامحسوس همه قواى سیاسى خویش را براى دور نگه داشتن ایران از صحنه آینده عراق بکار بستند. هنوز پس از ۵ سال بسیارى از نمادها و نشان هاى این رویارویى باقى مانده است. حضور منافقین، ادامه فعالیت شبکه هاى سلفى و تکفیرى که در کنار ضدیت با خارجیان، ایران و شیعه را محور مقابله خویش قرار داده اند، ایذا و اذیت اتباع و زائران ایرانى یا اعمال انواع محدودیت ها براى فعالیت دیپلمات ها و دیپلماسى کشورمان از زمره این مواضع است. اما چنان که نورى مالکى در آستانه سفر تشریح کرد بسیارى از این موانع اکنون رفع شده یا در شرف رفع شدن قرار دارد.
انتظار مى رود که دیدار نخست وزیر عراق با مقام هاى کشورمان نقطه پایان بر این ۵ سال دشوار بنهد. از این روست که مى توان حدس زد که کارشناسان دو طرف چه موضوعاتى را براى رایزنى و تصمیم گیرى در این دیدار مهم آماده کرده اند. با این سفر باید پرونده منافقین را به عنوان یکى از ارثیه هاى شوم دوره حاکمیت بعث و مانعى در برابر جمهورى اسلامى پایان یافته تلقى کرد زیرا مالکى قبل از آمدن به تهران تصمیمى مهم در این باره اتخاذ کرد و آن را به عنوان هدیه اى به تهران ارائه کرد. او ضمن اعلام اخراج گروهک تروریستى منافقین تصریح کرد: اجازه نمى دهیم عراق به مکانى براى نا امنى و توطئه ضد کشورهاى همسایه تبدیل شود.
از مسائل کلیدى در مذاکرات تهران بحث درباره توافقنامه امنیتى بغداد - واشنگتن است؛ توافقنامه اى که ابتدا بیم آن مى رفت به عامل تداوم نفوذ امریکا تبدیل شود اما اکنون تا حدى تعدیل شده و اختیار تصمیم گیرى آن به دست خود عراقى ها افتاده است .
تهران و بغداد در یک نگاه مشترک اکنون به همه پرسى مردادماه درباره توافقنامه نگاه دوخته اند البته مالکى پیشاپیش هشدار داده که اگر در آینده طرف امریکایى بخواهد متن کامل این توافقنامه را نادیده بگیرد، دولت و مردم عراق هرگز این اجازه را به امریکا نخواهند داد و این توافقنامه را لغو خواهند کرد.
مسئله مهم براى تهران که تمام این سال هاى اشغال همراه و حامى دولت نوین این کشور بوده احیاى حاکمیت ملى عراق است که به نظر مى آید با واگذارى اداره استان ها و برگزارى انتخابات آزاد آینده، این امر جامه عمل پوشد. امروز عراقى ها در نخستین گام، اداره منطقه سبز که نماد حاکمیت عراق است به دست گرفتند.
از طرف دیگر انتظار مى رود دوره آسیب رساندن به روابط ایران و عراق از جانب کشورهاى دیگر پایان پذیرفته باشد. بدون شک مالکى در این سفر نسبت به این که توافقنامه هاى امنیتى دیگر هیچ تهدیدى براى همسایگان در برندارد اطمینان خواهد داد
اکنون سیاست مشترک عراق و جمهورى اسلامى ایران بر ساختن عصر جدید سیاسى است و با این نگرش مسائل باقى مانده میان بغداد-تهران به بهترین وجه قابل حل وفصل است.
تیم دولتمردان عراقى گفته اند که صفحه تازه اى از روابط دو کشور را آغاز خواهند کرد. آنها از یاد نبرده اند که ایران در دوران سخت تهاجم و تعدى بعثى ها بیش از ۲۰ سال، میلیون ها نفر از شیعیان و کردهاى عراق را که توسط صدام سرکوب مى شدند، پناه داد. این نکته را بیش از همه نخست وزیر عراق نیز که خود چند سال تحت حکومت صدام در ایران و سوریه زندگى کرد دریافته است.
این سفر و این آغاز نو را مى توان برگ تازه اى در شمار توفیقات دیپلماسى دولت نهم ثبت کرد. تهران با استراتژى روشنى پس از سقوط بعثى ها روند تبدیل عراق از یک دشمن استراتژیک به یک دوست و همکار منطقه اى را دنبال کرد.
اکنون براى اولین بار است که نقشه جامع نوین روابط بر اشتراکات و زمینه هاى فرصت سازى تنظیم شده است.
در این مدت ایران توانست ارزیابى درستى از نقش بازیگران و اصول تأثیرگذار در عراق جدید بدست آورد. در صحنه عراق دریافتیم فرصت سازى در سیاست خارجى نیازمند در نظر گرفتن محدودیت ها، اهداف بازیگران رقیب و به طور کلى پذیرش نسبى قواعد بازى و ساختار موجود است. تهران به جاى ورود در بازى هاى پرتنش، راهبردهاى بهینه اقتصادى، فرهنگى، سیاسى و امنیتى را پیشه کرد. در این فصل از روابط تهران از معیار قومیت عبور کرد هر چند به نقش عنصر شیعه در برقرارى روابط استراتژیک توجه داشت اما در دام تعصبات قومى کشورهاى دیگر عربى نیفتاد.
تجربه فعالیت ما در عراق مصداق روشنى از ایفاى نقش در یک میدان بحرانى سخت بود که از امکانات و ظرفیت هاى ملى استفاده کردیم.