27 سال رویکرد خصمانه

نبی‌الله ابراهیمی
از زمان پیروزى انقلاب اسلامى ایران در سال 1357 نگاه واشینگتن به پدیده انقلاب اسلامى رویکردى خصمانه و همراه با تضاد رفتارى بوده است. این تضاد رفتارى با تسخیر سفارت این کشور در تهران به دست دانشجویان پیرو خط امام در سال1358 عمیق تر شد و ما وارد بحران 444روزه اى شدیم که داراى آثار و تبعاتى در ابعاد سیاسى (قطع روابط دیپلماتیک) اقتصادى (دستور توقف واردات نفت از ایران و بلوکه کردن کلیه دارایى هاى رسمى ایران در بانک هاى آمریکا) و نظامى (شکست عملیات طبس) بودیم. اما یکى از آثار این واقعه همان سوءاستفاده صدام حسین در این برهه زمانى و حمایت آمریکا از این کشور براى حمله به ایران بود. تجاوز عراق علیه ایران در صورتى به وقوع پیوست که انقلاب ایران در اوایل تاسیس خود بود و بدون شک حمایت آمریکا از عراق مصادف با ورود تاریخى نومحافظه کاران این کشور در مسند قدرت بود که خود حاکى از نگاه خصمانه واشینگتن نسبت به ایران بود. فلج سیاسى شوراى امنیت در قبال تجاوزات مکرر، حمله موشکى به شهرها و بمباران هاى شیمیایى عراق در طول جنگ تحمیلى و فشارها براى پذیرش قطعنامه 598 شوراى امنیت در اواخر جنگ تحمیلى همه از موارد این رویکرد سلبى است. همچنین ایالات متحده با همراهى غرب (اروپا) نوعى رهیافت سلبى را علیه تهران که موسوم به جنگ سفارتخانه ها بود در پیش گرفتند. در 6 اوت 1987 فرانسه نفت ایران را تحریم کرد و انگلستان در سپتامبر 1987 اقدام به بستن دفتر خریدهاى نظامى ایران در لندن کرد و بالاخره آمریکا در اکتبر1987 واردات محصولات ایرانى را تحریم کرد و صدور 14قلم کالا به ایران که داراى مصارف نظامى بود را براى فشار علیه ایران براى پذیرش قطعنامه 598 به اجرا گذاشت. سرنگونى یک فروند هواپیماى مسافربرى هواپیمایى جمهورى اسلامى ایران در 12 تیر 1367 توسط ناو آمریکایى وینسن نیز به یک رویکرد خصمانه آمریکا علیه ایران شدت بخشید.
دوران سازندگى
در دوران آقاى هاشمى رفسنجانى که همراه با روند سازندگى پس از جنگ و نیاز مبرم ایران به کالاهاى واسطه اى و قطعات صنعتى، بازسازى ناوگان هوایى و حمل ونقل بود، ما شاهد انعقاد قانون منع تولید و تکثیر سلاح علیه ایران که محدودیت هاى صادرات به ایران به طور چشمگیرى در سال1371 (1992) توسط آمریکا وضع شد، هستیم. در این دوره ما شاهد نوعى گفتمان سلبى آمریکا علیه ایران هستیم و آن همان استراتژى مهار دوجانبه (Dual Containment Policy) است که اندکى پس از به قدرت رسیدن بیل کلینتون توسط برخى از مشاوران وى از جمله آنتونى لیک و مارتین ایندپک پیشنهاد شد که از سال 1372 (1993) آغاز و تا سال 1374 (1995) ادامه داشت که هدف آن تمرکز بر دو منبع به اصطلاح تهدید و نگرانى (ایران و عراق) بود. ولى این سیاست عملاً در اوایل 1995 با گسترش روابط بازرگانى ایران با کشورهاى جهان و قراردادهاى پرمنفعت با شرکت هاى غربى و حتى آمریکایى به شکست انجامید. ناکارآمدى تحریم ها و مجازات همه جانبه آمریکا از جمله سرمایه گذارى هاى شرکت هاى روسى، فرانسوى و مالزیایى در حوزه پارس جنوبى موجب شد که قانون مجازات هاى ایران و لیبى (ILSA) در26 تیر 1375 (16 ژوئیه1996در کنگره آمریکا علیه ایران به تصویب برسد. طبق قانون مجازات هاى ایران و لیبى که به نام طراح آن به قانون داماتو مشهور شده بود، مجازات علیه شرکت هایى که بیشتر از 20 میلیون دلار در زمینه نفت و گاز ایران سرمایه گذارى کنند وضع کرد.
دوران اصلاحات
با پیروزى سیدمحمد خاتمى در دوم خرداد 1376 این دوران با گفتمان تنش زدایى در سیاست خارجى وارد مرحله جدیدى شد. در دوران اول آقاى خاتمى همراه با موفقیت برگزارى اجلاس سران کنفرانس اسلامى در تهران و بسط گفتمان تنش زدایى در بعد منطقه اى آن موقعیت ایران را به یک بازیگر ممتاز منطقه اى تبدیل کرد و مقامات آمریکا به خصوص وزیر امور خارجه وقت آن کشور مادلین آلبرایت را بر آن داشت تا موقعیت ایران را در سطح منطقه اى و بین المللى تشریح کرده و عدم هرگونه دخالت آمریکایى ها در امور داخلى ایران را به طور رسمى اعلام کند. ولى در دوره دوم ریاست جمهورى خاتمى این روابط به سرعت به سمت تضادآمیزى سوق پیدا کرد به گونه اى که به رغم محکومیت عملیات تروریستى یازدهم سپتامبر 2001 از سوى ایران ما شاهد آن هستیم که بوش رئیس جمهور آمریکا با نگاهى خصمانه، ایران را جزء محور اهریمنى (Axisof Evil) خطاب کرد. این رویکرد آمریکا نشان مى دهد که این گفتمان سلبى واشینگتن در شیطانى خواندن ایران در دوره اصلاحات صورت گرفت و این مطلب را مى رساند که روابط تضادآمیز بین تهران _ واشینگتن بسیار عمیق است. از زمان روى کارآمدن بوش، همواره آمریکا مانند 27 سال گذشته ایران را به حمایت از تروریسم، مخالفت با روند صلح خاورمیانه و تلاش ایران براى ساخت سلاح هسته اى متهم مى کند که گفتمان ایجابى ایران براى لنگرگاه ثبات و حل وفصل بحران هاى منطقه اى را به چالش کشیده است.
پرونده هسته‌اى
بحران پرونده هسته اى عمق رویکرد خصمانه و تضاد رفتارى آمریکا را بیش از پیش به نمایش گذاشت. این روابط هم اکنون بحرانى تلقى شده چرا که به رغم تعهدات ایران طبق حقوق بین الملل و معاهده NPT، تعهدات فراتر از قانون ایران در خصوص پادمان ها و پروتکل الحاقى، ما شاهد آن هستیم که ایالات متحده با منطق حاکى از زور همواره ایران را با ابزار تنبیه و تحریم تهدید مى کند. ویلیام کریستول سردبیر نشریه ویکلى استاندارد و بانى برنامه سده نوین آمریکایى مى گوید: «ما با ایران در یک جدال مرگ و زندگى هستیم و این مبارزه را از راه دیپلماسى عمومى گرفته تا عملیات پنهانى باید به پیش ببریم.» در آخر مى شود این طور نتیجه گرفت که عمق نگاه خصمانه آمریکا و تضاد رفتارى با انقلاب ایران در سه دوره جنگ، رفسنجانى، خاتمى وجود داشته و در مرحله کنونى یعنى ریاست جمهورى احمدى‌نژاد با توجه به فعالیت‌هاى هسته‌اى صلح‌آمیز کشور و برداشت امنیتى آن از سوى آمریکا عمیق‌تر شده است.