آثار تربیتى نماز جمعه

هریک از احکام نورانى و دستورات اسلام عامل رشد و تکامل انسانها است و اثراتى که در انجام دادن آنها مشاهده مى‌شود بیانگر اهمیت احکام است. روانشناسان، رشد و تعالى را در بعد جسمانى و عقلانى و عاطفى و اجتماعى مى‌دانند ولى روانشناسان اسلامى بعد دیگرى بر آن اضافه نموده‌اند و آن بعد عبادى است و نماز جمعه یکى از فرائض مهمى است که در رشد و تکامل شخصیت انسان تقش بسیار ارزنده و مهمى دارد و مهمتر اینکه بعد عبادى در رابطه با خداوند مطرح شده و تاثیر بسیار زیاد و ژرفى در رشد شخصیت انسان دارد.
مى‌توان بخشى از نقش و آثار تربیتى نماز جمعه را در موارد ذیل یادآورى نمود:
1- نقش نماز جمعه در سعادت و خوشبختى انسان
2- اثر بهداشتى و روانی
3- توجه به زیبایى ظاهر
4- زدودن نفاق و غفلت
5- نورانیت قلب
6- آرامش روانى و سکینه روحى در نماز (ذکرالله)
7- آموزش شیوه اتصال قطره به اقیانوس اجتماع
8- معرفت دینى و تقویت مبانى اعتقادی
9- تطهیر و پاکسازى انسان از گناه
اینها آثار تربیتى و نقش سازنده نماز جمعه در بعد فردى است اما آثار مثبت و سازنده آن را در بعد اجتماعى در بخش بعد متذکر مى‌شویم. اکنون هر کدام از آثار تربیتى و سازنده و رهگشاى نماز جمعه را در بعد فردى مورد بحث و بررسى قرار مى‌دهیم؛
1- نقش نماز جمعه در سعادت و خوشبختى انسان:
نماز جمعه براى هدایت مردم تشریع شده و شاید به همین دلیل امر به تقوى و نمایاندن راه الهى و قرائت سوره‌اى از قرآن مجید جزء واجبات آن قرار داده شده است.
تحریص و تشویقى که در قرآن کریم و روایات، براى شرکت در نماز جمعه شده به خاطر چیست؟ قرآن کریم مى‌فرماید: “یا ایهاالذین آمنوا اذا نودى للصلوه من یوم الجمعه فاسعوا الى ذکرالله” (سوره جمعه آیه 9)
اى کسانى که ایمان آورده‌اید آن هنگام که منادى نماز، در روز جمعه شما را براى شرکت در نمازجمعه فرا مى‌خواند به نماز بشتابید.
ما مى‌دانیم که “سعی” با “مشی” در معنى متفاوت است. در سعى نوعى عجله در نظر گرفته شده و معامله در حین استماع اذان حرام قلمداد شده است. این شتاب براى درک کلماتى است که راهنماى انسان به سوى سعادت دنیا و آخرت باشد و آگاهى از امورى که او را به خیرات دنیا و آخرت برساند، گوش سپردن به مطالبى که حس کند پس از اتمام نماز در او اثر گذارده و تغییر و دگرگونى به وجود آورده است. پس نماز جمعه مرکز تعلیم و تربیت و خودسازى است. در قرآن کریم واژه‌هایى نیز به کار برده شده که از آنها استفاده مى‌شود چه کسانى سعادتمند و خوشبخت و چه کسانى شقاوتمند و بدبخت مى‌باشند.
1- سعید 2- فلاح 3- فوز 4- حیاه طیبه. همچنین از طریق واژه‌هاى مخالف از باب “یعرفت الاشیاء باضدادها” مى‌توان براى تکمیل بحث کمک گرفت. 5- شق 6- خسران 7- خاب 8- نار جهنم 9- هلاکت. تلاش براى دست یافتن به سعادت آمیخته با فطرت امرى فطرى است زندگى کردن مقدمه‌اى براى رسیدن به کامیابى و سعادت است. از جمله عوامل سعادت بهره‌بردارى از نماز جمعه مى‌باشد. در دو سوره جمعه منافقون (که خواندن آن در رکعت اول (سوره جمعه) و رکعت دوم (سوره منافقون) واجب یا حداقل تاکید فراوانى شده است از نماز جمعه تعبیر به (ذکرالله) گردیده است. مفسرین اجماع دارند که مراد از (فاسعوا الى ذکر الله) نماز جمعه و دو خطبه آن مى‌باشد (1) که در آیه 9 سوره جمعه آمده و همچنین در سوره منافقون آیه 9 مى‌فرماید: “یا ایها الذین آمنو لا تلهکم اموالکم و لا اولادکم عن ذکرالله و من یفعل ذلک فاولئک هم الخاسرون” (2) اى کسانى که ایمان آوردید! اموال و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نکند و کسانى که چنین کنند، زیانکارانند. در آیه اول خداوند کسانى را که اهل ایمان هستند با اقسام تاکید و انواع تشویق و تحریک دعوت به حضور در نماز جمعه و استماع خطبه‌هاى آن و ترک اشتغال به امورى که مانع از حضور باشند کرده است. در آیه شریفه سوره منافقون نهى و منع کرده ترک شرکت در نماز جمعه و اهمال و اشتغال به غیر آن. اینگونه تاکیدها و امر و نهى‌ها اگر وجوب عینى نماز جمعه را در عصر غیبت نرساند حداقل اهمیت و ارزش فوق‌العاده آن را مى‌رساند. یعنى افضل بودن آن را نسبت به نماز ظهر در روز جمعه اثبات مى‌کند. در آیه دوم واژه‌هاى هلاکت (لاتلهکم) و (خسران) را در مورد کسانى به کار برده که از شرکت در نماز جمعه غفلت و کوتاهى دارند. در واقع ثروت‌اندوزی، تکاثر. تفاخر به مال، اولاد آنان را از ذکرالله بازداشته است.
واژه (خسران) و (هلاکت) در مورد افرادى به کار برده مى‌شود که دچار شقاوت و بدبختى در زندگى شده باشند پس بى‌اعتنایى و غفلت از نماز جمعه موجب تیره‌بختى و زیانکارى انسان است. از طرف دیگر قرآن کریم در سوره مبارکه (مومنون) نماز را عامل فلاح و رستگارى معرفى کرده است. “قد افلح المومنون” الذین هم فى صلاتهم خاشعون و الذین هم عن اللغو معرضون” مومنان رستگار شدند، آنها که در نمازشان خشوع دارند و آنها که از لغو و بیهودگى رویگردانند در آیه 10 سوره جمعه مى‌فرماید:
فاذا قضیت الصلوه فانتشروا فى الارض و ابتغوا من فضل‌الله واذکروالله کثیرا لعلکم تفلحون”
1- اصولا ادامه “ذکر” سبب مى‌شود که یاد خدا در اعماق. جان انسان رسوخ کند و ریشه‌هاى غفلت و بى‌خبرى را که عامل اصلى هرگونه گناه است بسوزاند و انسان را در مسیر فلاح قرار دهد واضح است که نماز جمعه کاملترین و برترین مصداق نماز مى‌باشد. همچنان که از حدیث زیر اهمیت و جایگاه عالى نماز جمعه به خوبى استفاده مى‌شود. قال رسول‌الله(ع:) ثلاث لو یعلم امتى مالهم فیها لضربوا علیها بالسهام: الاذان، و الغدو الى یوم الجمعه و الصف الاول (4)
رسول خدا(ع) فرمود: سه چیز است که اگر امت من مى‌دانستند چقدر ثواب و فایده مهم و بزرگى براى آنها هست، قطعا براى دستیابى به آنها به منازعه برخاسته و سرانجام به قرعه‌کشى مى‌پرداختند بهترین و بزرگترین سرمایه سعادتمندی، پناه بردن در همه امور به دامان پرلطف و مهر آن قدرت بى‌انتها مى‌باشد و یکى از راههاى روشن آن خواندن (و اقامه) نماز و مناجات با معبود حقیقى است بیایید! این گل عشق را در نهانخانه درونمان به پاکى و نیکى پاس داریم روز به روز در زیبایى آن و سحر به سحر در طراوت و جمعه به جمعه در شادابى آن کوشا باشیم.
از طرفى انسان واقعى که با کمک نماز مى‌تواند به هویت اصیل خدایى خویش دست یابد و خود را به خداى بزرگ نزدیکتر کند، چون نماز معراج است و آدمى را تا بالاترین مقام و منزلتش بالا مى‌برد. پس با نماز واقعى است که مى‌توان به عبودیت و کمال و سعادت دست یافت.
مخالفت با نماز جمعه از موجبات هلاکت است
با ذکر حدیث از مولا على (ع) این بحث را به پایان مى‌رسانیم:
عن على (ع) قال:‌ ثلاثه ان انتم خالفتم فیهن ائمتکم هلکم: جمعتکم و جهاد عدوکم و مناسککم (5)
امیرالمومنین (ع) فرمود: سه چیز است که اگر شما در رابطه با آنها با پیشوایان خود مخالفت کنید بدبخت و هلاک مى‌شوید: نماز جمعه، جهاد با دشمن با مناسک حج.
اثر بهداشتى روانی
نماز جمعه داراى آثار تربیتى و برکات ارزشمند فراوانى است، یکى دیگر از نقشهاى تربیتى نماز شکوهمند جمعه، اثر بهداشتى و روانى آن مى‌باشد. نظر به جایگاه و اهمیت نماز جمعه و پیامدهاى مثبت و شیرین آن، برپایى نماز جمعه مقدماتى لازم دارد و رعایت آدابى را مى‌طلبد، از جمله، غسل کردن، پاکیزه کردن لباس، معطر و خوشبو کردن، پاکیزه و تمیز نمودن خود، کوتاه ساختن شارب، ازاله موهاى زائد بدن، چیدن ناخنها، اینها همه از مقدمات و برکات نماز جمعه است.
در این زمینه روایات فراوانى هست به سه مورد اشاره مى‌شود: از پسر عمر نقل شده، رسول خدا (ص) فرمود:‌ هنگامى که فردى از شما براى نماز جمعه حاضر مى‌شود قبلا غسل جمعه نموده و خود را پاکیزه و تمیز نماید (6.) در روایت دیگر پیامبر اکرم (ص) نیز فرمودند: کسى که روز جمعه غسل جمعه کند گناهان و لغزشهاى او بخشیده مى‌شود و هنگامى که شروع مى‌کند به راه رفتن و حرکت به طرف نماز جمعه، براى هر گامى که برمى‌دارد بیست حسنه نوشته و در نظر گرفته مى‌شود (7.)
هشام بن حکم از امام صادق (ع) نقل مى‌کند باید هر یک از شما روز جمعه خود را بیاراید و غسل کند و عطر بزند و ریش خود را شانه کند و پاکیزه‌ترین جامه‌اش را بپوشد و براى نماز جمعه آماده شود و باید در روز جمعه حالت سکون و وقار را داشته باشد و پروردگارش را خوب عبادت کند و تا مى‌تواند و قدرت دارد کارهاى خیر انجام دهد خداوند از کارهایى که در روى زمین مى‌شود اطلاع دارد و نیکى آن را دو برابر مى‌کند (8.)
شایسته است که شخص نمازگزار قبل از حضور در مصلی، به خاطر کسب آمادگى براى اقامه نماز جمعه امور ذیل را انجام دهد:
1- عطر و بوى خوش استعمال کنند. 2- روغن مالیدن 3- مسواک زدن 4- شانه کردن مو 5- چیدن ناخن 6- پاکیزه و تمیز کردن جامه 7- زیباسازى و آراستگى ظاهر
همچنانکه پیامبر اکرم (ص) قبل از حرکت جهت برگزارى نماز جمعه امور فوق را انجام مى‌دادند و از جمله ناخنها و شارب را کوتاه مى‌کردند، غسل مى‌نمودند و خود را مى‌ساختند ... (9.)
توجه به زیبایى و آراستگى ظاهر
مرتب و منظم کردن ظواهر خود و توجه به زیبایى و آراستگى ظاهر از آداب و نتایج و مقدمات نماز جمعه محسوب مى‌شود، امام و ماموم هر دو توصیه شدند که ظاهر مرتب و منظم داشته باشند.
همچنانکه امام صادق (ع) فرمود: سزاوار است امام و خطیب روز جمعه بوى خوش استعمال نموده و خود را معطر کند و بهترین لباسهایش را بپوشدو عمامه بر سر گذارد (10.)
نورانیت قلب
از جمله آثار تربیتى و تزکیتى که نماز جمعه در شخص نمازگزار ایجاد مى‌کند نورانیت قلب، امنیت و آرامش دلها است. نماز جمعه رسالت تربیتى و تزکیتى خود را از راهها و شیوه‌هاى گوناگون دنبال مى‌کند که یکى از آنها تقواست.
از جمله مسائلى که در نماز جمعه، موجب تربیت و تزکیه نمازگزاران مى‌گردد “ذکر الله” است.
(ذکرالله) یعنى یاد نمودن و توجه داشتن به خالق هستی، جهان واپسین، احکام و فرامین خداوند، حلال و حرام را مراعات کردن و در هر لحظه و هر مکانى خداوند را ناظر و حاکم بر اعمال و گفتار خویش دانستن، به قول امام امت (ره) عالم محضر خداست و در محضر خدا معصیت نکنید. ذکرالله یعنى انسان خودش را در محضر خداوند بداند.
قرآن کریم نماز جمعه را “ذکرالله” معرفى مى‌کند و مى‌فرماید: یا ایهاالذین آمنو اذا نودى للصلوه من یوم الجمعه فاسعوا الى ذکرالله و ذرو البیع ذلکم خیر لکم ان کنتم تعلمون (11.)
“نودی” از ماده (ندا) به معنى بانگ برآوردن است و در اینجا به معنى اذان است زیرا در اسلام ندائى براى نماز جز اذان نداریم. چنانکه در آیه 58 سوره مائده نیز مى‌خوانیم:
و اذا نادیتم الى الصلوه اتخذوها هزوا و لعبا ذلک بانهم قوم لایعقلون (12.)
هنگامى که مردم را به سوى نماز مى‌خوانید (و اذان مى‌گویید) آن را به مسخره و بازى مى‌گیرند این به خاطر آن است که آنها قومى هستند بى‌عقل
به این ترتیب هنگامى که صداى اذان نمازجمعه بلند مى‌شود مردم موظفند کسب و کار را رها کرده به سوى نماز که مهمترین یاد خداست بشتابند. البته ترک خرید و فروش مفهوم وسیعى دارد.
که هر کار مزاحمى را شامل مى‌شود. منظور از “ذکرالله” در درجه اول (نماز) است ولى مى‌دانیم که خطبه‌هاى نماز جمعه هم که آمیخته با ذکر خداست، در حقیقت بخشى از نماز جمعه است. بنابراین باید براى شرکت در آن نیز تسریع کرد.
نماز و به ویژه نماز جمعه ذکر و یاد خداست و تلاوت آیات سوره جمعه در رکعت اول و سوره منافقون در رکعت دوم نماز جمعه دلهاى نمازگزاران را جلا، صفا و نورانیت مى‌بخشد.
بخصوص اینکه اگر امام جمعه حمد و سوره نماز را با صداى زیبا، لحن خوش و آهنگ دلنشین و قرائت کامل بخواند به دلهاى زنگار خورده صیقل مى‌زند، طراوت ، نشاط، شادابى در روح و روان انسان ایجاد مى‌کند، آرامش، امنیت و سکون مى‌آفریند.
زدودن نفاق و غفلت
هنگامى که در نماز جمعه با ذکرالله دلها آرامش و جلا و روشنایى یافت، آن وقت غفلت و نفاق زدوده مى‌شود، صفا، اخلاص، تقوا، طهارت، مودت و محبت، صداقت جایگزین مى‌شود.
همچنان که على (ع) فرمود: “من اکثر ذکرالله فقد یرى من النفاق” (13) هرکس زیاد ذکر خدا نماید، پس قطعا از بیمارى نفاق مصون مى‌گردد. پس مداومت در ذکر خدا، انسان را از ورود درحوزه نفاق محفوظ مى‌دارد. و باز آن بزرگوار مى‌فرماید: “بداوم ذکرالله تنجاب الغفله” با پیوسته به یاد خدا بودن غفلت دلها زایل مى‌شود همانطورى که شرکت نکردن سه جمعه متوالى در نماز جمعه موجب غفلت و نفاق مى‌شود و تارک نماز جمعه به عنوان منافق معرفى گردیده است، قطعا شرکت مداوم در نماز جمعه غفلت و نفاق را زایل مى‌کند. در این مورد روایات فراوانى وارد شده به عنوان نمونه سه روایت را یادآور مى‌شویم.
1- علی(ع) فرمود: هرکه سه جمعه پیاپى نماز جمعه را بدون عذر ترک کند منافق محسوب مى‌شود.
2- امام باقر(ع) فرمود:‌نماز جمعه و تشکیل براى انجام آن با امام جمعه عادل واجب مى‌باشد و هر کس نماز جمعه را ترک کند، سه فریضه را ترک نموده و سه فریضه را بدون دلیل جز منافق ترک نمى‌کند.(14)
امام علی(ع) فرمود: جماعتى که از شرکت در نماز جمعه خوددارى مى‌کنند قطعا باید از این کار ناشایست خود دست بردارند (و در نماز جمعه حضور یابند) و یا بر دلهاى آنها مهر زده مى‌شود سپس از غافلان خواهند شد. (15)
بنابراین ترک نماز جمعه پیاپى موجب رویش غفلت و نفاق در قلب انسان است. قهرا حضور مداوم در نماز پرصلابت و عبادى سیاسى جمعه عامل نفاق زدایى و زوال غفلت است و این هم آثار تربیتى و نقش حیاتى نماز جمعه مى‌باشد. نماز جمعه مطهر انسان از بیمارى درونى است.
نفس تربیتى و تزکیتى نماز جمعه بسیار گسترده و دامنه‌دار است، در صورتى که به درستى اقامه شود و توجه به روح آنکه تقوا مى‌باشد (و خطیب جمعه موظف است در خطبه اول و دوم خود و دیگران را توصیه به تقوا مى‌نماید) داشته باشد، مى‌تواند تمامى رذایل اخلاقى و صفات زشت و امراض روحى و روانى انسان را درمان کند از جمله آنها نفاق و غفلت مى‌باشد. بدیهى است که حضور در نماز جمعه که ذکر خداست در زدودن زنگارهاى غفلت و نفاق از دلها و اصلاح آن اثر به سزایى دارد اگر دلها اصلاح گردد و اگر افراد اصلاح شوند جامعه اصلاح شده و فساد از میان مردم رخت برمى‌بندد از پیامبر اکرم(ص) نقل شده فرمودند: «در انسان پاره گوشتى است هرگاه صحیح و سالم باشد به سبب آن تمام بدن سالم مى‌شود و هرگاه بیمار شود به سبب آن تمامن بیمار مى‌گردد و آن «دل» است(16) شرکت در نماز جمعه سبب مى‌شود دل انسان روشن و نرم و براى پذیرش حقایق و مطالب دین و عمل به آن آماده گردد.
آرامش روحی
مسئله‌اى دیگر که از آثار ارزنده و تربیتى نماز جمعه مى‌باشد، آرامش روانى و سکینه روحى است همچنانکه امام صادق(ع) ضمن روایتى فرمودند:
باید در این روز بر انسان آثار آرامش و وقار مشاهده گردد این وقار و سکون آرمش با شرکت در نماز جمعه فراهم مى‌شود.(17)
آموزش شیوه اتصال قطره به اقیانوس اجتماع
اگر چه روح تعاون واجماع د رنمازهاى فردى نیز به چشم مى‌خورند و حاکم است حتى نمازى که انسان در جاى خلوت در دل شب به تنهایى اقامه مى‌کند آهنگ جمعى دارد، وقتى مى‌گوید: ایاک نعبد و ایاک نستعین واهدانا الصراط المستقیم»(18) پروردگارا: تنها تو را مى‌پرستیم و تنها از تو یارى مى‌جوئیم، ما را به راه راست هدایت کن. سخن از خود، استمداد، پرستش تنهایى نیست هدایت شخصى مطرح نیست بلکه عبودیت، استمداد و درخواست هدایت شکل جمعى دارد حتى خفتگان، غافلان، ناآگاهان، شب زنده‌داران همه را به این سیر بسوى الله و مناجات با رب الرباب با خودش هماهنگ مى‌کند اما نماز جمعه نه تنها در محتوا و قالب معنى و مفهوم آموزش وحدت و یکپارچگى و آهنگ جمعى دارد بلکه حتى شکل ظاهرى نیز چنین است، چون نمازى است بدون جماعت هرگز برگزار نمى‌شود.
همچنانکه در حدیث ذیل مى‌خوانیم.
امام صادق(ع) فرمودند اگر تعداد نمازگزاران پنج نفر باشند یا زیادتر نماز جمعه را برگزار مى‌کنند ولى اگر کمتر از پنج نفر باشند اقامه نماز جمعه بر آنها واجب نیست.(19)
همچنین امام باقر(ع) فرمودند:
نماز جمعه کمتر از پنج نفر اقامه نمى‌شود. (20)
پیامبر اکرم(ص) فرمود زمانى که پنج نفر جمع شدند و یکى از آنها امام جمعه باشد پس بر آنها است که نماز جمعه را اقامه کنند.
در برخى روایات تعداد هفت نفر ذکر شده است مرحوم شیخ و جماعتى از فقهاء فرمودند در صورتى که هفت نفر اجتماع کنند نماز واجب است اما در کمتر از آن (پنج نفر) مستحب مى‌شود.(21) پس وجود جماعت در اقامه نماز جمعه و وجوب آن شرط است و فرادا خوانده نمى‌شود، بنابراین روح تعاون و وحدت در ظاهر و باطن نماز جمعه متجلى است و به انسان آموزش مى‌دهد که چگونه قطره به اقیانوس اجتماع پیوند خورد و ز ند گى دست جمعى تحققى ابد، فردیت در جمع معنا پیدا مى‌کند؛ این از آثار تربیتى و برکات نماز جمعه است.
معرفت دین و تقویت مبانى اعتقادی
نماز جمعه حقیقتا نعمت بزرگ الهى است خصایص و آثار تربیتى فراوانى دارد، گمان مى‌رود نمازهاى جمعه وقتى کما هو حقه انجام بگیرد، این آثار عمیقى تربیتى را در فرد و جامعه خواهد داشت مهمترین واساسى‌ترین اثر تربیتى نماز جمعه معرفت دین وتقویت مبانى اعتقادى مردم به ویژه جوانان و نوجوانان است:‌به خاطر اینکه در تربیت درست توجه به ارکان آن لازم مى‌باشد.
ارکان تربیت را سه چیز تشکیل مى‌دهد: 1- بعد اعتقادى 2- بعد معرفتى 3- بعد رفتاری
نماز شکوهمند جمعه با دارا بودن خطبه‌هاى پرمحتوا و متنوع و سازنده امام جمعه مى‌تواند در هر سه بعد موثر بوده و نقش‌آفرین باشد. در خطبه جمعه علاوه بر حمد و ثناى الهى و ذکر رسول اکرم و ائمه دین و یک سوره قرآن لازم است خطیب موعظه کند و عنداللزوم مطالب لازم و ضرورى را براى مسلمین بگوید راجع به اینکه آن مطالب لازم چه نوع مطالبى باید باشد از یک روایت استفاده مى‌کنم، در «وسائل شیعه» جلد اول صفحه 457 در ضمن احادیث مربوط به خطبه جمعه، حدیثى از کتاب علل الشرایع و عیون اخبار الرضا(ع) نقل کرده است. این حدیث را فضل بن شاذان نیشابورى که از اکابر و ثقاه رواه ما است از حضرت رضا(ع) نقل مى‌کند در آن جا دارد:
علت اینکه خطبه در روز جمعه قرار داده شده این است که روز جمعه از نظر اسلام روز اجتماع عمومى است.
خداوند با تشریع این دستور، خواسته است که این وسیله‌اى باشد براى رئیس و پیشواى جمعیت که آنها را موعظه کند، به طاعت ترغیب کند و آنها را از معصیبت و گناه بترساند.
دیگر اینکه مردم را آگاه کند به مصلحت‌هاى دین و مصلحت‌هاى دنیایشان، مصالح واقعى مردم را به آنها بگوید.
دیگر اینکه آنچه در آفاق دور دست از قضایاى خوب و بد به حال مسلمین واقع مى‌شود. به آنها بگوید و به اطلاع برساند و آنها را در جریان بگذارد.
حوادثى براى عالم اسلام پیش مى‌آید، یک وقت از نوع نوید و بشارت است پیشرفتى حاصل شده براى اسلام و افتخارى به دست آمده است و خوب است مردم مطلع شوند و یک وقت است حادثه سوئى براى عالم اسلام پیش آمده و باز باید مسلمین از حال یکدیگر آشنا بشوند.
حالا چرا باید دو خطبه انشاء بشود؟ چرا یک خطبه کافى نیست؟ و آیا فرق است بین آن دو خطبه؟ در همین حدیث ذکر شده:
یعنى علت اینکه دو خطبه فرض شده است که در یکى به حمد و ثنا و تقدیس الهى پرداخته شود و در یکى دیگر به ذکر حوائج مردم و ارشاد و موعظه آنها پرداخته شود.(22)
در اولین نماز جمعه رسول خدا(ص) طبق نقل علامه مجلسى در بحارالانوار و مسعودى در مروج الذهب در دره (وادى رانوناء) با جمعیت حدود یک صد نفر در مدینه اقامه گردید.(23) آن بزرگوار در اولین خطبه در نماز جمعه مدینه مباحث اعتقادی، ایمان، کفر، خداشناسى را مطرح ساختند.
تطهیر و پاکسازى انسان از گناه
از دیگر آثار تربیتى و برکات نماز جمعه آمرزش گناهان گذشته و تزکیه و تهذیب نفس مى‌باشد و پیدایش تدریجى حس بى‌میلى و بى‌رغبتى نسبت به گناه و در مراحل عالى‌تر، انزجار و نفرت از گناه و شوق طاعت و بندگى پروردگار عالم در بنده مومن آگاه و بصیر است.
نماز به طور عام و نماز جمعه به طور خاص دو نقش واثر عمده را دارند:
1- کفاره گناهان گذشته
2- پیشگیرى و بازدارندگى نسبت به گناهان آینده
اقامه نماز جمعه و اهتمام در امر برگزارى آن کفاره گناهان قرار مى‌گیرد. چنانکه علاوه بر حدیث مروى از پیامبراکرم(ص) روایات دیگر نیز بدین معنى دلالت دارند.
قال رسول‌الله(ص: ) من اتى الجمعه ایمانا و احتسابا استانف العمل (24)
رسول خدا(ص) فرمود: هر کس نماز جمعه را از روى ایمان واخلاص برگزار کند گناهان گذشته‌اش آمرزیده مى‌شود، باید از نو شروع کند.
نقش تربیتى نماز جمعه در بعد سیاسى و اجتماعی
آثار تربیتى و نقش سازنده نماز پرصلابت جمعه اختصاص به بعد فردى ندارد بلکه در بعد فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعى و اخلاقى نیرومندتر مى‌باشد. آثار و برکات نماز جمعه در این ابعاد به مراتب گسترده‌تر و بیشتر است. همچنانکه حضرت رضا(ع) در پاسخ فضل بن شاذان که سئوال کرد: خطبه نماز جمعه به چه منظورى قرار داده شده است فرمود: از آنجا که جمعه، مرکز اجتماع عموم است، خداوند متعال خطبه را وسیله‌اى براى موضعه مردم و متنبه کردن آنان و ترغیب آنها به اطاعت خداوند و ترساندن و بازداشتن آنها از معصیت الهى و راهنمایى و ارشاد آنها به امورى که مصالح مادى و معنوی، دینى و دنیوى آنها را تامین مى‌کند قرار داده است سپس اضافه فرمود: امام جمعه در ضمن خطبه باید مردم را در جریان حوادثى که در ظرف هفته رخ داده و با سرنوشت سیاسى و فرهنگى و اقتصادى واخلاقى آنها ارتباط دارد قرار دهد و ضمنا آنان را براى انجام کارهایى از نظر پیشگیرى و عاقبت‌اندیشى جلوى تمام زیانهاى احتمالى را بگیرد و همچنین انجام کارهایى که مصالح و منافع زندگى آنها را از همه جهت تامین مى‌کند بسیج سازد. (25)
و در ادامه پرسید: علت اینکه دو تا خطبه قبل از نماز جمعه قرار داده شده چیست؟
حضرت رضا(ع) در پاسخ فرمودند: این موضوع براى این است که امام جمعه فرصت و امکان بیشترى براى بیان مطالب داشته باشد تا هم در زمینه ثنا و ستایش پروردگار سخن بگوید و هم مطالب مورد نیاز جامعه را بازگو کند و کلیه آنچه را که با مصالح و مصار مردم ارتباط پیدا مى‌کند براى آنان بیان نماید و راه صحیح زندگى را به آنان بیاموزد.»
از مطالبى که از این قبیل احادیث به دست مى‌آید، این موضوع روشن مى‌شود که «امام جمعه» علاوه بر اینکه در سطح و میزان نسبتا بالایى از فقه، فضل و وارستگى قرار دارد، لازم است آن اندازه اطلاع و آگاهى از تمام جریانها و حوادث کشورى و جهانى داشته باشد که مردم در کلیه این جریانها که با مقدرات فرهنگی، سیاسی،‌اقتصادی، اخلاقى واجتماعى آنها ارتباط دارد، قرار بدهد و با تحلیل‌ آنها با بیان رسا و مستدل و نافذ خود، آنان را براى انجام فعالیت‌هایى که مفید و مثبت است ، تجهیز کند و از اقداماتى که ممکن است به زیان آنها تمام شود بر حذر دارد.(26.)