رژیم صدام و حملات شیمیایى

میرمسعود حسینیان
یکى از وحشتناک ترین و بى رحمانه ترین روش هاى مورد استفاده در جنگ ها که ناقض کلیه حقوق انسانى و قراردادهاى بین المللى است، به کارگیرى و استعمال مواد شیمیایى و میکروبى است که داراى اثرات بسیار مخربى بر حیات انسانى و محیط زیست بوده و داراى شدت اثر و سرعت فراوان است. به رغم این ممنوعیت قانونى و بین المللى، این سلاح به طور رسمى و در ابتدا در جنگ هاى اول و دوم جهانى و سپس در جنگ هاى مختلف منطقه اى مثل ویتنام، افغانستان، فلسطین و نیز جنگ تحمیلى عراق علیه ایران مورد استفاده قرار گرفت. کیفیت و کمیت به کارگیرى این سلاح مرگبار در طول زمان تحولات فراوان داشته و از گازهاى اشک آور و تاول زا و اعصاب تا گازهاى خردل، سیانور، سیانور هیدروژن و... را شامل مى شود.در جنگ عراق علیه ایران بیش از سیصد بار این سلاح در انواع مختلف و ابعاد گوناگون مورد استفاده قرار گرفت و به علت عدم برخورد قاطعانه مجامع بین المللى، بر کیفیت و کمیت آنها افزوده شد و محدوده استعمال آنها از جبهه ها و مراکز و افراد نظامى به شهرها و مناطق مسکونى کشیده شد و مناطقى مثل آبادان، مریوان، بانه و سردشت از شهرهاى ایران و چند شهر کردنشین عراق از جمله حلبچه مورد این حملات قرار گرفتند که حدود 50 هزار مصدوم بر جاى ماند.1 مهمترین این حملات حمله شیمیایى به شهر سردشت در ایران و شهر کردنشین حلبچه در استان سلیمانیه عراق بود که بیش از پنج هزار کشته و همین تعداد زخمى بر جاى نهاد.عراق در حملات خود از تمامى امکانات مثل هواپیما، توپخانه و خمپاره انداز جهت پرتاب گلوله هاى شیمیایى بهره گرفت و از انواع گازهاى کشنده از جمله سیانور، خردل، اعصاب، تاول زا، نیتروژن و گاز مخوف سیانیدهیدروژن استفاده کرد. در این نوشتار ابتدا به طور خلاصه نگاهى به کنوانسیون هاى منع استعمال سلاح شیمیایى خواهیم داشت و سپس با تعریفى از سلاح شیمیایى، به تاریخچه استفاده از این سلاح ها در طول زمان اشاره خواهیم کرد و سپس به مسئله عراق و استفاده از اینگونه سلاح ها در جنگ علیه جمهورى اسلامى ایران خواهیم پرداخت.
الف - کنوانسیون هاى منع استعمال سلاح شیمیایى
در سال 1899به دعوت تزار نیکلاى دوم کنفرانس بین المللى لاهه تشکیل شد که در این کنفرانس 26کشور شرکت کننده، کاربرد سلاح شیمیایى را تحریم کردند و اعلامیه این نشست هم اکنون جزء اسناد مربوطه به شمار مى‌رود.2
ولى مهمترین سند در این زمینه پروتکل 17ژوئن 1925ژنو است که در سال 1928لازم الاجرا شده است و در آن به صراحت استفاده از سلاح شیمیایى محکوم شده است و تاکنون بیش از 120کشور به آن پیوسته اند. ایران در ژوئیه 1929(تیرماه 1308) و عراق در سپتامبر 1930به این پروتکل ملحق شده‌اند.
در این پروتکل دولت هاى شرکت کننده ممنوعیت استعمال اینگونه سلاح ها را تقبل کرده و در ضمن اعلام داشته‌اند با تمام قوا سعى مى کنند دیگر کشورها را به الحاق به این پروتکل ترغیب کنند.
صرف نظر از این پروتکل به موجب اسناد ذیل هم استفاده از سلاح شیمیایى منع شده است:
- اعلامیه کنفرانس صلح لاهه (1907 و 1899)
- اساسنامه دادگاه نورنبرگ 1964(ماده 6)
- عهدنامه واشینگتن 1922(ماده 5)
- اعلامیه بروکسل 1874 3
از دیگر کنوانسیون‌هاى مهم در این زمینه، کنوانسیون 1972پیرامون «منع تکمیل و توسعه و تولید و ذخیره سلاح هاى باکتریولوژیک و سمى و انهدام این سلاح ها» است که در بخش هایى از آن ضمن تاکید بر پروتکل ،1925دولت هاى متعاهد موافقت کرده و متعهد شده اند که هرگز و تحت هیچ اوضاع و احوالى به تکمیل و توسعه و تولید و ذخیره و یا به نحوى از انحا، به تحصیل و نگهدارى مواردى همچون عوامل میکروبى و بیولوژیک از هر منشأ و یا به هر طریق تولید - غیر از آنچه جهت پیشگیرى یا حفاظت در مقابل امراض یا سایر مقاصد صلح جویانه اختصاص داده شده - مبادرت نکنند و هیچ دولت یا گروهى یا سازمان بین المللى را در تولید و به دست آوردن عوامل شیمیایى و تجهیزات یا وسایل انتقال آنها، به هر نحو که باشد، کمک یا تشویق یا وادار نکنند.
ب - تعریف و تاریخچه مختصرى از به کارگیرى سلاح هاى شیمیایى
از نظر تعریف هیچ ماده اى به خودى خود ماده تهاجمى شیمیایى نیست ولى زمانى که جهت اهداف مشخص ایجاد ضرر و خسارت مورد بهره بردارى قرار گیرد، چنین نامیده مى شود. به عبارتى کلیه مواد گازى، مایع یا جامدى که در عملیات جنگى به کار رفته و هدف از آنها ایجاد ضرر و مرگ انسان، حیوان یا گیاه باشد، ماده تهاجمى شیمیایى است.4
تاثیر سریع (از نظر زمان) و مقدار اندکى که براى از پا در آوردن هدف مورد نیاز است از خصوصیات عمده این سلاح ها است.در طول زمان این سلاح ها بسیار متکامل شده اند و در حال حاضر گونه هاى فراوانى از آنها وجود دارند که از جمله خطرناک ترین آنها گازهاى تابون - سارین، وى ایکس، تاول زا، خفه کننده، عوامل خونى و انواع مواد سمى هستند که مقدار اندکى از آنها باعث مرگ مى‌شود.
استفاده از اینگونه مواد شیمیایى علل مختلفى مى تواند داشته باشد که از جمله عبارتند از: کسب پیروزى سریع، از میان بردن پوشش گیاهى جهت افزایش و بهبود قدرت دید، ایجاد موانعى از اراضى آلوده در طرفین جبهه و... که مبارزه با آنها نیازمند تجهیزات کشف و اعلام خطر، تشخیص فورى نوع عامل، حفاظت، پاکسازى، معالجه و درمان است.
استفاده از مواد شیمیایى جهت مقابله با دشمن سابقه طولانى دارد و بهره گیرى از مواد دودزا مثل گوگرد از قدیم الایام مرسوم بوده و این مورد در جنگ هاى میان ساسانیان و رومیان ثبت شده است. 5
در یونان قدیم نیز با ترکیب قیر، سولفور و مواد چسبى، ماده اى ساخته مى شد که وقتى در آب ریخته مى شد آتش مى گرفت و آن را «آتش یونانى» مى‌خواندند.
در 1456که ترکان به نواحى بلگراد حمله کردند، مردم آن منطقه روى موش ها پودر کشنده ریخته، آنها را آتش زده و به طرف مهاجمان رها مى کردند. اما در عصر جدید براى اولین بار در اکتبر 1914آلمانى ها در منطقه نوشاپل گلوله هاى گاز اشک آور به طرف سربازان فرانسوى پرتاب کردند که به علت محدودیت گلوله ها و پراکندگى سربازان چندان موثر نبود.
بعد از آن آلمان‌ها دست به ساختن گاز کلرین زده و این گاز را که به نام گاز خردل معروف است علیه سربازان فرانسه و پیاده نظام کانادا به کار بردند و توانستند با مصدوم کردن آنها، شکافى به طول 8 کیلومتر در جبهه ایجاد کنند.
بار دیگر در سال 1916آلمان ها در «وردن» در جبهه اى به طول 8/12 کیلومتر، به حملات توپخانه اى پرداخته و در عرض 6 روز جنگ، دو میلیون و پانصد هزار گلوله که صدها هزار از آن گلوله گاز دار بوده شلیک کردند که منجر به خستگى و مرگ همراه با تشنج ده ها سرباز فرانسوى شد.
پس از پایان جنگ اول در ،1918آمار تلفات شیمیایى چشمگیر بود و تعداد کسانى که براساس آمار رسمى در معرض اینگونه مواد قرار گرفته بودند به بیش از یک میلیون و سیصد هزار نفر مى رسد که حدود یکصد هزار نفر از آنها کشته شدند.6
در جنگ ایتالیا و اتیوپى (1937-1936)، در حمله ژاپن به چین (1938) و در جنگ هاى داخلى اسپانیا (1936) نیز این گازهاى سمى به کار رفت که تعداد زیادى کشته و مصدوم به جا گذاشت.
در جریان جنگ دوم جهانى، با اینکه تمامى اطراف متخاصم داراى اینگونه سلاح ها بودند ولیکن از ترس عمل متقابل کمتر آنها را به کار گرفتند. البته آمریکا و انگلیس از نفت ژله شده ماده سوزان و خطرناکى به نام «ناپالم» ساختند که جهت آتش زدن و سوزانیدن شهرها به کار مى رفت مثل بمباران هامبورگ توسط هواپیماهاى متفقین در سال 1942که دویست هزار غیر نظامى سوختند.
همان‌طور که آمد از جمله علل به کارگیرى عوامل شیمیایى، خالى کردن زمین از منابع گیاهى است که آمریکا از این نوع سلاح، حدود 50هزار تن در عملیات نظامى خود علیه ویتنام، بر روى حدود یکصد هزار کیلومترمربع در خاک این کشور استفاده کرد چرا که جنگل هاى انبوه این کشور، مخفیگاه مناسبى براى نیروهاى ویت کنگ به شمار مى‌رفت.
در 1962سه کشور انگلیس، آمریکا و شوروى طى قراردادى متعهد شدند تحقیقات خود را در مورد عوامل بیمارى زا مربوط به جنگ میکروبى تهاجمى پایان دهند اما آنچه مبهم ماند این بود که چه چیز دفاعى است و چه چیز تهاجمى؟
در طول دهه‌هاى اخیر نیز ما شاهد گسترش به کارگیرى این گونه سلاح ها بوده ایم، در افغانستان از سوى نیروهاى شوروى علیه مجاهدین این کشور، در فلسطین اشغالى از سوى صهیونیست ها برعلیه مردم به صورت گاز اشک آور و گازهایى که باعث بروز اسهال و استفراغ شدید مى شود و در اریتره و کامبوج نیز این سلاح ها در جهت از میان بردن انسان ها، دام ها و محصولات کشاورزى به کار گرفته شده است.
 عراق و به کارگیرى سلاح شیمیایى
عراق در ابتداى جنگ یعنى سال 1359(1980) توانایى چندانى در تولید قابل توجه مواد شیمیایى نداشت ولى با انتقال مقادیرى از عوامل شیمیایى و مواد اولیه آن از شوروى و خرید تجهیزات از کشورهاى اروپایى و آمریکایى این ضعف را جبران کرد.
عراق تا قبل از عملیات خیبر به طور متفرقه و پراکنده از این سلاح استفاده کرده بود ولکن استفاده گسترده این سلاح در این عملیات بود که از ابتداى آن و آزادسازى جزایر مجنون در 3/12/62تا پایان همان سال عراق در 14مورد خطوط پدافندى ایران را مورد حمله قرار داد و تعداد زیادى شهید و مجروح به جاى گذاشت.
نداشتن تجربه کافى، محدودیت منطقه عملیاتى در میان آب هاى هورالهویزه و استفاده گسترده و چندگانه گازهاى شیمیایى از عوامل مهم افزایش تلفات و ضایعات بود.
همچنین عملیات بدر، والفجر هشت و کربلاى پنج دیگر موارد استفاده از سلاح شیمیایى توسط عراق بود که عملیات اخیر از لحاظ شدت و گستردگى بالاترین رقم حملات شیمیایى را به خود اختصاص داده است.
در این عملیات رژیم عراق بیش از 56بار از تسلیحات شیمیایى استفاده کرد و بیش از هفت هزار گلوله توپ و خمپاره حاوى مواد سمى علیه مواضع ایران شلیک کرد که خوشبختانه به خاطر آمادگى رزمندگان، تلفات و مجروحین به نسبت سلاح به کار رفته، بسیار اندک بود.7
در تاریخ 7/4/66سردشت مورد حمله شیمیایى عراق قرار گرفت که به شهادت 130تن و مجروحیت بیش از 8هزار نفر انجامید و این شهر به عنوان نخستین شهر قربانى تسلیحات شیمیایى پس از هیروشیما نامیده شد.
عراق علاوه بر شهرهاى ایران، در مناطق کردنشین خود نیز اقدام به استفاده از سلاح شیمیایى کرده که مهمترین آن پس از عملیات والفجر10و آزادسازى شهرهاى مهم استان سلیمانیه و در راس آن شهر حلبچه بود که رژیم عراق به گستردگى فراوان اقدام به استفاده از این سلاح کرد.
از تاریخ 26اسفند 66هواپیماهاى عراقى طى 20نوبت، حلبچه را با یکى از مخوف ترین گازهاى سمى به نام سیانیدهیدروژن بمباران کردند که در نتیجه حدود پنج هزار تن کشته و بیش از 7 هزار نفر دیگر مجروح شدند. این حادثه به قدرى فجیع و تاثربرانگیز بود که از سوى محافل خبرى جهان به عنوان تلخ ترین حادثه سال اعلام شد.