پاکستان؛ یکسال پس از ترور بی‌نظیر بوتو

امروز مصادف است با اولین سالگرد ترور بی‌نظیر بوتو اتفاقی که مهر تایید دیگری بر این واقعیت بود که پاکستان هیچگاه روی آرامش و ثبات را نخواهد دید و نیز همکاری‌های واشنگتن ـ اسلام‌آباد برای مبارزه با ترور هیچ نتیجه‌ای در برنداشته است. بی‌نظیر بوتو که برای سومین مرتبه قصد داشت نخست وزیر پاکستان شود، در چنین روزی ترور شد. بوتو در پاکستان از نفوذ و قدرت بسیاری در میان جریانات سیاسی برخوردار بود و این موضوعی است که می‌تواند به روشن شدن ماهیت ترور وی کمک کند. بی‌نظیر بوتو برای پاکستان برنامه‌ای درازمدت در سرداشت و گام به گام به دنبال اجرای آن بود. اگرچه گفته شده که ورود بوتو به پاکستان طی هماهنگی با پرویز مشرف انجام شد، اما وقایع نشان داد که راه این دو از هم جدا بوده و اختلافاتی نیز با یکدیگر داشته‌اند. به نظر می‌رسد پرسیدن این سوال که عامل ترور بی‌نظیر بوتو چه کسی است پرسش درستی نباشد؛ گرچه در نهایت نیروی مشخصی در این کار دست داشته است. می‌توان دراین باره که القاعده یا سازمان اطلاعات ملی ارتش پاکستان و یا حتی پرویز مشرف در قتل بوتو دست داشته، گمانه‌زنی‌هایی را مطرح کرد؛ اما این نوع گمانه‌زنی‌ها بیشتر حرکت در راستای یک سویه‌نگری است تا درک صحیح واقعیت‌های پاکستان. پیچیدگی‌ قتل بی‌نظیر بوتو را می‌توان از این زاویه هم دید که وی قربانی روندی بود که خودش آن را ایجاد کرده بود. در دوران نخست وزیری بی‌نظیر بوتو، ارتش پاکستان با حمایت از طالبان، به قدرت یافتن خشونت مذهبی در افغانستان کمک کرد. خشونتی که به اسم مذهب، توسط طالبان به وجود آمد و کم‌کم در خود پاکستان رشد یافت. نکته دیگری که در پس زمینه ترور بی‌نظیر بوتو وجود دارد، این موضوع است که واقعا مجامع بین‌المللی درباره‌ اوضاع سیاسی پاکستان و اینکه این اوضاع چه نقشی در ترور نخست وزیر فقید پاکستان داشته چه اطلاعاتی دارند؟ تفسیر سیاسی اوضاع پاکستان حتی برای کارشناسان برجسته سیاسی و امور بین‌الملل امری مشکل محسوب می‌شود. در هیچ جای دنیا به اندازه پاکستان اوضاع سیاسی پچییده نیست. گروه‌های مذهبی، نظامی، سکولار، سیاستمداران و بنیاد‌گراها هر کدام یک قدرت تعیین‌کننده در پاکستان به حساب می‌آیند و هر چند سال یک بار اتحاد تعدادی از آنها با یکدیگر یا اختلافاتشان، بازی سیاست در پاکستان را دستخوش دگرگونی می‌کند. بی‌نظیر بوتو در راستای احیای دموکراسی، ‌مبارزه با واپس‌گرایی و تقویت جنبش فمنیستی گام برداشت و شاید یکی از علل ترور وی اقداماتش در این سه زمینه بوده است. نخست‌وزیر فقید پاکستان که یک عنصر لیبرال دموکرات بود، تا حدودی توانست با اهدای جان خود فضای باز سیاسی پاکستان را به نوآوری دعوت کند. ترور بی‌نظیر بوتو همچنین این موضوع را ثابت کرد که اتکای جورج بوش به ژنرال مشرف برای مبارزه با تروریسم اقدامی اشتباه بوده است. به همین خاطر آمریکا اکنون به استراتژی جدید در پاکستان نیاز دارد چون استراتژی قبلی‌اش در قبال پاکستان شکست خورده است.
بوتو در مقدمه اتوبیوگرافی خود تحت عنوان «بی‌نظیر بوتو؛ دختر شرق» می‌گوید: من این زندگی را انتخاب نکردم بلکه این زندگی است که مرا انتخاب کرده است. در کشور پاکستان به دنیا آمدم و زندگیم در برگیرنده حالات مختلفی از ناآرامی‌ها، ناملایمات و لحظات غم‌انگیز و در عین حال پیروزی‌ها و اوقات خوش است.
نگاهی به شرح حال و روند فعالیت‌های سیاسی بوتو
بی‌نظیر بوتو در تاریخ اول تیر 1332 در کراچی در یک خانواده متمدن متولد شد. وی دختر ذوالفقار علی بوتو نخست‌وزیر اسبق پاکستان بود. بی‌نظیر بوتو دوران تحصیل خود را در دانشگاه کراچی و راولپندی گذراند و در سال 1348 وارد دانشگاه هاروارد آمریکا شد. همچنین بی‌نظیر بوتو از سال 1352 در دانشگاه آکسفورد در رشته‌های قانون و اقتصاد تحصیل کرد. پس از آن بود که بوتو به فکر فعالیت‌های سیاسی افتاد و تصمیم گرفت به پاکستان بازگردد و فعالیتهای سیاسی‌اش را از حزب مردم آغاز کند. بی‌نظیر بوتو طی فعالیتهای سیاسی‌اش با خطرات بسیاری روبرو شد به طوری که به دلیل مخالفت با حکومت نظامی ژنرال ضیاءالحق، رئیس‌جمهور وقت پاکستان بازداشت و به حبس خانگی محکوم شد. پس از آن ضیاءالحق، بوتو را به انگلیس تبعید کرد و دو سال بعد در 20 فروردین 1365 بوتو به پاکستان بازگشت.
بی‌نظیر بوتو دو مرتبه طی سالهای 1369 تا 1377 و 1372 تا 1375 سمت نخست‌وزیری پاکستان را بر عهده داشت؛ اما به علت فساد مالی از سمتش برکنار شد. بوتو و شوهرش (آصف علی زرداری) بارها توسط دادگاه‌ها و دولت‌های پاکستان و کشورهای مختلف به فساد مالی متهم و با حکم دادگستری پاکستان به زندان محکوم شدند. اثبات این اتهامات باعث شد که بی‌نظیر بوتو در سال 1375 از مقام خود برکنار شود. بوتو پس از این که هشت سال در تبعید به سر برد، در 26 مهر سال گذشته به پاکستان بازگشت. وی دوران تبعید خود را در انگلیس و دوبی گذراند. بوتو در همان ساعات اولیه‌ ورودش به پاکستان و در کراچی مورد حمله تروریستی قرار گرفت اما به خود وی آسیبی نرسید. طی این حمله که کاروان حامل بوتو را هدف قرار داده بود، 135 تن کشته و 320 تن دیگر زخمی شدند.
بی‌نظیر بوتو ساعاتی پس از این انفجار، محافظه‌کاران هوادار ژنرال ضیأالحق، فرمانده نظامی سابق پاکستان را به حمایت از افراطیون که قصد کشتن او را داشتند، متهم کرد. بوتو گفت «‌افراطیون نمی‌توانند بدون پشتیبانی از غارهایشان در کوه‌ها بیرون بیایند و عملیات انجام بدهند».
ترور بوتو
سرانجام پس از چندین رشته ترور ناموفق، بی‌نظیر بوتو در تاریخ ششم دی سال گذشته در یک حمله تروریستی انتحاری در شهر راولپندی در استان پنجاب به قتل رسید. با پایان یافتن سخنرانی بوتو در این شهر، وی همراه با اطرافیان و محافظانش سوار بر خودرویی قصد ترک محل سخنرانی را داشت که این بمب‌گذار انتحاری به سمت ماشین حامل بوتو شلیک کرد. پس از آن بوتو به بیمارستان دولتی راولپندی منتقل شد و جان سپرد. علت اصلی مرگ بی‌نظیر بوتو گلوله‌هایی که قبل از انفجار بمب به گردن و قفسه سینه وی اصابت کرده بود، اعلام شد. اما مقامات بیمارستان پس از آن اعلام کردند که مرگ بوتو در اثر برخورد جسم سخت با سر وی روی داده است.
در پی ترور بی‌نظیر بوتو، دولت پاکستان طالبان و القاعده را مسوول این عملیات دانست و اعلام شد فردی به نام کرامت‌الله بلال از اعضای القاعده این ترور را انجام داده است. اما القاعده اعلام کرد که در ترور بوتو نقشی نداشته است. بی‌نظیر بوتو پس از مرگش طی خاکسپاری در ایالت سند پاکستان در روستای کرهی خدابخش کنار محل دفن پدر و دو برادر خود به خاک سپرده شد. انتشار خبر ترور بی‌نظیر بوتو باعث بهت و حیرت بسیاری در سراسر جهان شد اما گویا این خبری بود که همگان انتظار آن را داشتند. از زمان بازگشت بی‌نظیر بوتو از تبعید به پاکستان مدت زیادی نمی‌گذشت اما این مدت کوتاه، سه سوء قصد علیه او شد که آخری در نهایت باعث قتل وی شد.
پیام رئیس‌جمهور پاکستان به مناسبت سالگرد ترور بی‌نظیر بوتو
رئیس‌جمهور پاکستان در سالروز ترور بی‌نظیر بوتو با ارسال پیامی از وی به عنوان رهبری که صدای محرومان بود یاد کرد. آصف علی زرداری گفت: بی‌نظیر بوتو به ضعفا قدرت و به مردم انگیزه بخشید تا برای هدفی والاتر از حیات مبارزه کنند.
وی گفت: «یادآوری این روز که در آن بی‌نظیر بوتو درست در زمانی مورد حمله تروریستها قرار گرفت که وعده داده بود در کشور تحول ایجاد کند و به مردم قدرت بخشد دردناک است. بی‌نظیر بوتو کاملاً از خطراتی که وی را تهدید می‌کرد آگاه بود با این حال تصمیم به بازگشت به کشور گرفت تا برای احیای جایگاه پاکستان در بین جامعه ملتهای دموکراتیک مبارزه نماید.»
زرداری اظهار داشت: حمله به وی حمله به یک فرد نبود بلکه حمله‌ای به کشور و با هدف تضعیف تلاشهائی بود که در جهت ایجاد ساختار دموکراتیک برای نبرد علیه تروریسم صورت گرفته بود. ستمگران و قاتلین وی را کشتند ولی هرگز قادر نخواهند بود عقاید وی را که الهام‌بخش یک نسل به سوی اهداف والا بود از بین برند.
وی افزود : گسترش تروریسم در منطقه یادآور سخنان موثر وی است که می‌گفت جنگ اصلی در پاکستان جنگی بود که برای قلبها و اذهان نسلی درگرفت که بر علیه افراط‌گرایی بوده و اینکه چنین نبردی تنها در سایه دموکراسی به پیروزی خواهد رسید.
وی گفت: بی‌نظیر بوتو در وصیت نامه سیاسی خود از طرفداران حزب مردم خواسته بود تا تعهدات حزبی خود را برآورده سازند و خود را وقف خدمت به مردم مستضعف و محروم پاکستان کرده و آنان را از فقر و عقب‌افتادگی نجات دهند.
رئیس‌جمهور پاکستان در پیام خود گفت: در این روز از نیروهای دموکراتیک می‌خواهم تا با تقویت نهادهای دموکراتیک باردیگر خود را وقف مبارزه علیه تروریسم و افراط‌گرائی نمایند. همچنین گرامی میدارم یاد تمامی کسانی را که زندگی خود را در این راه فدا کردند و به شهامت فداکاری و وفاداری آنان درود می‌فرستم.