جایگاه بسیج در اندیشه دفاعی حضرت امام(ره)
دکتر سیداصغر کیوانحسینی
مقدمه:
ارزیابی جایگاه بسیج در مجموعه اندیشههای دفاعی حضرت امام خمینی(ره)، به ویژه از زاویه اصول و فرمول دفاع همهجانبه، از طریق بررسی نظریه «بازدارندگی مبتنی بر بسیج مردمی» به غنای نظری بحث خواهد افزود. در همین ارتباط توجه به سابقه اهتمام به مقوله «نظامیگری مبتنی بر توان مردمی» در آثار حضرت امام راهگشا خواهد بود. در این زمینه آثاری چون «کشف الاسرار» و «حکومت اسلامی» شواهد مشخصی را ارائه میدهند. فرمان تشکیل بسیج در اولین ماههای بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، از اراده و بصیرت امام(ره) در خصوص بازنگری در ساختار دفاعی کشور حکایت دارد؛ ابتکاری خاص که به کمک تاکید مکرر ایشان بر پویایی و نوآوری این نهاد مردمی در حوزههای آموزشی نظامی، عقیدتی،... از بالندگی لازم برخوردار شد. در این میان پافشاری بر اهدافی چون فرهنگسازی ملهم از شهادتطلبی قابل تامل است.
الف ـ «بسیج»، مهمترین نماد «استراتژی بازدارندگی مردمی»
به نظر میرسد که بهترین چارچوب نظری برای تبیین جایگاه بسیج در قاموس دفاعی حضرت امام خمینی(ره)، راهبرد «بازدارندگی مردمی» است. در مورد ماهیت استراتژی بازدارندگی مردم، باید اشاره کرد که «این استراتژی در زمره مهمترین راهبردهای دفاعی کشورهایی محسوب میشود که در معرض خطر تهاجم یا تجاوز دشمن بالقوه قرار دارند. این سیاست از دو بعد دفاعی و تبلیغی تشکیل شده است. در بعد دفاعی، کشور در معرض هجوم، میکوشد با افزایش منابع داخلی قدرت و بسیج عدّه (نیروهای نظامی و مردمی) و عدّه (تسلیحات و جنگافزار)، برتری قدرت بسیج یافته و در دسترس خود را بر توان نظامیبالقوه دشمن نشان دهد که تا از این رهگذر، او را از اقدام تجاوزکارانه یا از تداوم اشغال باز دارد و با به رخ کشاندن نیروی مقاومت مردمی و قابلیت آمادهسازی نظامی از طریق بسیج دفاعی و تشکل نیروهای غیرنظامی، در اراده تجاوزگری دشمن تزلزل ایجاد کند و او را از اقدام به هجوم یا تجاوز احتمالی بر حذر دارد. در بعد تبلیغی، این استراتژی زبانی یا اعلامی یا تبیینی بر آن است که به دشمن بالقوه تفهیم کند که هزینه و بهای اقدم به جنگ، بیش از منافع متصور آن است و او را متقاعد سازد که با توجه به اینکه با مردمی روبهرو خواهد شد که از وحدت، انسجام، صبر، پایداری، مقاومت سرسختانه، فداکاری، جانفشانی، ایثار و انگیزه دفاعی برخوردارند، ضربات و لطمات سنگینی را متحمل خواهد گردید؛ و به فرض تسلط ظاهری بر سرزمین آن کشور، نه بر قلوب مردم مستولی خواهد شد، نه بر اراده آنها؛ و در نهایت، با شکستی سهمگین و با تحمل خسارت جانی و مالی و مهمتر از همه، ضررهای سیاسی و ایدئولوژیک، مجبور به بازگشت به سرزمین خود خواهد گردید. لذا کشور در معرض تهاجم تلاش میکند با به کارگیری استراتژی بازدارندگی مردمی، برتری قدرت عددی و ایمانی را بر قدرت تسلیحاتی و قهرآمیز به دشمن نشان دهد و با تبیین آسیبپذیری خصم و تجزیه و تحلیل هزینه و بهای گزاف حمله و ناکارایی آن، علاوه بر اتلاف وقت و تحلیل نیروهای نظامی و نابودی وسایل جنگی، دشمن را از تجاوز یا تداوم اشغال باز دارد و از این رهگذر، قدرت پیشگیری قبل از تجاوز و توان مقاومت خود پس از اشغال را به رخ دشمن بکشاند تا در دو بعد دفاعی و تبلیغی بر خصم فائق آید و اقدام تجاوزگرانه او را خنثی سازد.» (دهشیری، بیتا)
ب ـ نگرش فقهی ـ سیاسی امام(ره) به «بسیج» در شرایط قبل از پیروزی انقلاب اسلامی
براساس تامل در آثار و مواضع حضرت امام خمینی(ره) در زمان قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، میتوان به قرائن مشخصی در خصوص ضرورت اتکا بر «توانمندی نظامی مبتنی بر اراده و عمل تودههای مردمی» دست یافت. در این زمینه دو کتاب «کشفالاسرار» و «حکومت اسلامی» که به ترتیب به سالهای 1320 و دوره تبعید ایشان در عراق تعلق دارد، قابل توجه است. در کشفالاسرار ایشان از دو نوع الگوی نظامیگری در قالب نظامهای «اختیاری» و «اجباری» سخن میگوید؛ که در این میان مضامینی چون «حضور توده مردم در صحنه جهاد و دفاع در جهت اطاعت خدا» سخن گفت. این دیدگاه در قالب تعابیری به ظاهر متفاوت اما با سوگیری مشترک در کتاب ولایت فقیه تکرار میشود. در این زمینه باید به اشاره صریح ایشان به آیه «و اعدوا لهم ما استطعتم من قوه و من رباط الخیل» و تاکید بر «غفلت مسلمانان از ضرورت تهیه و تدارک نیروهای مسلح و دفاعی و امر آمادهباش و مراقبت همیشگی در دوره صلح و آرامش» (ولایت فقیه، ص 25و 24)، توجه داشت که بیانگر تداوم نگرش دفاعی ایشان بر محور بسیج عمومی و مردمی است.
در کنار دیدگاههای سیاسی، در مجموعه تفکر فقهی و فتاوی امام خمینی(ره) نیز بر بهرهگیری از توانمندیهای مردمی و نوعی اعلان بسیج همگانی در صحنه دفاع از کیان جامعه اسلامی تاکید میشود. اهتمام بر «ضرورت ایفای نقش مسلمانان در صحنه دفاع و دفع تهدید نسبت به مرزهای بلاد مسلمین و توجه خاص به بهرهگیری از هر وسیلهای در جهت تحقق این مهم» و یا طرح این معنا که «در صورت تغافل و کوتاهی دولتهای اسلامی در مورد مسئله دفاع از سرزمینها و مرزهای جامعه اسلامی، وظیفه ترغیب و تحریک آنان به این مهم، برعهده تمامی مسلمانان و در واقع تمامی افراد کشور است.» (ر.ک. به فتاوی امام در باب دفاع جمعی: «جنگ و دفاع در اندیشه امام خمینی(ره)»، ص 149ـ148)؛ نمونههای مهمی را در این ارتباط ارائه میدهد.
ج ـ زمینههای شکلگیری بسیج
برای بررسی زمینههای توجه حضرت امام خمینی(ره) به مسئله حساس بسیج مردمید ر فراز بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، که به صدور فرمان معطوف به شکلگیری این نهاد در آذر ماه 1358 منجر شد؛ باید به محورهای زیر توجه داشت:
1. اهمیت بازنگری در استراتژی دفاع ملی: پیروزی انقلاب اسلامی، در کنار پیامدهای گستردهای که در سطوح ملی، منطقهای و جهانی پدید آورد، از زاویه بازنگری در الگو و نظام دفاع کشور، ضرورتهای نوینی را پیش کشید. به عبارت دیگر، خارج شدن ایران از گستره پیوندهای امنیتی ـ دفاعی با بلوک غرب و به ویژه آمریکا، در کنار محرومسازی این ابرقدرت از طیف وسیعی از منافع منطقهای و فرامنطقهای، جمهوری اسلامی ایران را نیز با ضرورت طرح جایگزین مناسبی در سطح استراتژی دفاعی مواجه میکرد؛ راهبردی فراگیر که بیش از هر چیز بهرهگیری از توانمندیهای بومی و درونزا را مدنظر داشت. در این شرایط خطیر، تاکید بر الگوی نقشآفرینی مردمی در عرصه صیانت از کیان انقلاب، به شدت قابل توجه بود.
2. ضرورت طرح ابتکار دفاعی برای پاسخگویی به تهدیدهای پیش رو: در کنار تاکید بر اهمیت بازنگری در استراتژی دفاعی ایران اسلامینوپا که به طور عمده در سطح کلان تصمیمسازی امنیت ملی معنا و هویت مییافت، امام(ره) به عنوان فرمانده انقلاب و سکاندار شئون سیاسی و امنیتی کشور، با ضرورت پاسخگویی و مهار عاجل تهدیدات امنیتی خاصی نیز مواجه بود. در این زمینه شرایط حاصل از تسخیر لانه جاسوسی آمریکا که با قلیان شور و هیجان انقلابی مردم از یک سو و از سوی دیگر، با تنش عمیق در سطح روابط ایران و ایالات متحده همراه شده بود، قابل تامل است. به طور منطقی اقدام پیش گفته (اشغال سفارت آمریکا) میتوانست واکنشهای گستردهای را از طرف دولت آمریکا، به ویژه از بعد نظامی موجب شود. در این وضعیت، صدور فرمان تشکیل بسیج به فاصله 20 روز از حادثه مزبور، میتوانست زمینههای بازدارندگی مورد نیاز را در برابر ترفندهای خارجی و تحریکات داخلی فراهم آورد.
کارکردهای بسیج از زاویه راهبرد دفاع همهجانبه
براساس یک تحلیل کلی از الگوی برداشت و طرز تلقیهای حضرت امام(ره) نسبت به بسیج، به ویژه از بعد رهنامه دفاع همه جانبه، میتوان کارکردهای گوناگونی را برای این نهاد انقلابی در نظر گرفت:
1. بسیج و بازدارندگی: بر اساس ادبیات علمی مربوط به مقوله بازدارندگی، مهمترین بعد از این مقوله را باید در تاثیرگذاری روانی آن پیجویی کرد. به کلام دیگر، اهداف اصلی از فعالسازی سیاست بازدارندگی زمانی محقق خواهد شد که چارچوب محاسبات و ارزیابیهای طرف مخاطب این سیاست از رابطه میان سود و زیان حاصل از اقدام به تهاجم، به سوی غلبه خسارتها و ضررهای حاصل (از پیشقدمی در اقدام تجاوزکارانه) به طیف سودهای حاصله هدایت شود. ناگفته نماند که این روند تاثیربخشی روانی و اقناع سازی نسبت به بزرگی ضررها در برابر کوچکی منافع، وجود شرایط دیگری را نیز طلب میکند.
با توجه به نکته پیشین، از منظر دفاعی امام خمینی(ره) نیز کارکرد بازدارندگی بسیج از ظرایف خاصی برخوردار میشود.
در این زمینه باید توجه داشت که از نظر امام(ره) کار ویژه دفاعی بسیج به ویژه در عرصه بازدارندگی، منحصر به سیاستهای امنیتی ج.ا ایران نبوده و گسترهای فراملی و جهانی را در بر میگیرد. عبارتهای زیر نیاز به هر توضیح در این خصوص را برطرف میکند:
«من امیدوارم که این بسیج عمومی اسلامی، الگو برای تمام مستضعفین جهان و ملتهای مسلمان عالم باشد و قرن پانزدهم، قرن شکستن بتهای بزرگ و جایگزینی اسلام و توحید به جای شرک و زندقه و عدل و داد به جای ستمگری و بیدادگری و قرن انسانهای متعهد به جای آدمخواران بیفرهنگ باشد.» (نوروزی، 1376 ص 163)
«باید بسیجیان جهان اسلام در فکر ایجاد حکومت بزرگ اسلامی باشند و این شدنی است، چرا که بسیج تنها منحصر به ایران اسلامی نیست. باید هستههای مقاومت را در تمامی جهان به وجود آورد و در مقابل شرق و غرب ایستاد.» (صحیفه نور، ج 21، ص 53 ـ52)
«قدرتها و ابرقدرتها و نوکران آنها مطمئن باشند اگر خمینی یکه و تنها هم بماند به راه خود که راه مبارزه با کفر و ظلم و شرک و بت پرستی است ادامه میدهد و به یاری خدا در کنار بسیجیان جهان اسلام، این پا برهنههای مغضوب دیکتاتورها، خواب راحت را از دیدگان جهانخواران و سرسپردگان که به ستم و ظلم خویش اصرار مینمایند سلب خواهد کرد.» (همان)
«اگر بر کشوری ندای دلنشین تفکر بسیجی طنین اندازد، چشم طمع دشمنان و جهانخواران از آن دور خواهد گردید و الا هر لحظه باید منتظر حادثه باشیم.» (همان، ص 52)
2. بسیج و مردمی بودن در راستای اهمیت ویژهای که حضرت امام(ره) برای نقش مردم در پیشبرد اهداف انقلاب اسلامی قائل بود، ضرورت پیوند ناگسستنی و دائمی میان بسیج و مردم نیز معنا مییابد. ایشان در چارچوب ضرورت ارتباط مداوم میان نیروهای مسلح و مردم (ر.ک: همان، ج 15، صص 8، 69ـ63)، همواره بر ریشهیابی بسیج در بطن تودههای مردمی پافشاری میکرد. در واقع؛ این وضعیت را نقطه آغازین و شرط لازم شکلگیری و تقویت روحیه ملی برای فداکاری در مسیر آرمانهای بلند جامعه میدانست:
«ارتش بیست میلیونی و بسیج عمومی که با سازماندهی خود ملت مجهز میشوند، آماده فداکاری در راه اسلام و کشور است.» (همان، ج 13، صص 84ـ80)
3. بسیج و ضرورت پویایی و نوآوری مداوم: در چارچوب نگرش دفاعی حضرت امام خمینی(ره)، پویش و ابتکارآفرینی، دستور کار دائمی صنوف و بخشهای گوناگون نیروهای مسلح محسوب میشود. در همین زمینه، بسیج نیز مورد توجه واقع شده است. از نظر ایشان چارچوب نوگرایی و پویایی این نهاد مردمی، محورهای زیر را در بر میگیرد:
ـ آموزش نظامی مستمر و بهرهگیری از آخرین یادگیری فنون نظامی؛ (همان، ج 10، ص 239)
ـ تقویت و تعمیق مداوم مبانی عقیدتی و علمی نیروهای بسیج (از طریق حوزه علمیه و دانشگاه)؛
ـ زمینهسازی برای ارتقای دائمی روحیه دفاعی و پایمردی در برابر دشمن؛
لازم به ذکر است که براساس ارزیابیهای انجام شده، در میان شاخصها و اهداف تربیتی و اخلاقی موردنظر حضرت امام(ره) در مورد بسیج، 84/53 درصد موارد به «ایجاد روحیه دفاعی و استقامت در برابر دشمن» اختصاص یافته است.
ـ عشق و احساس نیاز دائمیبه «شهادتطلبی».
بر مبانی تحلیلهای ارائه شده، در میان 145 مورد از شاخصهای تفکر بسیجی از منظر امام(ره)، 46 مورد به مقوله «شهادتطلبی یا عاشق شهادت بودن» (72/31 درصد) اختصاص یافته است.
نتیجهگیری
براساس دستاوردهای نوین عرصه مطالعات و بررسیهای امنیتی، در روند ارزیابی و واکاوی از مقتضیات امنیتی جوامع، به ویژه در جهان سوم، باید از هر نوع یکسویهگرایی و پافشاری بر طیف محدودی از متغیرهای موثر پرهیز کرد. بر این اساس، اندیشمندان متأخر، گستره تحلیلهای خود را در این زمینه به مجموعه فراگیری از مولفههای سخت و نرم تسری داده اند. بر مبنای این نگرش، در کنار شناسایی منابع بحرانزای فرامرزی که به طور عمده ظهور و رواج تهدیدهای سختافزاری را از جنس «تهدید نظامی» معرفی میکنند، باید به زمینههای درونزا و بومی ناامنی آفرینی مولفههایی چون: نژاد، خون، قبیله و قوم در سطح کلان جامعه، میزان وفاداری و پایمردی مردم در مسیر پیشبرد اهداف دولت، ضریب مقبولیت دولت در میان تودههای مردم و... نیز توجه داشت. (آذر و مون، 1379، فصل 4)
ناگفته نماند که همگام با اهتمام بیشتر قدرتهای بزرگ نسبت به تعبیه سازوکارهای نرم افزاری در سیاست خارجی، به ویژه از زاویه ترویج و توسعه الگوهای فرهنگی و رفتاری خاص، فضای تفکیک میان حوزههای داخلی و خارجی منابع نرم ناامنی نیز به شدت مبهم و پیچیدهتر از گذشته شده است.
با توجه به این مقدمه کوتاه، به نظر میرسد که مهمترین بعد از راهبرد دفاع همهجانبه در خصوص بسیج را باید در نقشآفرینی این نهاد در حیطههای نرم و سخت امنیتی پیجویی کرد. به کلام دیگر، هر چند از زاویه اندیشههای دفاعی حضرت امام خمینی(ره)، زمینههای شکلگیری بسیج، در ارتباط با پاسخگویی به طیف گستردهای از تهدیدهای حاصل از ناامنی سختافزاری معنا مییابد، اما دامنه این رویکرد دفاعی، در فضایی بسیار گسترده از نیازهای اولیه و به طور عمده ملهم از منابع نرم امنیتآفرینی در صدد تفسیر و تعیین کار ویژههای بسیج برمیآید. پافشاری حضرت امام خمینی(ره) بر کارکردهای عقیدتی و معنوی این نهاد مردمی که فراتر از ایران، در گستره فراملی و جهانی نیز میتواند فضای سرمشقگیری را برای تودههای محروم از تعالیم و دستورات الهی تا سطح تشکیل حکومت اسلامی فراهم آورد، شاهدی بر همین مدعاست.
کلام نهایی را به این نکته ظریف اختصاص میدهیم که تفکر امام(ره) در مورد بسیج، دال بر نوعی مدلول حکیمانه است که در قامت شجرهای طیبه و درختی تناور و پرثمره جلوه کرده است و شمیم مواج وصل و یقین، آن (بسیج) را به مدرسه عشق و مکتب شاهدان و شهیدان گمنام و میقات پابرهنگان تبدیل کرده است. از نظر ایشان، بسیج حد نهایی عروج اندیشه پاک اسلامیاست که در صحنه دفاع از اسلام و فرامین الهی، لباس لشکر مخلص خدا را به تن کرده است. (صحیفه نور، ج 21، صص 53ـ52) چنین مرتبت و منزلتی است که فریاد حسرتآلود عارف فرزانهای چون امام(ره) را برای تمجید از آنان و غبطه به خلوص و صفای بسیجیان بلند کرده است. (همان)
به نقل از فصلنامه مطالعات بسیج، ش 3
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
