تروریسم در سایه دزدان دریایی

اما به‌رغم اینکه ناتو و آمریکا، ادعای ایجاد گسترده‌ترین شبکه ایمنی دریایی در آب‌های بین‌المللی را مطرح می‌کنند، چند ماهی است که دزدان دریایی آب‌های سومالی و خلیج عدن، یکی از پرترددترین مسیرهای حمل‌ونقل دریایی را به نا‌امن‌ترین منطقه‌ دریایی دنیا تبدیل کرده‌اند. منطقه خلیج عدن که امروزه به عنوان منطقه خطرناک معرفى مى‌شود، مملو از کشتى‌هاى جنگى است. ناوگان پنجم آمریکا تقریباً همیشه در این آبها مستقر است. اما هدف از استقرار این ناوها مبارزه با تروریسم است نه کشتى‌ربایى. طى چند روز آینده یا کمى‌ دیرتر یک نیروى دریایى خاص از اتحاد اروپا به این منطقه خواهد آمد تا امنیت گذرگاههاى آبى را در اینجا تامین کند و کشتیرانى تجارى را میسر سازد. اما به نظر مى‌رسد بعضى از کشورهاى اروپایى چندان به تاثیر این کار معتقد نیستند. دلیل این عدم اطمینان، مسیرى است که انتخاب مى‌کنند. آنها به روش بازمانده از واسکو دى گاما ناوها را با هزینه‌اى سنگین و راهى طولانى از جنوبى‌ترین نقطه افریقا به سواحل شرق افریقا مى‌فرستند تا از طریق دماغه نیک، راهى آسیا، سرزمین ابریشم، ادویه و میوه‌هاى منطقه‌اى کنند. راهى که توسط فردیناند دو لیسبس و با طرح کانال سوئز باز شد، حساب سومالیایى‌ها را نکرده بود.
مصداق تروریسم
بعضى‌ها کشتى ربایى را از مصادیق تروریسم خواندند. لیکن دوباره بحث بر سر تعریف تروریسم و شبه‌تروریسم درگرفت. به نظر مى‌رسد مردم جهان که به هر حال با دزدى دریایى زودتر از تروریسم آشنا شده‌اند، یا لااقل چنین فکر مى‌کنند، ترجیح مى‌دهند که با تعقل با کشتى‌ربایى در بیفتند. زیرا اصولاً جهان، حساب دزدى دریایى را از تروریسم جدا کرده است. جهان براى دزدى دریایى قائل به علل است اما براى تروریسم دلیلى نمى‌بیند. درست است که این نگرش، کار را به توجیه کشتى‌ربایى نمى‌رساند، ولى در پیش گرفتن راه‌حل سیاسى را در این زمینه ترجیح مى‌دهد و نیروى نظامى ‌را مکمل مى‌داند. مشکل در اینجاست که دزدى دریایى را، با چشم‌پوشى از بعضى رویدادهاى پراکنده در دریاى کارائیب تا همین اواخر، پدیده‌اى منقرض شده مى‌دانستیم. براى کشف و تعیین ادله و توجیهات قانونى جهت مبارزه با دزدى دریایى نیاز به مراجعه به بایگانى‌هاى کهن پیدا شد. نزدیکترین پرونده‌هاى چنین ماجراهایى مربوط به قرن 19 بود. اما اوضاع عوض شده است. با تغییر در شکل و کارکرد کشتى‌ها، مى‌بایست وسایل و شیوه‌هاى چیرگى بر آنها نیز تغییر یابد. خطر موجود زمانى به سرعت و قدرت فزونى مى‌یابد که القاعده بخواهد از یک عملیات کشتى‌ربایى استفاده تروریستى کند. در گذشته، با فروکش کردن کسب در آمد از راه کشتى‌ربایى و محدود شدن این پدیده در برابر گسترش نظم و امنیتى که دولت‌ها به وجود آوردند، جهانیان توانستند با پدیده دزدى دریایى دولتى آشنا شوند. حال، با اینکه مردم جهان از قدیم با مفهوم و مصداق تروریسم دولتى آشنا بوده‌اند، لیکن هنوز هم نمى‌خواهند رسماً بر آن اسم بگذارند و مقدمه را براى مبارزه با آن بچینند. به هر حال همان‌گونه که دزدى دریایى دولتى از حساب پس دادن درامان ماند، تروریسم دولتى نیز از مجازات جان سالم به در خواهد برد.
در وضعیت سومالی، دزدى دریایى یگانه ممر درآمد ملى کشورى شده است که دیگر نمى‌توان کشورش خواند. این سرزمین چیزى به بار نمى‌آورد و چیزى جز شکم‌هاى گرسنه و انسان‌هاى نومید کوچنده صادر نمى‌کند. اکنون براى نخستین بار براى دزدان دریایى، وطنى فراهم شده است. صحبت از پناهگاه و مخفیگاه و توقفگاه نیست. سومالیایى‌ها پیش از آنکه به این پیشه، روى آورند و در آن استعداد نشان دهند، فرصت تماشاى کار دیگران را یافتند. بیگانگان از سرزمین‌هاى دور و نزدیک به قلمرو آبى سومالیایى‌ها آمدند و علاوه بر صید به تجارت پرداختند، آن هم پرسودترین تجارت را برگزیدند: فروش جنگ‌افزار و مواد منفجره. دزدان دریایى غریبه حتى به سرقت کمک‌هاى غذایى جهانى که به سومالى فرستاده مى‌شد پرداختند.
خود کشتى‌هاى حامل کمک‌ها نیز درامان نماند.، چنانکه در سال 2005 شاهد تصرف یکى از این کشتى‌ها بودیم.
سه ماه مذاکره طول کشید تا کشتى مذکور با پرداخت مبلغى توافقى آزاد شد. به گفته سومالیایى‌ها دزدى دریایى نوعى دوره اقتصادى براى آنها به وجود آورده است که هر بار ثروتمندان جدیدى را به منصه ظهور مى‌رساند. این ثروتمندان، نوعى قهرمان به حساب مى‌آیند. آنها حق انتخاب اول را در زمینه کشتى‌ربایى پیدا مى‌کنند. از سوى دیگر حدود نزدیک به 4 میلیون انسان نیازمند در سومالى حضور دارند که به نان شب خود محتاج‌اند. اوضاع سومالى به اختصار چنین شده است: دولتى در کار نیست، اقتصاد از هم پاشیده است، سازمان ملل عهده دار تغذیه مردم باقى مانده در سرزمین خویش‌اند. نیروهاى خارجى به گروههاى شبه‌نظامى ‌کمک مى‌کنند. شبه‌نظامیان و از جمله آنها که اسلامى خوانده مى‌شوند، براى تامین نیازهاى مالى، غذایى و آموزشى خویش به دزدان دریایى وابسته‌اند. دولت انتقالى، به اتیوپى متکى است که از سوى آمریکا مامور کمک به آن شده است. حکومت اتیوپى چیزى از فرمانبرى دولت انتقالى عایدش نمى‌شود. راهى براى بسط سیطره بر پونتلند، قلمرو سومال، مناطق زیر سلطه محاکم اسلامى، نیروهاى جوان و منطقه زیر نفوذ دزدان دریایى وجود ندارد. از دولت انتقالى خواسته مى‌شود که نیروهاى اتیوپى را خارج کند، اما با خروج این نیروها خودش سرنگون مى‌شود. در میان انبوه سلاح‌هاى موجود در سومالى، هرگونه دخالت سایر کشورها نوعى خودکشى است، حال آنکه براى رهایى از چنگ کشتى‌ربایان راهى جز ورود به این لانه زنبورها نیست.
در این میان شبه‌نظامیان فراموش کرده‌اند که ایجاد یک دولت از کجا و چگونه و اصولاً چرا آغاز مى‌شود؟
بحرانی جدید برای تجارت جهانی
ممکن است از دید برخی افراد دزدی دریایی فقط جنبه افسانه‌ای داشته باشد و به رغم عده‌ای دیگر به قرون قبل مربوط باشد یا حداقل کمتر کسی فکر کند که دزدان دریایی با توجه به پیشرفت‌های حاصل شده در امور کشتی‌سازی و دریانوردی در قرن اخیر توانسته باشد به حیات خود ادامه دهد اما چنانچه مشهود است نه تنها دزدان دریایی هنوز در مناطق زیادی از ‌آب‌های جهان به کشتی‌ها حمله‌ور می‌شوند بلکه آنها هم همپای دنیای مدرن، رشد و پیشرفت کرده‌اند به طوری که هم‌اکنون پنج گره فعال از دزدان دریایی با قایق‌های تندرو، مجهز به سلاح‌های گرم و اتوماتیک هر لحظه در کمین کشتی‌های عبوری در خلیج عدم نشسته‌اند و تاکنون 95 کشتی تجاری و باری از ابتدای سال جاری میلادی سرقت کرده و بیش از 400 نفر را گروگان گرفته‌اند.
دزدی دریایی برای سومالی تبدیل به یک صنعت سودآور شده است به طوری که تعداد افراد فعال در این بخش در طی سه سال 100 نفر به هزار نفر افزایش یافته است.
توسعه این معضل از طرفی باعث تامین هزینه‌های مالی گروه‌های شبه‌نظامی که درگیری‌های داخلی را دامن می‌زنند شده و به صورت واضح وخامت اوضاع داخلی را در پی داشته و از طرف دیگر موجبات گسترش ناامنی دریایی را در سطح بین‌المللی فراهم کرده است زیرا سالانه حدود 20 هزار کشتی در آب‌های این منطقه تردد می‌کنند و 9 درصد از 7/7 بیلیون تن کالای تجاری که در کشتی‌رانی جهانی جابه‌جا می‌شود از این آبراهه عبور می‌کنند.
گرچه طی هفته‌های گذشته یک ناوگان دریایی متشکل از کشتی‌های نظامی 10 کشور عازم این منطقه شده‌اند و کشورهای هند، کره جنوبی و روسیه نیز برای مقابله با این بحران اعلام آمادگی کرده‌اند اما بدیهی است تا زمانی که منشاء اصلی بحران یعنی کشور سومالی مورد توجه جامعه جهانی قرار نگیرد و مناقشات داخلی در آن حل و فصل نشده و ساختار دولت این کشور اصلاح نشود ناامنی آب‌های سومالی کماکان به قوت خود باقی خواهد بود.