نشست سران کشورهای ساحلی خزر در یک نگاه

نخستین تلاش برای برگزاری اجلاس سران کشورهای ساحلی دریای خزر، به ابتکار جمهوری اسلامی ایران و در حاشیه نشست سران کشورهای عضو سازمان همکاری‌های اقتصادی (اکو) در تاریخ 17 فوریه 1992 برابر با 28 بهمن 1371 در تهران صورت پذیرفت. در حاشیه این اجلاس رؤسای جمهور سه کشور ایران، ترکمنستان، کفیل موقت ریاست جمهوری آذربایجان، ‌معاون نخست‌وزیر قزاقستان و سفیر روسیه طی نشستی مشکلات دریای خزر را بررسی و نحوه همکاری‌های چند جانبه را مورد بحث قرار دادند اما به دلیل اینکه رؤسای جمهور آذربایجان، قزاقستان و روسیه در این نشست حضور نداشتند نمی‌توان این نشست را به معنای واقعی کلمه نشست سران محسوب کرد. نخستین اجلاس رسمی سران کشورهای ساحلی دریای خزر به پیشنهاد نیازوف رئس جمهور فقید ترکمنستان و موافقت سایر کشورها در اردیبهشت 1381 با حضور کلیه رؤسای جمهور کشورهای ساحلی در عشق آباد پایتخت کشور ترکمنستان برگزار گردید. گروه‌های کاری ویژه جهت تدوین بیانیه پایانی سران عشق آباد نشست‌های متمادی برگزار کردند اما راجع به برخی از اختلافت به توافق نرسیدند و در مذاکرات کارشناسی و اجلاس 5 ساعته وزرای امور خارجه که در حاشیه نشست سران در عشق‌آباد برگزار گردید نیز راجع به این اختلافات توافقی حاصل نشد و تصمیم‌گیری در این خصوص به رؤسای جمهور محول گردید. رؤسای جمهور نیز در مذاکرات خود با وجود برخی توافقات نتوانستند نسبت به برخی موارد به توافق برسند و این اجلاس بدون صدور بیانیه خاتمه یافت و به این دلیل به اجلاس شکست خورده موسوم شد. لیکن به رغم صادر نشدن بیانیه به دلیل این که برای نخستین بار رؤسای جمهور گرد هم آمدند ارزشمند بود. در این نشست جمهوری اسلامی ایران پیشنهاد برگزاری دومین نشست سران در تهران را مطرح نمود که مورد استقبال سایر کشورها واقع شده و قرار بود که در متن اعلامیه قیدگردد. لیکن به علت عدم صدور بیانیه این امر مسکوت ماند. در دومین اجلاس وزرای امور خارجه که در 18 فروردین سال 1383 در مسکو برگزار گردید کشورها توافق نمودند تا دومین اجلاس سران در نیمه دوم سال 2004 میلادی در تهران برگزار گردد که برگزاری این نشست به عللی چون بیماری و فوت حیدر علی اف و سپس فوت نیازوف به تعویق افتاد. سه نشست گروه کاری ویژه در مهرماه، آذر و اسفند 1385 به پیشنهاد جمهوری اسلامی ایران در تهران برگزار و طرف‌ها نسبت به عمده موارداختلافی اعلامیه دومین نشست سران به توافق رسیدند و تصمیم‌گیری راجع به اختلافات باقی مانده به وزرای امور خارجه واگذار گردید. در اجلاس وزرای امور خارجه کشورهای ساحلی که به منظور بررسی این اختلافت در تاریخ 30 خرداد 86 در تهران برگزار گردید کلیه موارد اختلافی برطرف و کشورها آمادگی خود را برای شرکت در اجلاس سران اعلام نمودند و از جمهوری اسلامی ایران درخواست کردند تا از طریق رایزنی با سایر کشورها تاریخ دقیق این نشست را تعیین نماید که پس از رایزنی‌های انجام شده 24 مهرماه 86 برای این نشست مورد توافق همه طرف‌ها قرار گرفت. متعاقب این توافق نمایندگان کشورهای ساحلی یک بار دیگر در تاریخ 5 مهرماه سال جاری در تهران گرد هم آمدند و پس از بحث و بررسی نسبت به دستور کار اجلاس سران با هم به توافق رسیدند و بدین ترتیب مقدمات کار برای برگزاری اجلاس سران فراهم گردید.