انتخابات بومی، دموکراسی بومی!

محمدحسن علیپور
آیا انتخاباتی که در ایران برگزار می‌شود برپایه تنوع و تکثر سیاسی جامعه است؟ این پرسش را می‌توان این‌گونه نیز مطرح کرد که آیا گروه‌ها و احزاب سیاسی مخالف حاکمیت که فعالیت سیاسی مسالمت‌آمیز برای کسب قدرت را پذیرفته‌اند، امکان حضور در مبارزات انتخاباتی رقابتی را دارند. تعمق درباره این موضوع شناخت ما را از این آسیب سیاسی کامل می‌کند.
با این که به دلیل ساختار سیاسی متمرکز و انعطاف‌ناپذیر، دستیابی به بخش‌هایی از قدرت امکان‌پذیر نیست، اما برای دستیابی به بخش‌هایی از قدرت در قوه مجریه و مقننه نیز شرایط حداکثری پیش‌بینی شده و فیلترهایی وجود دارد که به قدرت رسیدن برای منتقدان را دشوار و گاهی ناممکن و برای مخالفان همیشه ناممکن کرده است.
بنابراین، انتخابات از مفهوم همگانی و فراگیر که باید همه حق انتخاب کردن و انتخاب شدن را داشته باشند به مفهوم غیرهمگانی و خاص که برخی امکان انتخاب کردن و انتخاب شدن در آن را دارند و خاص حکومت‌های غیرانتخابی است، فرو کاسته می‌شود.
انتخابات همگانی توأم با آزادی و رقابت است. یعنی مخالفان و موافقان حاکمیت با شرایط برابر به رقابت خواهند پرداخت. در واقع می‌توان گفت هرگاه امکان رقابت برای همه نامزدهای انتخابات فراهم باشد، زمینه مشارکت همگانی شهروندان آن جامعه در انتخابات فراهم خواهد بود.
اما هرگاه مخالفان حکومت امکان نامزد شدن در انتخابات را نداشته باشند و منتقدان هم با شرایط خاص و محدودکننده‌ای روبه‌رو شوند، اصل رقابتی بودن که به عنوان رکن اصلی انتخابات آزاد و منصفانه شناخته می‌شود، پذیرفته نشده است.
مقامات و نهادهای حکومت که ذینفع در انتخابات هستند، به صورت مستقیم و غیرمستقیم می‌توانند در فرآیند انتخابات دخالت کنند و از طریق اعمال نفوذ در نظارت و یا اجرای انتخابات و یا نپذیرفتن نامزدهای منتقد و مخالف یک انتخابات غیررقابتی و غیرآزاد برگزار کنند.
همچنین تفسیرهای سلیقه‌ای از میثاق‌های بین‌المللی در حکومت‌های بسته یا حکومت‌هایی که دموکراسی در آنها تثبیت نشده است، یکی از راه‌های برگزاری انتخابات غیررقابتی و غیرآزاد است. در این نوع حکومت‌ها که انتخابات جنبه شکلی دارد، تفسیر قوانین برپایه گرایش سیاسی و فکری اقلیت در قدرت صورت می‌گیرد.
اگر چه پیش‌بینی شرایط محدود کننده و غیرعقلانی در قوانین داخلی یکی از روش‌های مؤثر برگزاری انتخابات غیررقابتی و غیرآزاد است، و تصویب و اجرای قوانین محدودکننده سیاسی، مذهبی و ... به منظور بومی بودن و بومی کردن انتخابات است که البته هدف نهایی آن دموکراسی بومی شده اعلام می‌شود، اما دموکراسی‌ای که انتخابات در آن آزاد و رقابتی نباشد، اصل بر حاکمیت فراقانونی باشد و ... فقط یک اشتراک لفظی با دموکراسی دارد. ولی اشتراک معنوی ندارد.
در عرف انتخاباتی رژیم‌های دموکراتیک، یکی از راه‌های برگزاری انتخابات آزاد، نظارت احزابی مخالف بر روند انتخابات است. روشی که در واقع به مفهوم پذیرفتن اصل تنوع و تکثر سیاسی و رقابتی بودن انتخابات است. نظارت احزاب مخالف بر انتخابات برگزاری انتخابات سالم را نیز تضمین می‌کند، زیرا مقامات، نهادها و یا احزاب حاکم همواره انگیزه کافی برای دخالت در انتخابات و دستیابی دوباره به قدرت را دارند.
بر این اساس تشکیل هیأت یا کمیسیون نظارتی مستقل که احزاب مخالف و نهادهای مدنی مستقل از اعضای این کمیسیون باشند، راهکاری است که برگزاری انتخابات سالم و آزاد تضمین می‌کند.