دفتر تحکیم وحدت از آغاز تاکنون

گروه سیاسی، بهمن حسنوند: از آنجا که اختلافات داخلی دفتر تحکیم وحدت و انشقاق‌های ایجاد شده در آن موضوع بحث بسیاری از محافل دانشجویی و سیاسی طی سالیان اخیر بوده و با توجه به در پیش بودن انتخابات دوباره اعضای شورای مرکزی، کالبد شکافی این اختلافات که معمولاً در زمان انتخابات اتحادیه رخ می‌نماید، ضروری است. بدیهی است این اختلافات بیشتر ناشی از تفاوت دیدگاه‌های موجود در اتحادیه بوده که همچنان به حیات خود ادامه می‌دهند و قائم به شخص خاصی نیستند.
تاریخچه دفتر تحکیم وحدت
تشکیل نخستین انجمن اسلامی دانشجویان به سال 1320 در دانشگاه تهران توسط مهندس بازرگان و یدالله سحابی برمی‌گردد ولی تاسیس اتحادیه‌یی برای انجمن‌های اسلامی دانشجویان بعد از انقلاب اتفاق افتاد.
در مهر 1358 عده‌یی از اعضای انجمن‌های اسلامی دانشجویان دانشگاه‌های تهران طی دیداری با امام خمینی(ره) از تشکیل اتحادیه‌یی از انجمن‌های اسلامی برای مقابله با نفوذ گروهک‌ها در فضای دانشگاه، خبر دادند که با استقبال حضرت امام(ره) مواجه شد و امام(ره) نیز آنان را به اتحاد و تحکیم بین خود و وحدت کلمه توصیه نمود و سخنان امام(ره) باعث شد که این دانشجویان اتحادیه خود را دفتر تحکیم وحدت بنامند.
دفتر تحکیم وحدت در طول حیات 25 ساله خود، نقش‌های متفاوتی را ایفا نموده است، تسخیر سفارت امریکا موسوم به لانه جاسوسی توسط اعضای این اتحادیه از جمله عباس عبدی، محسن میردادمادی و... صورت گرفت.
در دوران انقلاب فرهنگی، از عوامل اصلی در پاکسازی دانشگاه‌ها از گروهک‌ها و قطع نفوذ سایر تشکل‌ها بوده و در تعطیلی دانشگاه نقش موثری داشتند.
در دوران جنگ تحمیلی نیز به عنوان دفتر تبلیغات جنگ در دانشگاه‌ها عمل می‌کردند. دفتر تحکیم وحدت برای دستیابی به قدرت در انتخابات دور دوم مجلس شورای اسلامی همگام با نیروهای موسوم به خط امام(ره) که بعدها به جناح چپ موسوم شدند، وارد عرصه رقابت‌های سیاسی شد.
در دوران هاشمی رفسنجانی، دفتر تحکیم وحدت موضعی نقادانه در برابر دولت وقت گرفتند که تا مدت‌ها فعالیت‌های این تشکل را در منگنه قرار داد.
روند سیاست‌های تعدیل اقتصادی و مسائل اجتماعی ناشی از آن و فشار اقتصادی بر مردم از یک طرف و بستن هرگونه تریبون تبلیغی و سیاسی برای فعالیت، باعث شد که چرخشی در فعالیت‌های دفتر تحکیم رخ دهد و آن یک گردش به چپ اسامی یا به عبارت بهتر خارج شدن از جاده تایید همه سیاست‌های نظام بطور کلی بود.
ناگفته نماند که از همان اوایل شکل‌گیری اتحادیه، بین دیدگاه‌های پایه‌گذاران آن یعنی جناح عباس عبدی و دوستانش از سویی با جناح علی احمدی و دکتر احمدی‌نژاد رییس‌جمهور فعلی، اختلافاتی وجود داشت که همین اختلافات به نوعی سر منشأ شکل‌گیری دو فراکسیون مدرن و سنتی در سال‌های بعد شد.
در سال 73 فعالان دانشجویی در دانشگاه صنعتی امیرکبیر شیوه نوینی را در فعالیت‌های خود آغاز کردند و آن پرداختن به کار تئوریک و طرح نظریات روشنفکران دینی بود که همین حرکت نطفه اصلی به وجود آمدن فراکسیون مدرن این اتحادیه شد.
در جریان انتخابات خرداد 76 دفتر تحکیم برای خاتمی سنگ تمام گذاشت و عملاً انجمن‌های اسلامی ستاد انتخاباتی سید محمد خاتمی شدند و از این زمان به بعد پس از چند سال، جنبش دانشجویی، داستانی متفاوت از گذشته را آغاز کرد و با طرح خواست‌های ملت و دفاع از اصلاحات و جامعه مدنی و تاکید بر حفظ حقوق شهروندی، محدودیت‌ها را به جان خرید.
از این زمان به بعد دفتر تحکیم وحدت به عنوان نماینده جنبش دانشجویی ایران مورد تاخت و تاز قرار گرفت و اجتماعات آن با حملات گروه‌های فشار مواجه گردید و همه اینها نشان از تاوان پشتیبانی از اصلاحات بود و اوج آن واقعه کوی دانشگاه بود که نشان می‌داد برای تضعیف جنبش جامعه مدنی ایران دانشجویان در اولویت قرار دارند که تحولات بعدی این مدعا را اثبات نمود.
دفتر تحکیم با حمایت از فضای باز سیاسی و آزادی بیان و... به صف منتقدین پیوسته بود.
ساختار سیاسی دفتر تحکیم وحدت
طبق اساسنامه دفتر تحکیم وحدت فقط انجمن‌های اسلامی دانشجویان حق عضویت در این اتحادیه را دارند.
- کلیه اعضای شورای مرکزی انجمن‌های عضو اتحادیه، شورای عمومی دفتر تحکیم خوانده می‌شوند که بالاترین رکن تصمیم‌گیری در اتحادیه هستند.
- ترکیب شورای مرکزی اتحادیه 7 نفر عضو اصلی و 3 نفر عضو علی‌البدل می‌باشد که از سوی نمایندگان انجمن‌های عضو اتحادیه بمدت یک سال طبق ضوابط مقرر در اساسنامه و تایید توسط شورای تحقیق منتخب اتحادیه، انتخاب می‌شوند. اعضای 3 نفره شورای تحقیق نیز همانند شورای مرکزی توسط مجمع عمومی انتصاب می‌شوند.
- دبیر تشکیلات مسوولان اتحادیه بوده و دبیر سیاسی خط مشی سیاسی اتحادیه را تعیین می‌کند.
- انجمن‌ها به تناسب فعالیت، به سه دسته دارای حق رای، عضو و ناظر تقسیم می‌شوند، داشتن حق رای منوط به پذیرش توسط مجمع عمومی اتحادیه است.
- دانشگاه‌های حاضر در شهر تهران، شورای تهران دفتر تحکیم وحدت خوانده می‌شوند.
- کلیه نشست‌ها با حضور دو سوم آرا رسمی می‌باشد.
آغاز انشقاق؛ ایجاد طیف علامه و شیراز
انشقاق به وجود آمده در دفتر تحکیم محصول اختلافات فکری و عقیدتی عمیق بین دو فراکسیون سنتی و مدرن بود که عواملی همچون دخالت احزاب و نهادهای دیگر و مواضع سیاسی طرفین آن را تشدید کرد، در سال 78 ترکیب شورای مرکزی اتحادیه به نفع طیف سنتی بود و سیدمهدی طباطبایی دبیر تشکیلات گردید و علی افشاری رییس فراکسیون مدرن دبیر سیاسی تحکیم شد. اختلاف بر سر معرفی کاندیداها و انتخابات مجلس ششم و حوادث بعدی از جمله شرکت علی افشاری در کنفرانس برلین و بازداشت وی و مسائلی که در آن زمان روی داد، موجب عمیق‌تر شدن شکاف بین دو گروه سنتی و مدرن گردید. بطوری که در نشست انتخاباتی شورای مرکزی در مهر 79، شورای تحقیق اتحادیه به دلایلی از جمله عدم کارآیی، صلاحیت سیدمهدی طباطبایی، دبیر تشکیلات اتحادیه را مردود اعلام کرد که موجب تندتر شدن آتش اختلاف بین دو فراکسیون شده و انتخاباتی برگزار نشد.
از سویی اعمال نفوذ و حمایت احزابی چون جبهه مشارکت و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی از طیف سنتی و استراتژی آقایان در این احزاب مبنی بر بازسازی دفتر تحکیم به نفع خود و حذف طیف مدرن به بهانه دوری از آرمان‌های اولیه، موجب شد که نظریه سازش اصلاح‌طلبان و محافظه‌کاران بر سر انهدام دفتر تحکیم به همراه پوشش خبری وسیع اخبار طیف سنتی توسط صدا و سیما و کیهان،‌تقویت شود.
از طرف دیگر پافشاری طیف مدرن مبنی بر حفظ استقلال جنبش دانشجویی و پذیرفتن شیوه‌یی دموکراتیک برای حل مساله، طیف سنتی را بر آن داشت تا به صورت یکجانبه اقدام به برگزاری نشست انتخاباتی نماید. نهایتا طیف سنتی در حالی که حمایت بخش دیگری از دانشگاه‌های همراه خود را از دست داده بود در بهمن 80 در دانشگاه شیراز اقدام به برگزاری نشست انتخاباتی با حضور اقلیتی از انجمن‌های اسلامی عضو اتحادیه کرد که منتخبین آن به طیف شیراز موسوم شدند.
فراکسیون مدرن نیز در اسفند 80 پس از طی مذاکراتی با بخش باقیمانده طیف سنتی، سعید رضوی فقیه و دوستانش در مورد ترکیب شورای مرکزی به توافق رسیدند و انتخابات شورای مرکزی در دانشگاه علامه با حضور اکثریت قاطع انجمن‌های اسلامی برگزار گردید که به طیف علامه موسوم شدند. از این زمان به بعد دو طیف شیراز و علامه هر کدام بطور مستقل به راه خود ادامه دادند و به این ترتیب طیف علامه با هم‌آوایی عده‌یی از روشنفکران و اکثریت مطلق انجمن‌های عضو اتحادیه و حمایت دانشجویان تثبیت گردید. در حالی که طیف مدرن همچنان اکثریت را در دست داشت عبدالله مومنی، دبیر تشکیلات گردید و سعید رضوی فقیه از سویی دبیر سیاسی اتحادیه شد. طیف علامه استراتژی دوری از قدرت را برگزید و یک سال بعد، از جبهه دوم خرداد خارج شد و بر مساله دموکراسی و حقوق بشر به عنوان راهبرد جدید خود تاکید نمود.
به رغم همه اینها ترکیب قدیمی 4 به 3 در اعضای اصلی شورای مرکزی طیف علامه نیز به کار گرفته شد و نتیجه انتخابات از دل مذاکره و لابی‌های دو طرف بیرون آمد و در داخل طیف علامه نیز فراکسیون سنتی جدیدی مرکب از اقلیت حاضر در آن به وجود آمد که عملا ظهور اختلافات گذشته را به شکل دیگری احیا کرد.
اختلافات در علامه
شورای مرکزی طیف علامه که قرار بود 6 ماه بر سر کار باشد به علت کارشکنی‌های مختلف اقلیت و اصرار با سهم‌خواهی و انجام آبستراکسیون و از رسمیت انداختن نشست‌های انتخاباتی و اعمال فشار بر طیف مدرن و همچنین ندادن مجوز برگزاری نشست انتخاباتی از سوی وزارت علوم و دانشگاه‌ها و دستگیری اعضای شورای مرکزی در تابستان 82 باعث شد که شورای مرکزی بیش از 2 سال به حیات خود ادامه دهد.
مجموع این فشارها و حرکات باعث گردید که بعد از حدود 3 نشست انتخاباتی و شکست همگی آنها به جای انتخاب افراد جدید، همان نیروهای سال 78 دوباره به شورای مرکزی برگردند و باز با همان فرمول قدیمی 4 به 3 بار دیگر عبدالله مومنی، دبیر تشکیلات شد و از بین اعضای انتخاب شده علاوه بر عبدالله مومنی که در طول 2 سال اتحادیه را هدایت می‌کرد و رهبری فراکسیون مدرن را نیز برعهده داشت، علی افشاری، سید رضا دلبری و مهدی امینی‌زاده به عنوان اعضای اصلی از سوی طیف مدرن و سعید رضوی فقیه و مجید حاجی‌بابایی و رضا حجتی از سوی طیف سنتی برگزیده شدند و در اعضای علی‌البدل نیز اکبر عطری از سوی مدرن و مهدی مومنی از سوی سنتی انتخاب شدند.
پس از مدتی حجتی استعفا داده و رضوی فقیه نیز برای تحصیل به فرانسه رفت. مهدی مومنی نیز استعفا داده و اکبر عطری نیز عازم خارج از کشور شد و عملا 4 مدرن و یک سنتی در شورای مرکزی باقی ماندند.
کمتر از 6 ماه بعد، تصمیم به برگزاری نشست گرفته شد و بخاطر به حد نصاب نرسیدن، جلسه لغو گردید.
انتخابات چراغ راه آینده
حالا فضای سیاسی کشور دچار تغییرات جدی شده است و زلزله‌یی اساسی در بین گروه‌های سیاسی رخ داده است که بازسازی تشکیلات دفتر تحکیم را ضروری می‌سازد و تمایل شورای مرکزی تحکیم برای برگزاری انتخابات احساس می‌شود.
فراکسیون مدرن و بسیاری از اعضای شورای عمومی اعتقاد دارند که این انتخابات باید به صورت آزاد در صحن شوراهای عمومی بدون هیچ مذاکره‌یی انجام پذیرد تا وزن هر فراکسیون کاملا مشخص باشد که با توجه به منطق حاکم بر اصول دموکراتیک درست به نظر می‌رسد. از سویی طیف سنتی که در اقلیت بسر می‌برد به عنوان بخشی از جنبش دانشجویی سهم بیشتری را می‌طلبد و ابزار آن اعلام آبستراکسیون است.
پذیرفتن قواعد دموکراتیک و ترک مذاکرات پشت پرده و اعتماد به نیروهای جدید و ایجاد روالی منطقی و همیشگی برای انتخابات اتحادیه به نفع هر دو جریان بوده و بقای هر دو را تضمین می‌کند و لذا یک انتخابات آزاد با حفظ استقلال جنبش دانشجویی و تطبیق دادن شعار با عمل مبتنی بر پذیرش آرای اکثریت با حفظ حقوق اقلیت می‌تواند باعث تداوم جنبش دانشجویی و مبارزات آن باشد. با تن دادن به قواعد دموکراسی در این اتحادیه که تنها سنگر دفاع از حقوق دانشجویان می‌باشد همراه با کمی خویشتنداری و از خود گذشتگی می‌توان به ترکیبی در شورای مرکزی دست یافت که هم ضامن ادامه راه آینده و هم درس عبرتی برای بذرافکنان اختلاف و دشمنی باشد.