گونه‌شناسی هیات‌های مذهبی در ایران 1357- 1384

هیات‌های سنتی
پیدایس اولین نمونه هیات‌های سنتی را می‌توان به عصر قاجار نسبت داد. این هیات‌ه البته در طول زمان دچار تغییر و تحولاتی شدند که هم در شکل و هم در محتوا، آنها را پیچیده و تخصصی‌تر ساخت.
هیات‌های سنتی را می‌توان به دو گرنه «هیات‌های سنتی تام» «‌هیات‌های سنتی امروز» تقسیم کرد. منظور از هیات‌های سنتی تام، گونه غالب و مشهور هیات‌های سنتی است که عموما سابقه و قدمتشان به پیش از پیروزی انقلاب اسلامی می‌رسد. این هیات‌ها نمونه کامل تام هیات‌های سنتی محسوب می‌شوند.
هیات‌های سنتی امروزی،‌اما گونه نوپدیدی است که در سالهای اخیر شواهدی از شکل‌گیری نمونه‌هایی از‌آن نمایان شده‌اند و هنوز در مرحله تثبیت به سر می‌برند.
سازمان هیات‌های سنتی
هیات‌های سنتی، در قیاس با دیگر گونه‌های هیات‌های مذهبی،‌ سازمان پیچید‌ه‌ای دارند که ثبات بالا و ماندگاری،‌از مهم‌ترین مشخصات آن است؛ ثباتی که محصول وجود عوامل ثبات بخشی نظیر: سازماندهی شدید، وجود تقسیم کار مشخص، حاکمیت آداب و قوانین مشخص و نیز سلسله مراتب درونی در این هیات‌ها است. در هیات‌های سنتی، قوانین و آداب و شئونی جاری و ساری است که بیشتر جنبه موروثی داشته و بر مبنای سلسله مراتب درونی و تقسیم کار مبتنی بر توانایی‌های جداگانه اعضای هیات استوار است. همچنین در هیات‌های سنتی، با وجود یک هنجار قوی و مشخص در زمینه محل سازمان هیأت، مواجه‌ایم. مطابق این هنجار محل برگزاری هیأت اولا باید «ثابت» باشد؛ ثانیا باید «مالکیت عمومی» داشته باشد؛ و ثالثا باشد «کاربرد خاص» داشته باشد. یعنی در عرف مردم، وجهه یک مکان مذهبی را دارا باشد. مشابه این هنجار، در مورد زمان برگزاری هیات‌ هم جاری است. بدین معنا که مراسمات هیات‌های هم جاری است. بدین معنا که مراسمات هیات‌های سنتی، عموما به دلیل تکلیف زیاد در طول سال استمرار ندارند و منحصر به مقاطع مشخص و محدودی از سال می‌شوند. (هنجار زمانی)
مخاطب هیات‌های سنتی
در هیات‌های سنتی،‌مخاطب، گزینش نمی‌شود. هیات، متعلق به همه افراد از همه اقشار است و لذا هیچ محدودیتی برای ورود به هیات نیست. هیات‌های سنتی بزرگ و گسترده به طور مطلق،‌عمومی و همگانی‌اند و برای پیر و جوان و زن و مرد و کودک جایگاه و محل مشخص و معینی وجود دارد. هیات‌های خانگی و کوچک سنتی هم جنبه همگانِی دارند؛ البته منهای دسته‌ای از‌آنها که به طور خاص در دسته «مجالس زنانه» می‌گنجند.
در هیات‌ سنتی بزرگ و گسترده، هر فرد از هر طبقه می‌تواند عضو باشد و در مراسم شرکت کند، اما در هیات‌های سنتی کوچک و خانگی خاستگاه طبقاتی هیات باهم متفاوت است و مشخصا بسته به اعضای اصلی هیات و محله‌های سکونت اعضا، هیات یا مربوط به افراد عضو طبقه بالا (مرفه) یا طبقه متوسط و یا طبقه پایین (مستعضف) جامعه است.
گرایش دینی هیات‌های سنتی
در هیات‌های سنتی، عموماً ردپای یک گرایش و قرائت مشخص از دین و دینداری به چشم می‌خورد. موارد زیر از مهمترین شاخصه‌های این گرایش محسوب می‌شوند:
1- منفک از سیاست
گرایشی دینی رایج و عمومی در هیات‌های سنتی مبتنی بر همان کلیشه معروف است‌ «سیاست،‌ آلوده کننده دین است.» اصولا هر مساله امروزین و مربوط به جامعه زندگی امروز را با این پیش فرض که زندگی و جامعه امروزه مطلوب نیست و آلوده است. نباید مرتبط با وقایع تاریخی و شخصیت‌های مقدس و دست نیافتنی آنها کرد. به خاطر همین شاخصه‌ است که هیات‌های سنتی، ‌از سوی انقلابی‌ها به «واپس‌گرایی»، «مقدس‌نمایی» و اعتقاد به «اسلام شاهنشاهی) متهم می‌شوند.           ادامه داد...