بومرنگ مرگ

توحید احمدی
در ادبیات «اقتصاد تحریم» مبحثی تحت عنوان «آثار بومرنگی» وجود دارد که به اثرات معکوس تحریم برکشور تحریم کننده اشاره می کند. در خبرها نیز آمده است که ایالات متحده به شدت به آثار معکوس تحریم ایران بر اقتصاد خود توجه دارد، گرچه معمولاً دولت مداران این کشور سعی می کنند این موضوع یا در حقیقت این هراس را بروز نداده یا پنهان سازند. برخی اقتصاد دانان بر این عقیده اند که اقتصاد آمریکا به اندازه کافی بزرگ هست که حتی بتواند بدون تمام جهان نیز به حیات خود ادامه دهد، گواه این مطلب نیز اینکه تجارت خارجی درصد اندکی از تولید داخلی این کشور را تشکیل می دهد. اما این تحریم ها که بنابر برخی گزارش ها 68 درصد جمعیت جهان را تحت تأثیر قرار می دهند در نهایت چونان بومرنگی به سوی خود اقتصاد آمریکا بازگشت می کند و تحقیقات مؤسسات معتبری همچون مؤسسه اقتصاد بین الملل و حتی مطالعات مؤسسات تحقیقاتی خود دولت آمریکا نشان داده است که آنچه «جنون تحریم آمریکایی» نامیده می شود، در برخی موارد تأثیری به مراتب شدیدتر از تأثیر تحریم در کشور هدف، بر اقتصاد آمریکا باقی می گذارد. هنوز فراموش نکرده ایم که چندی پس از ارائه طرح پیشنهادی «داماتو- آیپاک» بر علیه ایران در اواخر 1995 در زمان کلینتون که با اصرار سناتور کندی، به لیبی نیز تعمیم داده شد و سرانجام نام «ایلسا» به خود گرفت و همزمان با تصویب طرح هلمزبرتون علیه کوبا، دولت آمریکا به دنبال شهادت نائب رئیس دفتر امور خاور نزدیک، دیوید ولچ در کنگره برای آنچه «افزایش فشار بر ایران و لیبی بدون آثار بومرنگی (معکوس) بر منافع ایالات متحده» نامیده شد، طی اصلاحاتی خصوصاً در بند سوم آن بر متن اولیه قانون داماتو، بخش مهمی از مؤسسات مورد شمول این قانون به ویژه مؤسسات مالی را از این قانون مستثنا کرد.
این بار نیز آمریکا و متحدان اروپایی اش با حربه تحریم برای ایران شاخ و شانه می کشند و سعی دارند حرف زور خود را با تهدید تحریم به کرسی بنشانند. تحریم های احتمالی به یکی از دو روش و یا به هر دو روش «تحریم فروش» و «تحریم خرید» خواهند بود. تأثیر تحریم فروش جز در بخش های کوچکی از اقتصاد ایران همچون صنعت هوایی نزدیک به صفر است. به قول ظریفی که احتمالاً راضی نیست اسمش در اینجا برده شود، ایران تمام توان خود را برای مقابله با قاچاق بکار برده و موفقیت چندانی کسب نکرده است، چه برسد به اینکه خود بخواهد این کار را بکند یا حداقل مانعی در این راه ایجاد نکند! وجود مرزهای هزاران کیلومتری ایران، تحریم فروش که بخش اعظم آن نیز شامل کالاهای مصرفی است را تقریباً بکل با شکست مواجه خواهد کرد. در مورد بنزین و سایر موارد مشابه نیز ایران تجربه سهمیه بندی چند ساله را با خود دارد و قادر به رفع این مشکلات خواهد بود بویژه که در میان مدت می تواند با ایجاد ظرفیت برای تولید داخلی، سهمیه بندی را نیز حذف کند. به این صورت بعید نیست همانگونه که نشریه «فارن افرز» نیز چند سال پیش بدان اشاره کرد، تحریم های ایران بیشتر از آنکه به ضررش تمام شود به خودکفایی بیشترش بیانجامد.
قسم دوم تحریم، تحریم خرید نفت می باشد. اینجاست که آثار بومرنگی برای اقتصاد کشورهای تحریم کننده تشدید خواهد شد و بنابر برخی تخمین ها، قیمت نفت سه رقمی خواهد شد. ایران حدود 10 الی 15 درصد نفت دنیا را تأمین می کند و خاورمیانه نزدیک 65 درصد، «سلاح نفت» تا آن اندازه برای ایران اهمیت دارد که می تواند از آن به عنوان ابزار اساسی برای جلوگیری از، یا پیروزی بر، هر تهدیدی، حتی تهدید نظامی، استفاده کند.
اخیراً زمزمه هایی شنیده می شود که استکبار با درک این مطلب، سعی در کاهش یا به حداقل رساندن تأثیرگذاری این ابزار دارد. در همین باره اخیراً خبری منتشر شد مبنی بر اینکه آمریکا با ذخیره سازی بیشتر نفت و علی الخصوص با کمک و افزایش تولید برخی کشورهای نفت خیز منطقه می تواند کمبود 10-15 درصدی نفت ایران را تا 5/1 سال تحمل کند. اینجاست که به قول همان ظریف، ایران باید تلویحاً یا در صورت ضرورت صریحاً اعلام کند که اگر قرار باشد دیگ خلیج فارس برای ملت ایران نجو شد، مسلماً برای همه نخواهد جوشید یا حداقل اینکه سرسگ در آن خواهد جوشید! به عبارت واضح تر استکبار باید به صورت تلویحی یا صریح این سیگنال را دریافت کند که با تحریم خرید نفت ایران و یا در صورت حماقت بزرگ ترشان در تهدید نظامی، نه تنها از نفت 10 درصدی ایران که باید از کل نفت 60-70 درصدی خلیج فارس چشم بپوشند و در آنصورت است که نفت نه به 100 دلار که به چند صد دلار خواهد رسید و وضعیت اقتصاد غرب تماشایی خواهد شد.
خلاصه کلام اینکه در صورت تحریم خرید نفت ایران این دیگ چنین امن نخواهد ماند- حتی بدون بستن هرمز- و این سوپ هم چنین خوشمزه! اگر به قول بوش، «ترک اعتیاد نفتی» لازم است، ایران با کمال میل حاضر است آمریکا را در این راه همراهی کند، اما بوش باید بداند که کشورش می تواند آغاز کننده این ترک باشد اما معلوم نیست بتواند تا انتها دوام بیاورد! «بومرنگ مرگ» انتظار استکبار را می کشد.