20 میلیون ایرانی زیر خط فقر زندگی می‌کنند

سارا اخوان
<آمار و محاسبات نشان می دهد، بر اساس خط فقر مطلق 2 هزار کیلوکالری در روز، بسته به اینکه از چه روشی برای تخمین فقر مطلق استفاده کنیم، 29 تا 5/32 درصد از جمعیت کشور در زیر خط فقر مطلق قرار دارند که این درصد بیش از 20 میلیون نفر از جمعیت کشور را شامل می شود که این موضوع سهم مصرف کالاهای اساسی در سبد مخارج خانوارهای فقیر بر اساس طبقه بندی مشاغل را تایید می کند.> اینها را حسین راغفر، پژوهشگر حوزه رفاه و تامین اجتماعی در گفت وگو با اعتماد ملی، اعلام کرد و در ادامه به بررسی دیگری در مورد نسبت سهم کالاه < 34/35 درصد از سبد مصرفی خانوارهای فقیری که در <بخش خصوصی غیر رسمی> شاغل هستند، صرف غذا می شود. همچنین 39/35 درصد از سبد مصرفی این خانوارها صرف مسکن می شود، یعنی 71 درصد از کل مخارج چنین خانوارهایی صرف غذا و مسکن می شود، این در حالی است که 3 درصد مخارج آنها صرف <تعلیم و تربیت> و حدود چهار درصد صرف <بهداشت> می شود.>
شاغلان بخش خصوصی غیررسمی؛ فقیرترین شاغلان
به گفته این پژوهشگر، براساس آمارهای مرکز آمار ایران، 20 درصد از کل مشاغل کشور در قالب بخش عمومی ارائه می شود. درصد مشاغلی که از سوی بخش خصوصی عرضه می شود، 76 درصد است که چهار درصد مابقی نیز مربوط به کسانی است که با دریافت بهره مالکانه و یا اجاره ارتزاق کرده و زندگی خود را می گذرانند.
بنابر اظهارات او که از تحلیل آمارهای مرکز آمار ایران به دست آمده است در رتبه بندی فقرا، بخش خصوصی غیر رسمی بیشترین سهم و بخش عمومی رسمی نیز کمترین سهم را به خود اختصاص داده اند. راغفر به توزیع 20 درصدی مشاغل از سوی بخش عمومی در کشور اشاره کرد: <سه درصد از شاغلان این بخش، در بخش عمومی غیررسمی و 17 درصد در بخش رسمی فعالیت دارند.> او با اظهار تعجب از اینکه سه درصد از نیروی شاغل کل کشور که تحت پوشش عمومی (دولت، شهرداری ها و صندوق های بیمه ای ) قرار دارند، فاقد بیمه های تامین اجتماعی هستند، ادامه داد: 22 درصد از جمعیت یاد شده در شهرها و یک درصد نیز در روستاها به سر می برند.>
استادیار دانشگاه الزهرا(س)، درباره 76 درصد از مشاغلی که به واسطه حضور بخش خصوصی در کشور عرضه می شود، تصریح کرد: 40 درصد از 76 درصد مشاغل بخش خصوصی، غیر رسمی هستند.
فقر بیش از 30 درصد از مردان و حدود 49 درصد از زنان سرپرست خانوار
پژوهشگر حوزه رفاه و تامین اجتماعی با بیان اینکه حدود 5/90 درصد از کل خانوارهای کشور مرد سرپرست خانوار و 5/9 درصد زن سرپرست خانوار هستند، گفت: < 30 درصد از مردان سرپرست خانوار و 49 درصد از زنان سرپرست خانوار کشور، فقیر هستند.> این پژوهشگر حوزه رفاه به نکته دیگری اشاره کرد: 455 درصد از تعداد زنان سرپرست خانوار شهری فقیر هستند که این رقم در میان جامعه آماری 75/90درصدی مردان سرپرست خانوار شهری به 30 درصد می رسد، این در حالی است که 30 درصد از زنان سرپرست خانوار روستایی، در فقر به سر می برند که این عدد در میان جامعه 90 درصدی مردان سرپرست خانوار روستایی به 31 درصد می رسد.> او با بیان اینکه 75/90 درصد از مردان سرپرست خانوار شهری و مابقی روستایی هستند، یادآور شد: 511/9 درصد از خانوارهای کل کشور زن سرپرست هستند که 85/48 درصدشان فقیرند. همچنین 49/90 درصد از کل جمعیت کشور را مردان سرپرست خانوار تشکیل می دهند که 35/30 درصد آنها فقیر هستند.> این پژوهشگر تاکید کرد: <بنابراین فقر زنان سرپرست خانوار، 6/1 برابر فقر مردان سرپرست خانوار است.>
بیش از 86 درصد شاغلان بخش عمومی و خصوصی غیر رسمی فقیر هستند
این پژوهشگر، در ادامه وارد بحث فقر مشاغل غیررسمی در بخش های عمومی و خصوصی شد و با یادآوری مباحثی چون غیر رسمی بودن سه درصد از مشاغل عمومی و میزان 40 درصدی آن در بخش خصوصی کل کشور، خاطرنشان کرد: 255/86 درصد فعالان بخش غیر رسمی شاغل در دو بخش عمومی و خصوصی، فقیر هستند. این عده که شامل دستفروشان، رانندگان غیر رسمی تاکسی ها (مسافر کش ها) و... می شوند، فاقد هر نوع پوشش بیمه ای بوده، بنابراین درصد وسیعی از فقرا، در بخش شاغلان غیر رسمی جای می گیرند و این امر به نوبه خود نشان دهنده، آسیب پذیر بودن چنین مشاغلی در برابر فقر است.> راغفر این موضوع را از دریچه دیگری مورد بررسی قرار می دهد: <هر چند بر اساس این آمار نمی توان دهک های درآمدی را شناسایی کرد اما این اعداد نشان می دهد 43 درصد از مشاغل کل کشور، غیر رسمی هستند و 25/86 درصد کسانی که دارای مشاغل غیررسمی بخش خصوصی اند، فقیر هستند، بنابراین شناسایی فقرا کار پیچیده ای است که روش اتخاذ شده از سوی دولت به هیچ وجه پاسخگو نیست.>
او اضافه کرد: <یکی از دلایلی که گفته می شود، سیاست های دولت برای نقدی کردن یارانه ها نمی تواند با موفقیت همراه باشد، همین است چرا که حدود50 درصد از جمعیت شاغل کشور فاقد هر نوع آمار ثبتی به صورت رسمی هستند، یعنی قابل شناسایی نیستند تا دولت بخواهد پرسشنامه ارائه و جواب دریافت کند یا آن که از جای دیگری سابقه شان را استخراج کند. لذا این موضوع یکی از دلایل بسیار مهم شکست سیاست های پرداخت نقدی یارانه ها است.> او با اذعان به اینکه 75/13 درصد از کسانی که دارای شغل رسمی هستند، صرف نظر از اینکه در بخش خصوصی یا دولتی کار می کنند فقیرند، گفت: <این آمار نشان می دهد، شغل رسمی و پوشش های بیمه ای تا چه اندازه دارای اهمیت است و به نوعی باعث امنیت اقتصادی و اجتماعی افراد و خانوارها می شود.>
راغفر، سهم غذای شاغلان <بخش خصوصی رسمی> از سبد مصرفی خانوارها را اینگونه اعلام کرد که 74/27 درصد از سبد این خانوارها صرف غذا می شود، یعنی مخارج غذای این افراد از سبد مصرفی 5/7 درصد کمتر از بخش خصوصی غیر رسمی است. همچنین سهم <مسکن> شاغلان بخش خصوصی رسمی از سبد مصرفی خانوار نیز حدود 30 درصد، <آموزش> 1/1 درصد و سهم <بهداشت> آنها نیز 2/9 درصد است.
پژوهشگر حوزه رفاه و تامین اجتماعی در تحلیل آمارهای یاد شده گفت: <این آمارها نشان می دهد، خانوارهای فقیر کمترین سهم آموزشی را در سبد مصرفی به خود اختصاص می دهند. همچنین علی رغم بعد جمعیتی این خانوارها که احتمالاتعداد فرزندان آنها بیشتر است، سهم فرزندان آنها که به مدرسه نمی روند، بیشتر از سایر گروه ها است و دلیل این امر هزینه بر بودن آموزش است، این در حالی است که این خانوارها نسبت به سایر گروه ها بالاترین هزینه بهداشت را به خود اختصاص داده اند، به طوری که حدود چهار درصد از مخارج خانوارهای شاغل در بخش خصوصی غیر رسمی صرف بهداشت می شود که در مقایسه با 2/9 درصد سهم بهداشت شاغلان بخش خصوصی رسمی یا 26/2 درصد بخش عمومی رسمی قابل تامل است.>
بنابر اظهارات راغفر، به بیان دیگر چنین خانوارهایی در معرض سوء تغذیه و بیماری های بیشتری قرار دارند.
استادیار دانشگاه الزهرا(س)، با بیان اینکه با عمل به قانون اساسی یعنی ارائه آموزش و پرورش و بهداشت رایگان برای فقرا، بخش قابل توجهی از هزینه های خانوارهای فقیر صرفه جویی می شود، افزود: <بدین ترتیب دولت می تواند این روش را جایگزین پرداخت نقدی یارانه ها کند چرا که با پرداخت نقدی و ایجاد تورم و از آنجایی که قدرت چانه زنی این قشر برای افزایش دستمزدهایشان به مراتب پایین تر از سایر گروه ها است، بیشترین آسیب به فقرا وارد می شود.>
افزایش <سهم غذا> در سبد خانوار، <شدت فقر>را بیشتر می کند
پژوهشگر حوزه رفاه و تامین اجتماعی با استناد بر فرض وجود ارتباط معکوس و وارونه ای میان سهم غذا در سبد خانوارها و شدت فقر خانوارها گفت، می توان فقر گروه های مختلف درآمدی - شغلی را رتبه بندی و تایید کرد. <هرچه سهم غذا در سبد خانوار بیشتر باشد، شدت فقر این خانوارها بیشتر می شود. همچنین بر اساس این نظریه، محاسبات نشان می دهد، خانوارهای شاغل شهری در بخش <خصوصی غیر رسمی>، بالاترین میزان سهم غذا را از کل مخارج شان دارند و این رقم 35/34 درصد از سبد مصرفی آنها را تشکیل می دهد. همچنین گروه های اجاره بگیر و کسانی که از درآمدهایی مثل پس اندازهایشان در شهرها ارتزاق می کنند با 85/31 درصد در مرتبه بعدی طبقه بندی فقر برحسب شغل سرپرست خانوار جای می گیرند که درصد زیادی از مخارج شان صرف غذا می شود.> وی با این گفته که پس از گروه های یاد شده، بخش <عمومی غیر رسمی شهری> با 45/29 و بخش خصوصی رسمی شهری با 74/27 درصد در مرتبه دیگر این طبقه بندی قرار دارند، اظهار کرد: <بیشترین فقرای شاغل شهری در بخش خصوصی غیر رسمی و کمترین آنها در بخش عمومی رسمی جای گرفته اند.>
راغفر اضافه کرد: <همچنین خانوارهای فقیر شاغل در بخش <خصوصی رسمی روستایی>، 71/36 درصد از کل مخارج خود را صرف غذا، 3/21 درصد صرف مسکن، 29/23 درصد صرف آموزش و پرورش و 47/2 درصد نیز صرف بهداشت می کنند. این امر همچنین نشان می دهد، اینها گروه های برخوردارتر هستند و به مساله آموزش و پرورش فرزندان توجه دارند اما باز هم بیانگر این مطلب است که آموزش و پرورش، سهم بزرگی از سبد مصرف خانوارها را به خود اختصاص داده است.>
پژوهشگر حوزه رفاه و تامین اجتماعی گفته های خود را این بار با تشریح وضعیت سبد مصرفی خانوارهای شاغل در بخش <خصوصی غیر رسمی روستایی> دنبال کرد: 444/46 درصد از کل مخارج سبد مصرفی این خانوارها برای تهیه غذا مصرف می شود.> او با توضیح نسبت سهم کالاهای اساسی در سبد مصرفی خانوار در میان مشاغل کل کشور، سهم غذا را در میان مشاغل بخش خصوصی غیر رسمی کشور، 22/39 درصد، سهم مسکن را 2/30 درصد، سهم آموزش و پرورش را 1/4 درصد و سهم بهداشت را 4 درصد اعلام کرد. این پژوهشگر ادامه داد: <آمارها گویای این واقعیت است که پایبندی دولت برای فراهم کردن آموزش و پرورش و بهداشت رایگان برای فقرای کشور باعث صرفه جویی هشت درصدی از کل مخارج خانوارهای فقیر شاغل در بخش های غیر رسمی می شود.>