سهام عدالت، فرزند اراده دولت نهم
امروزه بحث شکاف طبقاتی یکی از اصلیترین چالشها در هر کشوری به حساب میآید و پیرامون همین مساله برپایی عدلت به عنوان یکی از ارکان تکامل در هر جامعه به شمار میرود.
در پی این امر همواره برطرف کردن تبعیض، فقر و نابرابری اقتصادی هدف اصلی اکثر حکومتهای دنیا اقدامات گستردهای را برای برقراری عدالت اقتصادی انجام دادهاند. در ایران نیز این پدیده به عنوان معضلی بوده که مشکلات متعددی را برای جامعه پدید آورده است، به همین منظور و در راستای حل این مشکل، دولت نهمف حذف فاصله طبقاتی را اولویت اصلی کار خود قرار داده است. برنامهای که توزیع سهام عدالت جزیی از آن به شمار میرود.
پیشینه طرح «واگذاری سهام به خانوارهای کم درآمد» در ایران به کار مطالعاتیای برمیگردد که به سفارش اتاق بازرگانی انجام شد. در این طرح که قبل از روی کار آمدن دولت هفتم تحت عنوان «طرح گسترش مالکیت فراگیر» انجام شد، راهکارهایی برای واگذاری داراییهای دولت به عموم مردم به صورتی که هر ایرانی بتواند به مبلغ معینی سهام خریداری کند، ارایه شد. در این طرح تحقیقاتی پیشنهاد شد که در یک دوره سه ساله سهام خریداری شده غیرقابل فروش تعیین شود، اما پس از ناتوانی دولتهای قبلی در اجرای این طرح، دولت اصلاحات طرحی را مطرح کرد که براساس آ سهام دولتی به فرهنگیان و دانشآموزان واگذار شود، به شرطی که در مدت زمان چند ساله غیرقابل فروش باشد، اما این طرح هیچگاه به صورت رسمی مطرح نشد و دولت اصلاحات هم در اجرای این طرح ناکام ماند.
طرف فعل خواستن
اما همزمان با روی کار آمدن دولت نهم این طرح جان دوباره گرفت و مقدمات اجرای طرح واگذاری سهام عدالت موضوع مصوبه 17/11/1384، هیات وزیران با عنوان «آییننامه اجرایی افزایش ثروت خانوارهای ایرانی که از طریق گسترش سهم بخش تعاونی براساس توزیع سهام عدالت» در سال 1384 فراهم شد.
در کل دولت براساس این مصوبه درصدد برآمد در چند مرحله سهام شرکتهای دولتی را به دهکهای پایین درآمدی با 50 درصد تخفیف واگذار کند و بهای آن را به صورت اقساطی از محل سود سهام در طول 10 سال دریافت کند و در بازه زمانی 2 ساله بالغ بر 20 میلیون نفر از اقشار کمدرآمد جامعه سهامدار شوند.
براساس این طرح مقرر شد، شرکتهای سرمایهگذاری (سهامی خاص) که در مرکز هر استان و شرکتهای تعاونی سهام عدالت که در هر شهرستان تشکیل میشوند تحت مدیریت و نظارت سازمان خصوصیسازی قرار گیرند. ضمن این که براساس این طرح سهام شرکتها سودده بعد از قیمتگذاری به شرکتهای واسطه تعاونی مستقر در 30 استان به صورت اعتباری واگذار میشود تا این شرکتها نیز به صورت اعتباری سهام را بین افراد مشمول سهام عدالت واگذار کند.
«سهام عدالت» تا سقف 49 درصد سهام کلیه شرکتهای مادر تخصصی و نیز شرکتهای دولتی با رعایت اصل 44 قانون اساسی جمهوری اسلامی و 49درصد از سهام و داراییهای دستگاههای موضوع ماده 160 قانون برنامه چهارم توسعه است که به هر یک از افراد مشمول در پایینترین دهک درآمدی با اولویت ایثارگران، خانوادههای تحت پوشش کمیته امداد، بازنشستگان و نیازمندان اختصاص مییابد و مبلغ آن برای هر فرد 10 میلیون ریال در نظر گرفته شده است که در مراحل بعدی گروههای با درآمد بالاتر و افراد غیرنیازمند نیز از مزایا و امکانات این سهام برخوردار خواهد شد.
ایجاد درآمد پایدار
اما سهام عدالت از اهداف دیگری نیز برخوردار بود. اهدافی که از جمله آن میتوان به افزایش ثروت و ایجاد درآمد دایمی برای خانوارهای نیازمند، توزیع متعادل ثروت در جامعه، تسریع در روند خصوصیسازی، اصلاح ساختار و مدیریت شرکتها، افزایش کارایی بنگاههای دولتی واگذار شده، تقویت بنیه اقتصادی جامعه و رشد عمومی و ترویج فرهنگ سهامداری و اتکای بیشتر مردم به داراییهای مالی را نام برد و به طور کلی در مجموع سهام عدالت کاهش تعهدات دولت و نهادهای حمایتی را دربر دارد که در نهایت موجب کاهش شکاف طبقاتی در جامعه میشود.
اما هرچند در ابتدای امر به منظور کاهش شکاف طبقاتی این سهام در میان دو دهک کم درآمد جامعه یعنی افراد تحت پوشش کمیته امداد امام(ره)، سازمان بهزیستی، بسیجیان و روستاییان کمدرآمد توزیع شد اما در دهک سوم و به منظور تامین عدالت، کارمندان و بازنشستگان را در نظر گرفت.
مراحل واگذاری
اگرچه واگذاری سهام عدالت در یک فرآیند زمانی 2 ساله توزیع شود و با توجه به این که این کار از بهمن 84 شروع شده و قرار بود تا بهمن 86 به اتمام برسد، اما افزایش دهکهای مشمول سهام زمان اجرای آن را افزایش داد. همانطور که گفته شد طبق بند 4 آییننامه اجرایی سهام عدالت، وزارت رفاه و تامین اجتماعی موظف بود تا ظرف 2 ماه از تاریخ تصویب این آییننامه با همکاری وزارت امور اقتصادی و دارایی، کار و امور اجتماعی، جهاد کشاورزی، سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور، بنیاد شهید و امور ایثارگران و دفتر امور مناطق محروم کشور، فهرست اولویتبندی شده افراد مشمول این آییننامه و میزان سهام واگذاری به هر فرد را تهیه و به تصویب شورای عالی رفاه و تامین اجتماعی برساند.
در همین راستا مشمولان مرحله اول واگذاری سهام عدالت یعنی کمیته امداد، سازمان بهزیستی و رزمندگان بدون درآمد و شغل تحت پوشش قرار گرفتند که حدود 4، 5 میلیون نفر شناسایی و سهام گرفتهاند.
اما در مرحله دوم که اکثر آنها را روستاییان و عشایر تشکیل میدهند پس از شناسایی و اخذ کد ملی واجد دریافت سهام عدالت شدند. در نهایت مرحله سوم که توزیع سهام عدالت بین کارمندان دولت، پرسنل نیروهای مسلح نظامی و انتظامی، بازنشستگان، کارگران شرکتهای خدماتی، بیماریهای خاص و درصدی از ایثارگران مشمول در حال اجراست و تاکنون حدود 5/22 میلیون نفر سهام عدالت گرفتند.
به طور کلی در مجموع سهام عدالت کاهش تعهدات دولت و نهادهای حمایتی را دربر دارد که در نهایت موجب کاهش شکاف طبقاتی در جامعه میشود.
ناگفته نماند در هر مرحله هر نفر 500 هزار تومان سهام عدالت دریافت کرد که قرار است به مرور و با افزایش شرکتهای قابل واگذاری در مجموعه سهام عدالت ارزش سهام واگذار شده به یک میلیون تومان برسد.
بنابر آنچه اعلام شد حق فروش قانونی این سهام تا 10 سال برای دارندگان ممنوع شد، اما شواهد حکایت از آن دارد که بنا به گفته متولیان، امکان فروش محدود سهام به صورت وکالتی وجود دارد به این معنا که سهامداران طرح گسترش مالکیت عمومی میتوانند به صورت وکالتی تا هزار نفر سهام خود را در قالب شرکت تعاونی عدالت به دیگران واگذار کنند.
البته علیرغم تمام موارد یاد شده و کلیه مشکلات پیشرو، این طرح مخالفانی را نیز دربر داشت اما آنچه از توازن میان مزایا و معایب بر میآید گویی کفه سنگین ترازو به آثار روانی و مثبت طرح باز میگردد که بنا به نظر مرکز پژوهشهای مجلس هر فردی که سهام به وی تعلق میگیرد با وارد شدن به جرگه سهامداران کشور میتواند نسبت به تحولات اقتصادی کشور عکسالعمل نشان داده و بدین ترتیب نفوذ تحولات اقتصادی در تار و پود جامعه روز به روز بیشتر میشود و این تحول میتواند سرمنشا برخی اصلاحات در ساختار اقتصادی کشور در آینده باشد ضمن این که این طرح و واگذاری سهام عدالت مدیران اقتصادی و صنعتی را در برابر یک آزمون بزرگ قرار میدهد. چرا که با اجرایی شدن آن چند میلیون نفر سهامدار انتظار دارند که این سهام در زندگی واقعی آنها تاثیر عملی بر جای بگذارد.
اختیارات ستاد مرکزی
براساس این گزارش و طبق آییننامههای تدوین شده اختیارات ستاد مرکزی به شرح زیر است:
1ـ واگذاری سهام عدالت با رعایت ماده (14) قانون برنامه سوم، تنفیذی در ماده (9) قانون برنامه چهارم (حداکثر به تعداد 4999 هزار و 997 سهم)
2ـ تعیین اولویت مشمولان طرح
3ـ تعیین اولویت استانها
4ـ تصویب ضوابط اجرایی و دستورالعملهای لازم
5ـ تعیین وظایف ستادهای استانی نظارت بر عملکرد آنها
6ـ انجام هرگونه اقدامات اجرای دیگر برای توزیع سهام عدالت در چارچوب این آییننامه
به این ترتیب تصویب آییننامه برقراری نظام اقساطی فروش سهام (شرکت کارگزاری سهام عدالت) به شرکتهای تعاونی عدالت استانی، به وزرای عضو ستاد مرکزی سهام عدالت واگذار میشود. ملاک تصمیمگیری در خصوص اختیار یاد شده موافقت اکثریت وزیران عضو ستاد سهام عدالت است و مصوبات مزبور در صورت تایید رییسجمهوری با رعایت آییننامه داخلی هیات دولت قابل صدور است که براساس آن، جلسات ستاد مرکزی سهام عدالت به ریاست رییسجمهوری برگزار میشود. در غیاب رییسجمهوری، وزیر امور اقتصادی و دارایی به عنوان نایب رییس، جلسات را اداره میکند.
طبق مصوبه دولت، میزان واگذاری سهام دولتی به شرکت واسط متناسب با امکانات دولت تعیین میشود.
همچنین میزان واگذاری سهام شرکت واسط به تعاونیهای عدالت استانی متناسب با تعداد اعضای تعاونی تعیین شده است.
حداکثر افراد مورد احتساب در یک خانوار برای توزیع سهام عدالت 5 نفر است در صورتی که تعداد خانوار بیش از پنج نفر باشد، سهام تخصیص یافته بین همه اعضای خانوار توزیع خواهد شد و از این بابت سهام اضافهای تعلق نخواهد گرفت.
به وطر کلی در مجموع سهام عدالت کاهش تعهدات دولت و نهادهای حمایتی را در بر دارد که در نهایت موجب کاهش شکاف طبقاتی در جامعه میشود.
19 هزار میلیارد ریال سود برای سهام عدالت
«19 هزار میلیارد ریال» این رقم تقریبی سود تقسیم سهام عدالت واگذار شده شرکتهای بورسی و غیربورسی در سال 86 است، سودی که از محل واگذاری 20 شرکت بورسی و 30 شرکت غیربورسی بین سهامداران عدالت در سالی که گذشت تقسیم شد.
بر این اساسا از مجموع 20 شرکت بورسی که سهامشان در قالب سهام عدالت واگذار شده رقمی بالغ بر 9 هزار و 449 میلیارد و 479 میلیون ریال سود بین سهامداران در سال مالی 86 تقسیم شده است.
همچنین سود تقسیمی شرکتهای غیربورسی در سال مالی 86 رقمی حدود 8 هزار و 696 میلیارد و 934 میلیون ریال را در سال 86 نشان میدهد.
در میان 20 شرکت بورسی که سهامشان در قالب سهام عدالت واگذار شده ملی مس به عنوان برچمدار خصوصیسازی با واگذاری 93/26 درصد سهامش رقمی بالغ بر 2 هزار و 565 میلیارد و 716 میلیون سود را در سالی که گذشت به حساب سهام عدالت واریز کرد.
فولاد مبارکه شرکتی که به عنوان دومین اصل چهل و چهاری را به خود اختصاص داده با واگذاری 19/10 درصد سهامش رد سالی که گذشته 2 هزار و 385 میلیارد و 137 میلیون سود تقسیمی به سهام عدالت را در آمار خود به ثبت رساند.
اما در جمع حاضران صدر اصل 44، ایرالکو پرچمدار سومین پله خصوصیسازی که 30 درصد سهامش در قالب سهام عدالت واگذار شده، بالغ بر 86 هزار و 625 میلیون ریال سود را در این سال بین سهامداران عدالت تقسیم کرد. فولاد خوزستان دیگر اصل چهل و چهاری حاضر در تالار شیشهای که همانند ایرالکو 30 درصد سهامش واگذار شده بالغ بر 427 میلیارد و 440 میلیون ریال سود را به عنوان سود سهام عدالت به سهامداران پرداخت کرد. کشتیرانی جمهوری اسلامی نیز که سکان ششم پله اصل چهل و چهار را به نام خود ثبت کرده درحالی 24 درصد سهامش در قالب سهام عدالت واگذار شده که پیشبینیاش از میزان سود تقسیمی در سال 86 بالغ بر 520 میلیارد ریال بوده است.
بر همین اساس پالایش نفت اصفهان که 30 درصد سهامش در قالب سهام عدالت واگذار شده 911 میلیارد و 535 میلیون ریال سود را بین سهامدارانش در این سال پرداخت کرد. مخابرات آخرین شرکت اصل 44 که به تازگی حضورش در تالار شیشهای به ثبت رسیده با واگذاری 20 درصد سهامش در قالب سهام عدالت مبلغی در حدود یکهزار و 760 میلیارد ریال سود را در سال گذشته پرداخت کرد. در جمع شرکتهای بورسی که سهامشان در قالب سهام عدالت واگذار شده، نام مپنا نیز به چشم میخورد، شرکتی که به عنوان یکی از مشمولان اصل 44 با واگذاری 31/17 درصد سهمش در قالب اصل 44 سودی معادل 20 میلیارد و 723 میلیون ریال را در مدت زمان یاد شده به سهامدارانش پرداخت کرد. در این میان ایران خودرو و سایپا که هر کدام به ترتیب یک و پنج صدم درصد سهمشام در قالب سهام عدالت واگذار شده به ترتیب 22 میلیارد و 50 میلیون ریال و 3 میلیارد و 53 میلیون ریال سود را بین سهامداران سهام عدالت قسمت کردند.
چادرملو و گلگهر دیگر بورسیهای حاضر در جمع شرکتهایی که سهامشان در قالب سهام عدالت واگذار شده با واگذاری 71/20 . 90/10 درصد سهامشان سال گذشته به ترتیب 298 میلیارد و 152 میلیون ریال و 95 میلیارد و 920 میلیون ریال سود به سهامداران عدالت پرداخت کردند.
همچنین دو شرکت سیمان داراب و سیمان دشتستان که به ترتیب 50 و 34 درصد سهامشان به عنوان سهام عدالت واگذار شده در سال گذشته 49 میلیارد و 921 میلیون ریال و 44 میلیارد و 880 میلیون ریال سود به سهامداران خود پرداخت کردند.
در میان 30 شرکت غیربورسی که آنها نیز سهامشان در قالب سهام عدالت واگذار شده نام سه بانک تجارت، صادرات و ملت وجود دارد که هر کدام 40درصد سهامشان را در این راستا واگذار کردهاند.
بر این اساس سه بانک فوق در مجموع طی سال گذشته بالغ بر 2 هزار و 347 میلیارد و 200 میلیون ریال سود به سهامداران پرداخت کرد.
همچنین این گزارش از میزان سود تقسیمی پالایشگاههای نفت آبادان، نفت بندرعباس، نفت تبریز، نفت تهران، شازند اراک، شیراز، کرمانشاه و لاوان حکایت از پرداخت 5 هزار و 384 میلیارد و 450 میلیون ریال سود توسط این هفت پالایشگاه به سهامداران دارد.
هر یک از افراد خانوارهای بیش از 5 نفر، یک عضو مستقل در تعاونی عدالت استانی محسوب میشوند (حتی با میزان سهام کمتر) میزان برخورداری این نوع اعضا از سود تعاونی مناسب با میزان سهام آنها خواهد بود.
مشمولات سهام عدالت
هیات دولت فروردین سال 85 در مصوبهای دیگر نحوه شناسایی مشمولان طرح سهام عدالت را مشخص کرد. بر این اساس مشمولان مرحله اول واگذاری سهام عدالت عبارتند از: تمام افراد نیازمند مشمول طرح شهید رجایی و عائله تحت تکفل آنها تمام افراد خانوادههای مشمول طرح مددجویی کمیته امداد امام خمینی(ره) که قادر به تامین مخارج اولیه زندگی خود نیستند و تحت حمایت معیشتی مستمر این نهاد قرار دارند و تمام کودکان و زنان بیسرپرست موضوع قانون تامین زنان و کودکان بیسرپرست که تحت حمایت معیشتی مستمر سازمان بهزیستی کشور قرار دارند.
همچنین تمام کودکان بیسرپرست، تمام آسیبدیدگان اجتماعی و تمام معلولان نیازمند که تحت حمایت معیشتی مستمر سازمان بهزیستی کشور قرار دارند و رزمندگان که براساس گواهی نیروی مقاومت بسیج حداقل مدت 6 ماه به صورت داوطلب در جبهههای دفاع مقدس حضور داشتهاند، و فاقد شغل و درآمد بوده و مشمول قانون حالت اشتغال نیستند و افراد تحت تکفل آنها، شامل دریافت سهام عدالت میشوند و در این آییننامه تصریح شده حداکثر افرا مورد احتساب در یک خانوار برای توزیع سهام عدالت 5 نفر است و در صورتی که تعداد افراد خانوار بیش از 5 نفر باشد سهام تخصیصی بین همه اعضای خانوار توزیع خواهد شد و از این بابت سهام اضافهای تعلق نخواهد گرفت.
اینگونه افراد که تحت پوشش خدمات حمایتی کمیته امداد امام خمینی(ره) سازمان بهزیستی کشور قرار گرفتهاند مشمول مرحله اول واگذاری سهام عدالت میشوند.
فرآیند قیمتگذاری
نحوه قیمتگذاری سهام عدالت از همان ابتدای طرح، محل مناقشه کارشناسان بود تا این که هیات دولت پیشنهاد وزارت امور اقتصادی و دارایی را تایید کرد.
در مصوبه هیات وزیران آمده است نحوه قیمتگذاری شرکتهای مادر تخصصی با محاسبه حقوق صاحبان سهام پس از کسر ارزش دفتری سرمایهگذاریهای صورت گرفته در سایر شرکتها، تعیین میشود و در این مصوبه بر محاسبه نحوه قیمتگذاری سایر شرکتها به روشهای مصوب دیگری تاکید شده است. براساس آن شرکتهای بورس که نماد معاملاتی آنها در بورس باشد معادل آخرین قیمت تابلوی بورس در روز قبل از تصویب واگذاری توسط هیات عالی واگذاری، قیمت واگذاری، قیمتگذاری میشوند اگر نماد معادلاتی شرکتهای بورسی کمتر از 6 ماه نیز بسته باشد به شرطی که آن شرکت جزو شرکتهای سودده قرار گیرد، نحوه قیمتگذاری آن با استفاده از این فرمول یعنی حاصل تقسیم میانگین سود قبل از کسر مالیات 3 سال آخر سال قبل از واگذاری با سود سال آخر هر کدام که بیشتر باشد به نرخ سود مورد انتظار معادل 20 درصد، به علاوه ارزش دقیقتری طرحهای قبل از بهرهبرداری و افزایش سرمایه در سال واگذاری، مشروط به این که از محل آورده نقدی یا مطالبات صاحبان سهام محاسبه میشود. سازمان خصوصیسازی در طول 5/3 سال گذشته توانسته تعداد 4 میلیون و 529 هزار و 629 نفر را به عنوان مشمولان مرحله اول سهامدار کند که این تعداد براساس سرانه 5 میلیون ریالی سهام خود در سال 86 موفق به دریافت سود شدهاند و پس از آن سهام آنها به 10 میلیون ریال رسید که سود این گروه در سال جاری نیز بر مبنای سهام سرانه 10 میلیون ریال پرداخت میشود.
آمارها از بررسی عملکرد دولت و سازمان خصوصیسازی در خصوص مشمولان مرحله دوم و سوم آن طرح که روستاییان و عشایر، کارکنان و بازنشستگان کشوری و لشکری و تامین اجتماعی را شامل میشود حکایت از آن دارد که در مجموع 22 میلیون و 500 هزار نفر فرم اطلاعات را دریافت کردند. اما طی آخرین اقدامات بعدی که ایثارگران و 6 میلیون نفر تکمیلی روستاییان را در بر میگیرد تاکنون درمیان 3 میلیون نفر ایثارگر فرمهای مربوطه توزیع و فرم اطلاعات 6 میلیون نفر مشمول روستایی در حال توزیع است.
همچنین تعداد 6 میلیون نفر نهایی طرح برای مشاغل آزاد و فاقد متولی بقیه گروههای مشمول در حدود 4 میلیون نفر به روش الکترونیکی و با استفاده از نرمافزار خاص شناسایی میشوند. در مجموع از میان مشمولان مرحله اول تا سوم 42 میلیون نفر سهام عدالت دریافت خواهند کرد و از سود این سهام بهرهمند میگردند.
آنچه از عملکرد 5/3 ساله سازمان خصوصیسازی بر میآید این میزان در مقایسه با سایر کشورهای اروپایی، آسیایی و آمریکایی لاتین و کشورهای همچون فرانسه و روسیه به عنوان بزرگان امر خصوصیسازی تنها در سال گذشته این نهاد توانسته در زمینه خصوصیسازی عملکرد قابل قبولی را بر جای گذارد و به نوعی از سایر کشورها در این امر پیشی بگیرد و امید میرود با تداوم و اتمام سایر مراحل باقی مانده شاهد حضور پررنگتر بخش خصوصی و اشتغالزایی و بهرهمندی و کارایی شرکتهای واگذار شده و رشد و توسعه اقتصادی و اجتماعی در کشور باشیم.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
