همیشه پای گاز در میان است

گروه اقتصادی ـ بی‌تردید امروز جهان انرژی در کنار سازمانی به مانند اوپک که تولید و عرضه نفت را در بازار کنترل می‌کند، تشکیلاتی را که بتواند از پس بازار گاز برآید را طلب می‌کند. بدین جهت هم وقتی وزرای نفت و انرژی کشورهای ایران و روسیه و قطر دور یک میز می‌نشینند، گمانه‌ها بیش از قبل احتمال راه‌اندازی چنین سازمانی را تقویت می‌کند.
صد البته طبیعی است که تفاوت‌هایی ماهیتی در عرضه و فروش گاز طبیعی و نفت خام وجود دارد که همکاری کشورهای گازی را برای قیمت‌گذاری و کنترل تولید آن تا اندازه‌ای دشوار کرده است، ولی تشکیل سازمانی برای تبادل نظر و مشاوره نقش مهمی‌ در تعدیل شرایط و سامان‌دهی بازار جهانی این انرژی خواهد داشت. از این رو هم‌نشینی سه ضلع مثلث گازی جهان می‌تواند گام‌ بلندی در راه اجرای چنین هدفی باشد.‌ روسیه و ایران و قطر که با داشتن حدود 60درصد از ذخایر گاز جهان بزرگ‌ترین صادرکنندگان گاز جهانند، هدف از تصمیم خود را افزایش قیمت این انرژی ذکر کرده‌اند. چه به رغم سقوط شدید قیمت گاز در ماه‌های اخیر، قدرت این کشورها در شرایط کنونی به حدی نیست که بتوانند قیمت‌ها را کنترل کنند. در حال حاضر قیمت گاز توسط بازار نفت و پتروشیمی ‌تعیین می‌شود و چیزی به‌عنوان بازار مستقل گاز وجود ندارد. بر اساس گفته کارشناسان شورای فنی، این گروه سه نفره می‌تواند بسیاری از مسائل را در یک هفته حل‌وفصل کند. گفته می‌شود که تشکیل اوپک گازی در 18 نوامبر امسال نهایی و اساس‌نامه آن نیز تدوین خواهد شد. تدوین اساس‌نامه این سازمان از دو سال پیش و از هنگامی ‌در حال انجام است که ایران پیشنهاد تشکیل آن را مطرح کرد در حال انجام است.
در کنار مخمصه‌های ژئوپولتیکی موجود در بازار، عوامل سیاسی دیگری نیز وجود دارد که موجب بروز چالش‌هایی بر سر راه تشکیل این سازمان گازی است. روسیه متعهد شده است که نیاز گاز اروپا را تا 30 سال آینده تامین کند. تاسیسات گازی ایران نیز پاسخگوی قراردادهای صادرات این کشور نیست؛ به‌طوری که با وجود ذخایر عظیم گازی ایران برای امین گاز مورد نیاز برخی از کشورهای طرف قرارداد خود از ترکمنستان گاز می‌خرد. ترکمنستان نیز در جای خود تمایل اندکی به تشکیل اوپک گازی نشان داده است، اما چنان که گفته شد، بازار مستقلی به نام بازار گاز و قیمت جهانی گاز حتی در اروپا وجود ندارد. قیمت این ماده در هر معامله تعیین می‌کنند. در نتیجه به عقیده برخی کارشناسان، تشکیل اوپک گازی و عرضه محدود این ماده هیچ کمکی به بالا‌بردن قیمت آن نمی‌کند. بر اساس این تحلیل، محدود کردن صادرات گاز فقط به کشورهای تولیدکننده لطمه وارد می‌کند و باعث کاهش درآمدهای آنان می‌شود.
یک سازمان، یک هدف، یک نگرانی
نیازهای رو به رشد کشورهای مصرف‌کننده انرژی و اضافه شدن کشورهای در حال توسعه به متقاضیان انرژی در سال‌های آینده، در حال تغییر شرایط بازار حامل‌های انرژی، از جمله بازار گاز طبیعی است؛ به گونه‌ای که کشورهای تولیدکننده گاز در مذاکرات خود با خریداران، با چالشی قابل توجه روبه‌رو شده‌اند. اداره سنتی بازار جهانی گاز طبیعی و خرید و فروش آن بر مبنای توافق‌های دوجانبه خریدار و فروشنده، بدون توجه به وضعیت بازار، سبب شده است عرضه‌کنندگان این حامل انرژی در مذاکرات خود برای بازاریابی و فروش گاز با مشکل روبه‌رو شوند، در نتیجه کارشناسان، که در مورد وجود تشکلی منسجم مانند سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در بخش گاز دیدگاه‌های متفاوتی دارند، معتقدند: همکاری بین کشورهای تولیدکننده گاز، به طور یقین، می‌تواند آثار مثبتی داشته باشد و از رقابت‌های ناسالم جلوگیری کند، در واقع همکاری کشورهای تولیدکننده گاز، پایه‌گذار رقابتی سازنده بین آنها خواهد بود و استفاده معقول از ذخایری را که این کشورها در اختیار دارند، به دنبال خواهد داشت.
چنین سازمانی اما قرار است چه اهدافی را دنبال کند؟ در پاسخ به این پرسش با استناد به آخرین اظهارات مقامات کشورهایی که احتمال حضورشان در چنین سازمانی هست، می‌توان دریافت که این سازمان تنها با هدف همکاری بین کشورهای عضو تشکیل خواهد شد و قرار نیست همانند اوپک در پی تاثیرگذاری بر بازار باشد. با این حال نگرانی کشورهای مصرف‌کننده از احتمال مدیریت عرضه گاز طبیعی در بازار جهانی در سال‌های آینده، قابل پیش‌بینی است؛ به ویژه این که برخلا‌ف اوپک که کمتر از 45 درصد عرضه جهانی نفت را در اختیار دارد، می‌توان گفت که سازمان کشورهای صادرکننده گاز، با حضور کشورهایی مانند روسیه، ایران، قطر و الجزایر، کنترل‌کننده بیشترین حجم گاز مصرفی جهان خواهد بود.
و اینک واهمه گازی
از آنجا که قرن پیش رو را عصر گاز می‌نامند، طبیعی است هر اتفاقی که پیرامون گاز رخ دهد، برای همه دنیا موضوعی مهم به حساب آید. با این همه اما این اتفاق مهم در رسانه‌های مختلف، انعکاس‌های متفاوتی داشته است.
‌برخی رسانه‌ها چنین اقدامی ‌را منشا خیر و برکت دانسته‌اند و بعضی دیگر هم آن را رعب‌آور خوانده‌اند. تلویزیون سراسری ژاپن (ان.اچ.کی) در این‌باره گزارش داد: «ایران، قطر و روسیه که بیش از نیمی‌از منابع گاز طبیعی جهان را در اختیار دارند، در نظر دارند تا به مذاکرات خود با یکدیگر در زمینه ایجاد یک کارتل بین‌المللی شبیه اوپک برای گاز طبیعی ادامه دهند. تحلیل‌گران معتقدند که این سه کشور که خود همچنین از تولیدکنندگان نفت خام هستند، امیدوارند که قدرت چانه‌زنی با کشورهای اروپایی و آمریکا را در حالی افزایش دهند که بهای نفت خام در بازارهای جهانی کاهش یافته است. با این حال و برخلا‌ف نفت خام، فروش گاز طبیعی بر اساس موافقت‌نامه‌های ‌ 10 ساله انجام می‌شود.» خبرگزاری آسوشیتدپرس نیز معتقد است: «این موضوع نگرانی غربی‌ها را به دنبال داشته است. واشنگتن و متحدان غربیش نگرانند که روابط استراتژیک نزدیک‌تر میان روسیه و ایران تلا‌ش‌ها برای منزوی کردن ایران را عقیم نماید.» در همین راستا اتحادیه اروپا هم ضمن مخالفت قوی با تشکیل هرگونه تشکل گازی اعلا‌م کرد: «کمیسیون اروپا معتقد است عرضه انرژی باید بر پایه بازار آزاد باشد.» روزنامه مسکوتایمز چاپ روسیه نیز در این خصوص نوشت:‌ «نشست کشورهای صادرکننده گاز در تهران برای تشکیل اوپک گازی برخلا‌ف فشارهای آمریکا، شکست دیگری برای غرب رقم زد. کشورهای غربی اعتقاد دارند که تشکیل اوپک گازی تامین انرژی جهانی را به ‌مخاطره می‌اندازد و قیمت گاز را افزایش می‌دهد.»
سلاح دیپلماتیک
شکی نیست که روسیه از هر راهکاری برای حفظ انحصار عرضه گاز خود به اروپا استفاده می‌کند زیرا حفظ این انحصار برای این کشور جنبه حیاتی دارد و همواره از آن به ‌عنوان یک ابزار در موقعیت‌های مهم نظیر آنچه اخیرا در مقابله با غرب بر سر موضوع گرجستان پیش آمد، به خوبی بهره برده است. بر اساس پیش‌بینی آژانس بین‌المللی انرژی، واردات گاز اروپا تا سال 2030 دو برابر خواهد شد و بر اساس ارزیابی صورت گرفته از سوی این مؤسسه بخش عمده ‌این واردات باید از روسیه تامین شود. جمهوری اسلا‌می ‌ایران با در اختیار داشتن دومین ذخیره گاز دنیا با تدبیر می‌تواند نقش مهمی‌ در تامین گاز اروپا ایفا کند. بنابر ‌نظر بسیاری از کارشناسان انرژی، ایران می‌تواند در یک روند تدریجی تا سال 2020 حدود 50 درصد از نیاز گاز وارداتی اروپا را تامین کند، اما به‌دلیل جو سیاسی بین‌المللی و تحریم‌های تحمیلی علیه ایران، اروپا تاکنون جدیتی در این خصوص به خرج نداده است.
در واقع این تحریم‌ها بیش از آن ‌که به ایران لطمه بزند، به کشورهای اروپایی لطمه زده است زیرا به دلیل وابستگی به روسیه، امنیت عرضه انرژی‌شان هر روز دستخوش تغییر و تحول است. علا‌وه بر این در تامین گاز مورد نیاز اروپا از ایران، نقش ترانزیتی ایران را نیز نمی‌توان نادیده گرفت. مجمع کشورهای صادرکننده گاز، در حال حاضر سازوکار رسمی ‌‌مانند دبیرخانه و پرسنل ندارد، بلکه به طور سیار و نوبتی در کشورهای عضو تشکیل می‌شود و حضور کشورهای مختلف در این اجلا‌س نشانگر تمایل اعضا به گفت‌وگو با هدف بسترسازی برای همکاریهای آتی است که در صورت تبدیل آن به یک سازمان رسمی، ‌شخصیت حقوقی پیدا خواهد کرد که با توجه به محدودیت منابع نفتی و کمبود انرژی در سالهای آتی، و معامله بیشتر گاز به عنوان انرژی رقیب، تا حدودی موجب نگرانی کشورهای مصرف‌کننده شده است. همچنین از آنجا که قراردادهای صادرات گاز به صورت درازمدت بین فروشنده و خریدار تنظیم شده و بازار فعال رقابتی در آن وجود ندارد، لذا قیمت گاز صادراتی در سطح نازلی باقی مانده است؛ بنابراین پیش‌بینی می‌شود تشکیل اوپک گازی (اوجک) گام بسیار موثری در جهت بالا بردن قیمت گاز و حفظ حقوق کشورهای صادرکننده باشد.
حال به نظر می‌رسد در وضعیتی که کشورهای مدافع تشکیل سازمان همکاری کشورهای صادرکننده گاز اعلا‌م می‌کنند قصد تقابل با کشور‌های مصرف‌کننده را ندارند و حتی این سازمان می‌تواند تعاملی بین کشورهای تولیدکننده و صادرکننده و مصرف‌کننده گاز ایجاد کند؛ همانطور که در حال حاضر اوپک تعامل خوبی با کشور‌های مصرف‌کننده انرژی برقرار کرده است و برخی نیز به مخالفت با آن پرداخته‌اند؛ نشستهایی همچون نشست تهران و نشستهای پیش ‌رو می‌تواند موقعیت مناسبی را برای تبادل آرا و نتیجه‌گیری نهایی در خصوص احتمال تشکیل چنین سازمانی و یا ادامه و تقویت روند مجمع کشورهای صادرکننده گاز ایجاد کند.
فعلا که کشورهای صادرکننده گاز، راه خود را خوب پیدا کرده‌اند و گام در جاده‌ای گذاشته‌اند که انتهایش همان «کارتل گازی» است که به دنبالش هستند.