روسیه و روابط با آسیاى مرکزى و غرب

با روى کار آمدن باراک اوباما در آمریکا و رویکرد جدید کاخ سفید به قضیه افغانستان، انتظار مى رود که واشنگتن براى سر و سامان دادن به نحوه حضور خویش در منطقه، سیاست هاى تازه اى را به مرحله اجرا بگذارد. در این راستا جایگاه کشورهاى آسیاى مرکزى، به عنوان همسایگان افغانستان، در سیاست هاى آمریکا پررنگتر شده، تلاش واشنگتن براى توسعه و تحکیم حضور خود در کشورهاى این منطقه، با جدیت بیشترى دنبال خواهد شد. به گزارش ایران شرقى بدیهى است که این روند در تقابل مستقیم با منافع روسیه و سیاست هاى مسکو در منطقه استراتژیک آسیاى مرکزى قرار مى گیرد. از این جاست، که دولتمردان روسیه در چارچوب سیاست هاى راهبردى خود وارد عمل شده اند تا همان گونه که خود ادعا مى کنند «از منطقه سنتى نفوذ خود» مراقبت نمایند. کارشناسان به دیدارهاى آتى دیمیترى مدودف رئیس جمهورى روسیه با سران کشورهاى آسیاى مرکزى که از پایان ماه جارى آغاز مى شود، از همین زاویه مى نگرند.
بنا به اطلاع روزنامه «وریمیا نوستى» (چاپ مسکو) قربان بیک باقى اف، رئیس جمهورى قرقیزستان، نخستین رئیس جمهورى آسیاى مرکزى است، که در این چارچوب به مسکو مى آید. امضاى قرارداد 1/7 میلیارد دلارى میان روسیه و قرقیزستان از جمله اسنادى است، که طى این دیدار به امضا خواهد رسید. گزارش هاى منتشره در رابطه با این موضوع حاکى از آن است، که این سرمایه گذارى کلان روسیه، پاسخى از جانب کرملین به اقدام بیشکک مبنى بر تعطیلى پایگاه نظامى آمریکا در قرقیزستان است. برخى از خبرگزارى ها از بیشکک اطلاع دادند، که در آینده نزدیک قرقیزستان درخواست خود را در مورد قطع فعالیت پایگاه آمریکایى «گانسى» در قلمرو قرقیزستان، به مقامات آمریکا ارائه خواهد کرد. بدون شک این اقدام بیشکک در رایزنى با مسکو شکل گرفته است و حاصل همان رقابتى است، که میان قدرت ها در آسیاى مرکزى جریان دارد. در گفتگوها میان مدودف و اسلام کریم اف رئیس جمهورى ازبکستان که طى سفر رئیس جمهورى روسیه به تاشکند انجام خواهد شد، بسته وسیعى از مسائل مربوط به توسعه روابط فى مابین مورد بحث و بررسى قرار خواهد گرفت. هرچند انرژى- همکارى ها در حوزه نفت و گاز- در صدر این مسائل قرار دارد، اما به احتمال قوى لحن گفتگوها در مسأله دورنماى حضور ازبکستان در نهادهاى منطقه اى و رفتار آینده تاشکند در روابط با آمریکا، جدیت بیشترى خواهد داشت.
زیرا کرملین اعتماد چندانى به موضع گیرى هاى اسلام کریم اف ندارد. این مسأله در حالى که برخى از منابع اطلاعاتى در منطقه از بیمارى کریم اف و احتمال تغییر زودهنگام قدرت در تاشکند سخن به میان آورده اند، بیشتر اهمیت پیدا کرده است. در ماه فوریه سفر امام على رحمان رئیس جمهورى تاجیکستان به مسکو پیش بینى شده است. در این دیدار نیز حرف هاى گفتنى زیادند. در شرایطى که سیاست چندبعدى اخیر اتخاذ شده توسط رئیس جمهورى تاجیکستان نگرانى هایى را در مسکو موجب شده، در دوشنبه اعتماد به مشارکت روسیه در طرح هاى مهم اقتصادى تاجیکستان بیش از هر زمان دیگرى کاهش یافته که نتیجه آن کندى روند اجراى موافقتنامه هایى است، که طى دیدار ماه اوت سال ۲۰۰۸ بین رحمان و مدودف به امضا رسیده بودند. دیدار رحمان و مدودف، که بعد از مذاکرات روساى جمهور روسیه و ازبکستان در تاشکند، صورت مى گیرد، در مرکز توجه محافل کارشناسى و سیاسى قرار خواهد داشت.
زیرا تجربه نشان داده، که قرابت تاشکند و مسکو، تقریبا همیشه موجبات کاهش اهمیت تاجیکستان در نزد روسیه را فراهم کرده است، ضمن این که تاشکند با پشتیبانى هاى مسکو در مسیر اجراى طرح هاى مهم اقتصادى تاجیکستان، به ویژه در بخش هیدروانرژى، مانع تراشى نموده است. در ماه هاى اول سال جدید میلادى فعال شدن به اصطلاح «دیپلماسى آسیاى مرکزى» کرملین، گویاى این واقعیت بوده است که هم اکنون دیمیترى مدودف در ادامه سیاست هاى ولادیمیر پوتین، برآن شده تا از آن چه که محدوده هاى سنتى نفوذ روسیه مى داند، به طور قاطعانه ترى حمایت نماید. به عبارت دیگر، اکنون روسیه این واقعیت را پذیرفته که تغییر شرایط در جهان و منطقه براى کشورهاى آسیاى مرکزى فرصت هاى جدیدى در جهت انتخاب شریکان سیاسى و اقتصادى فراهم نموده است. یعنى دیگر روسیه این امکان را ندارد، که کشورهاى این منطقه استراتژیک را فقط با دادن وعده ها و برخى فشارهاى سیاسى، در محیط و چارچوب سیاست هاى خویش نگاه دارد. سرمایه گذارى 1/7 میلیارد دلارى در بخش هیدروانرژى قرقیزستان، که قرارداد آن در دیدار باقى اف و مدودف در مسکو به امضا خواهد رسید، کمک به رفع مشکلات کارخانه هواپیماسازى ازبکستان، مساعدت در مهار تهدیدهاى اقتصاد تاجیکستان... حاکى از آن است، که روسیه نیازهاى کشورهاى آسیاى مرکزى را اولویت بندى نموده است، تا بتواند از طریق رسیدگى به مسائل و مشکلات اولیه شریکان خود، اطمینان بیشتر آنان را جلب کند.
البته تردیدى نیست، که در این رویکرد، روسیه اهداف و منافع خود را در اولویت قرار مى دهد و روابط آینده اش با هر یک از کشورهاى آسیاى مرکزى را از همین منظر طراحى خواهد کرد. اما رقابت با دیگر مدعیان حضور در آسیاى مرکزى ایجاب مى کند، که مسکو جهت حفظ و تثبیت حضور خود کشورهاى این منطقه، در قبال این کشورها برخى گذشت هایى نیز قایل شود. در شرایطى که غرب به سرکردگى آمریکا نیز در چارچوب آن چه که «مبارزه با تروریسم عنوان مى شود» نیاز مبرمى به همکارى و مشارکت کشورهاى آسیاى مرکزى دارد، این موضوع اهمیت بیشتر پیدا کرده است.وضعیت حاکم در آسیاى مرکزى و تحولاتى که صحنه سیاسى این منطقه پیش رو دارد، هم کشورهاى این منطقه و هم قدرت هاى شرق و غرب را در مسیر سیاست ها و رویکردهاى جدید قرار خواهد داد. قدرت هاى شرق و غرب تلاش خواهند کرد از هر طریق ممکن به اهداف خویش دست یابند.
البته، دولت هاى آسیاى مرکزى نمى توانند به طور همزمان و به راحتى خواسته هاى قدرت هاى منطقه اى و جهانى رقیب حاضر در منطقه را برآورده نمایند. از این رو، در صورت کم توجهى سران آسیاى مرکزى، رقابت قدرت ها مى تواند بقاى برخى از دولت ها را زیر سؤال برده و ثبات در منطقه را با تهدید جدى مواجه کند.
اهداف سفر مدودف به ازبکستان
از سوى دیگر در همین رابطه دیمیترى مدودف (رئیس جمهورى روسیه) قرار است در ۲۱ ، ۲۲ ژانویه برابر با ۲ و ۳ بهمن ۸۷ به ازبکستان سفر کند. وى در این دیدار با اسلام کریم اف همتاى ازبک خویش در زمینه روابط دو جانبه و همکارى هاى دو کشور بحث و تبادل نظر خواهد کرد. این نخستین سفر رسمى رئیس جمهورى روسیه پس از به قدرت رسیدن در سال ۲۰۰۸است. البته دمتیرى مدودف در پیام خویش به مناسبت فرا رسیدن سال نو میلادى تاکید نموده بود «روسیه براى موفقیت آمیز بودن مذاکرات طرفین در تاشکند آمادگى کامل دارد و امیدوار است که نتایج این دیدار، فصل تازه اى در مناسبات و همکاریهاى همه جانبه دو کشور بگشاید.» این در حالى است که روسیه همواره به حفظ منافع ملى خویش در مناطق پیرامونى و مناطق دور در جهان تاکید مى کند. به همین دلیل همواره مسکو مى تواند در صورت لزوم بر ازبکستان در زمینه مسائلى نظیر: نزدیکى بیش از اندازه ازبکستان به غرب، تهدید منافع حیاتى روسیه در آسیاى مرکزى و فشار بر اقلیت روس زبان در داخل ازبکستان؛ بر این کشور فشار وارد آورد. از این رو استفاده از ترکیب «روابط همه جانبه» میان «مسکو- تاشکند» در پیام دیمیترى مدودف به مناسبت سال نو، دور از واقعیات کنونى در مناسبات بین دو کشور است.
از سوى دیگر هم روسیه و هم ازبکستان مى دانند که براى رشد و پیشرفت، به فناورى و دستاوردهاى علمى غرب نیاز دارند و بدون گسترش روابط با آمریکا و اتحادیه اروپا نمى توانند به اهداف خویش دست یابند. به همین دلیل سخن گفتن از روابط راهبردى میان «مسکو-تاشکند» در مرحله فعلى چندان مناسب نیست. بهتر است که در زمینه نوع روابط روسیه و ازبکستان در شرایط کنونى از واژه «اتحاد دو جانبه» استفاده شود.از سوى دیگر خط مشى سیاسى رهبرى کنونى ازبکستان، عملاً این کشور را به بن بست کشانده و روسیه با درک این موقعیت حساس، به نفع خود بهره بردارى مى کند. در واقع اگر روابط ویژه روسیه-ازبکستان در سطح همکاریهاى دو جانبه نبود، سال ها قبل ازبکستان از عضویت در جامعه همسود و سازمان همکاریهاى شانگهاى خارج شده بود. زیرا اخیراً اسلام کریم اف به شدت از ناکارآمدى نهادهاى مختلف در قلمرو پساشورى انتقاد کرده است. به همین دلیل دیمیترى مدودف احساس مى کند در شرایط حساس فعلى که دولت ازبکستان بر سر دوراهى انتخاب دشوار در مورد شرکاى نزدیک خویش در آینده قرار گرفته است، باید بحث همکارى سازنده با ازبکستان را مطرح کند.
در عمل، چنین موارد مشترکى است که روسیه و ازبکستان را وادار به همکارى نزدیک مى کند. حال آنکه ازبکستان به روسیه گاز، پنبه و مواد معدنى صادر و در قبال آن از روسیه تسلیحات و تجهیزات نظامى دریافت مى کند. هرچند بخش عمده این تسلیحات کهنه و از رده خارج هستند. به همین دلیل گمان مى رود در دیدار آتى سران دو کشور در تاشکند توافق جدى در زمینه گسترش همکاریهاى دو جانبه به عمل آید. هر چند که دو طرف به خاطر ملاحظات سیاسى از افزایش مبادلات تجارى و دیدگاه مشترک راجع به مسائل مهم منطقه اى و بین المللى سخن مى گویند. اما در اصل نه این است و نه آن. زیرا به نظر کارشناسان غربى، واقعیت این است که روسیه و ازبکستان هر دو نیازمند همکارى با غرب هستند و فعلا روابط دو جانبه میان آنان با مشکلات مختلفى مواجه است.