اصلاحات ناتمام

سال 2005 در مصر با خبری آغاز شد که حیرت مردم و نگاه کنجکاو و ناباورانه جهان را به‌دنبال داشت. دولت به جنبش مخالف کفایا از گروههای فعال مختلف دولت حسنی مبارک اجازه برگزاری تظاهرات اعتراض‌آمیز را داد.
این اتفاق در کشورهای عربی که وجود مخالفانشان را اساساً انکار می‌کنند، رویدادی قابل توجه بود. این اولین رویداد از مجموعه تحولات شگفت‌آور در سال 2005 در مصر بود. در نیمه دوم سال و در ماه سپتامبر مصر شاهد برگزاری اولین انتخابات مستقیم ریاست جمهوری با حضور چند کاندیدا بود. در هفته‌های پایانی هم انتخابات پارلمانی در این کشور برگزار شد که درنتیجه آن حضور نمایندگان جنبش اسلامگرای اخوان‌المسلمین که گروهی ممنوعه به حساب می‌آمدند در عرصه سیاست این کشور پررنگ‌تر شد. اما اتفاقی که در پایان سال 2005 روی داد در واقع نوعی عقب‌گرد از همه این تحولات یک سال گذشته بود.
ایمن‌نور رقیب اصلی مبارک در انتخابات ریاست جمهوری سپتامبر و فعال مخالف سیاسی موردتوجه آمریکا، از سوی دولت و دستگاه قضایی مصر به زندان افتاد. بسیاری، این حبس را مجازات سیاسی نور از سوی مبارک می‌دانند.
ایمن‌نور با ایستادن در مقابل مبارک در انتخابات ریاست جمهوری ماه سپتامبر مصر، برای خود در تاریخ جایگاهی فراموش‌نشدنی به‌دست آورد. رفتارها و شعارهای پوپولیستی این حقوقدان 42 ساله در یک سال گذشته، از او ستاره ای برای آینده سیاسی مصر ساخت و همه از او به‌عنوان جانشین مبارک در انتخابات بعدی در سال 2011 نام می‌بردند. از نظر آمریکا و غرب نور و حزب لیبرالش به نام الغد (فردا) جایگزینی مناسب و سکولار برای حاکمان اقتدارگرای عرب مصر و مخالفان بنیادگرای آنها (اخوان المسلمین) به‌حساب می‌آیند.
اما مبارک به این زودی قصد تسلیم شدن ندارد. سال گذشته رایس با تهدید به تغییر مسیر سفرش و عدم دیدار از مصر، ‌دولت مبارک را مجبور کرد که ایمن‌نور را از زندان آزاد کند. مبارک نه‌تنها نور را از زندان آزاد کرد بلکه انتخابات مستقیم ریاست جمهوری را هم در پارلمان به تصویب رساند تا با این کار رضایت واشنگتن را به‌دست آورد. اما در آخرین هفته‌نامه سال 2005، نور به اتهاماتی چون جعل امضا برای تأسیس حزبش در سال 2004 و دیگر اتهامات ظاهراً ساختگی بار دیگر به زندان افتاد.
این اتهامات از همان سال 2004 و از لحظه‌ای که «نور» حزبش را تأسیس کرد و مبارک را دیکتاتور خواند، شروع شد. بعد از آزادی از زندان تحت فشار آمریکا، «نور» تبلیغات انتخاباتی را زیر سایه همین اتهامات شروع کرد.
در انتخابات پارلمانی نوامبر کرسی خود را از دست داد و دولت را به تقلب گسترده در رأی‌‌گیری متهم کرد. اکنون دادگاه امنیتی دولت مصر نور را به پنج سال زندان محکوم کرده است. حتی اگر در دادگاه تجدیدنظر این حکم نقض شود او نمی‌تواند در انتخابات ریاست جمهوری شش سال آینده شرکت کند چون در پارلمان کسری ندارد.
چند ساعت بعد از صدور حکم زندان «نور»، کاخ سفید در بیانیه‌ای خواستار آزادی او شد و این حکم قضایی را باعث زیرسؤال رفتن تعهد مصر به دموکراسی، آزادی و حکومت قانون خواند. مطبوعات آمریکایی هم تا چند روز بعد از صدور حکم زندان برای نور به تفسیر و توصیف آن پرداختند.
مصر یکی از نزدیکترین متحدان آمریکا در خاورمیانه است که سالانه دو میلیارد دلار کمک نظامی و مالی از واشنگتن دریافت می‌کند. کاخ سفید امیدوار بود که روند تحولات سیاسی در مصر به‌گونه‌ای پیش برود که این کشور در کنار عراق الگویی برای «دموکراسی» در خاورمیانه و در کشورهای عربی باشند. اما حسنی مبارک به‌راحتی نمی‌گذارد که این برنامه آمریکا به هزینه از دست رفتن حکومت چندین ساله او به اجرا درآید.
«نور»، 10 سال از رهبران پارلمانی مصر بود اما شهرت جهانی او بعد از دستگیری‌اش در ماه ژانویه 2005 آغاز شد. یان حقوق‌دان 41 ساله که 30 سال از مبارک جوان‌تر است، در ده سال گذشته از نمایندگان جنجالی و خبرساز پارلمان بوده است. چندی پیش و در جریان یکی از بحران‌های دوره‌ای کمبود نان در قاهره، او در پارلمان در سخنرانی تندی نخست‌وزیر را به پاسخگویی فراخواند و گفت که او باید در صحن مجلس یک تکه از «نان سفت و سختی که دولت در اختیار فقرا قرار می‌دهد به دندان بگیرد تا از سنگ بودن آن اطمینان حاصل کند.»
البته نخست‌وزیر هیچ‌گاه به پارلمان نرفت اما سخنان نور در سراسر مصر پیچید و بهای سنگینی برای دولت حسنی مبارک داشت. نور چندین بار تاکنون مبارک را پیرمردی خوانده است که از روبه‌رو شدن با مردم خودش بیم دارد و دیدارهایش را در شهرهای مختلف در جریان تبلیغات انتخاباتی با هلی‌کوپتر انجام می‌دهد نه با اتوبوس.
در ماه ژانویه پیش از آن‌که مبارک برگزاری انتخابات مستقیم ریاست جمهوری را برای اولین بار در مصر اعلام کند، اتهامات علیه نور شروع شد. اتهام اصلی که اکنون هم موضوع حکم حبس او قرار گرفته، جعل امضا برای ایجاد حزب «الغد» است. او حتی به جعل امضای خودش هم متهم شد. مسئولان قضایی شبانه مصونیت پارلمانی را از او سلب کردند و صبح روز بعد در پله‌های ساختمان پارلمان او را دستگیر کردند. چند مأمور او را کشان‌کشان به میدان تحریر قاهره بردند که شلوغ‌ترین مکان این شهر است. در آنجا نیروهای پلیس او را به زانو روی زمین قرار داده و چکمه‌هایشان را بر گردنش گذاشتند و یک ساعت در همان حالت و در مقابل چشم صدها نفر منتظر رسیدن ماشین زندان شدند.
بعد از این دستگیری تحقیرآمیز او شش هفته در زندان بود. در ماه فوریه کاندولیزا رایس وزیرخارجه آمریکا دیدار برنامه‌ریزی‌ شده‌اش از مصر را در اعتراض به حبس ایمن‌نور به تأخیر انداخت و تا آزاد شدن او از زندان حاضر به انجام این سفر نشد. بعد از آزادی او از زندان معاون رایس به دیدارش رفت.
چندی بعد هم مادلین آلبرایت وزیرخارجه پیشین آمریکا به دیدار نور رفت و با او در قاهره شام خورد. این وقایع موجب محبوبیت این رهبر مخالف مصری شد و نام او در جهان پیچید.
مبارک در ماه فوریه تصمیم به برگزاری اولین انتخابات مستقیم ریاست جمهوری با حضور چند کاندیدا را اعلام کرد. کسی تردید نداشت که در انتخابات ماه سپتامبر با وجود 10 کاندیدای انتخاباتی، بار دیگر مبارک پیروز می‌شود و حکومت 24 ساله‌اش را ادامه خواهد داد. همین اتفاق هم افتاد و مبارک بیش از 88 درصد آرا به‌دست آورد. در این انتخابات ایمن‌نور با 6/7 درصد در ردیف دوم قرار گرفت. بعد از اعلام نتایج نور در گفتگویی مطبوعاتی گفت: «من توانستم» فاروق «(مبارک) را به چالش بگیرم. فاروق‌ها همه جانشینان احتمالی خود را به‌غیر از فرزندانشان می‌کشند. مبارک می‌خواهد مصر را به پسرش جمال تحویل دهد و جمال هیچ‌وقت در یک انتخابات آزاد نمی‌تواند بر من پیروز شود.»
اما جمال 41 ساله شاید هیچ‌وقت مجبور نباشد با «نور» رقابت کند. بلافاصله بعد از انتخابات پرونده قضایی نور با همان اتهام جعل امضا به جریان افتاد و البته شایعات گسترده رسانه‌ای برای تخریب او همگام با روند قضایی پیش می‌رفت. رشوه‌گیری، فساد و اتهامات اخلاقی در کنار توهین به رئیس‌جمهور از دیگر اتهامات نور بود. حکم او در 24 دسامبر صادر شد و نور به این اتهامات به 5 سال حبس با اعمال شاقه محکوم شد. پیش از صدور حکم قضایی،‌ «نور» در گفتگویی مطبوعاتی گفته بود که مصمم است نگذارد تعقیب قضایی او را از سیاست بیرون براند.
در انتخابات پارلمانی ماه نوامبر نور کرسی خود را از دست داد. وکلای نور پیش‌بینی می‌کنند که دیوان عالی مصر به درخواست تجدیدنظر او جواب مثبت دهد و حکم او را کم کند. اما تحلیلگران سیاسی احتمال اینکه مبارک به‌راحتی اجازه دهد که نور به عرصه رقابت سیاسی مصر بازگردد را بسیار بعید می‌دانند. مبارک فقط به حبس نور اکتفا نکرده و اکنون به‌دنبال ساقط کردن حزب الغد است. هدف او ایجاد حزبی به همین نام اما با هدفی دیگر است. حزبی که به‌جای شعار اصلاحات و سرنگونی مبارک، این‌بار طرفدار او باشد، حتی اگر نور از زندان آزاد شود و دوباره رهبری خویش را به‌دست بگیرد شانس زیادی برای حضور او در انتخابات آینده ریاست جمهوری در سال 2011 وجود ندارد مگر اینکه قانون اساسی تغییر کند.
هیچ‌یک از احزاب مخالف داخل پارلمان 5 درصد کرسی لازم برای معرفی کاندیدای ریاست جمهوری را در اختیار ندارند. بنابراین فقط دو گزینه برای انتخابات بعدی باقی می‌ماند.
حسنی مبارک (البته اگر بخواهد در آستانه هشتادسالگی برای دوره ششم رئیس‌جمهور مصر شود) و پسرش جمال مبارک که اکنون رهبر کمیته سیاسی حزب حاکم دموکراتیک ملی حسنی مبارک است. این کمیته به رهبری جمال مسئولیت اصلاحات نظام انتخاباتی مصر را به‌عهده گرفته است. در انتخابات پارلمانی حزب دموکراتیک ملی مبارک 70 درصد کرسی‌ها را به‌دست آورد، اخوان‌المسلمین 20 درصد و دیگر احزاب مخالف 5/3 درصد کرسی‌ها را به‌دست آوردند. حزب الغد فقط دو کرسی را از آن خود کرد. مستقل‌ها هم 5/6 درصد کرسی‌ها را در اختیار گرفتند.
مبارک در برابر فشار برنامه‌ریزی شده آمریکا برای ایجاد «تغییرات دموکراتیک» در مصر و گسترش دادن آن به دیگر کشورهای عربی، برنامه‌ای دارد.
در انتخابات پارلمانی مصر درحالی‌که احزاب مخالف ازجمله حزب الغد با محدودیت‌های بسیاری روبه‌رو بودند، حزب اخوان‌المسلمین که حزبی ممنوعه بود، برای اولین بار در تاریخ خود اجازه یافت آشکارا و بدون محدودیت به تبلیغات انتخاباتی بپردازد و شعارهای اسلامگرایانه و گاه تند خود را تبلیغ کند. شعار این حزب در انتخابات «اسلام راه‌حل است» بود.
اخوان‌المسلمین در این انتخابات 150 کاندیدا با عنوان خود حزب داشت. این تعداد دو برابر شمار کاندیداهای این حزب در سال 2000 بود، در نتیجه این حزب 20 درصد آرا را به‌دست آورد.
اخوان‌المسلمین جنبشی سیاسی اجتماعی است که الهام‌بخش گروهها و جنبش‌های سیاسی و گاه تندرو در مصر و در سراسر دنیا بوده است. این جنبش سازمان‌یافته‌ترین گروه مخالف در مصر است که طی سالها از چندین حمله و سرکوب جان به در برده است. سه هزار تن از اعضای این حزب فقط در سال 2004 دستگیر شدند. در انتخابات پارلمانی سال 2000 به‌دلیل این‌که فعالیت این حزب هنوز ممنوع بود، کاندیداهای آن بدون عنوان اخوان‌المسلمین و به‌صورت مستقل در انتخابات شرکت کردند و 19 کرسی به‌دست آوردند.
مبارک در آستانه انتخابات پارلمانی، فعالان اخوان‌المسلمین را از زندان آزاد کرد و امکان دسترسی رهبران این جنبش به رسانه‌های دولتی را فراهم نمود. اخوان‌المسلمین هم با هوشیاری تمام، در حوزه‌های انتخابیه‌ای که کاندیداهای دولتی در آن به رقابت می‌پرداختند، کاندیدایی را معرفی نکرد. البته این شرایط آزاد بی‌سابقه فقط در مراحل اول و دوم انتخابات حاکم بود و در مرحله سوم دیگر از این شرایط خبری نبود.
مبارک با فراهم کردن زمینه تبلیغات و فعالیت انتخاباتی اخوان‌المسلمین که به‌صورت کاملاً مشهودی تفاوت آشکار با گذشته را نشان می‌داد، در واقع می‌خواست این پیام را به آمریکایی‌ها برساند که در صورت عدم حضور او در عرصه حکومت، بنیادگرایان تهدیدکننده آمریکا قدرت را به‌دست می‌گیرند. او می‌خواهد حکومتش را تنها جایگزین در نظام سیاسی کنونی مصر معرفی کند و با استفاده از بیم آمریکا از قدرت گرفتن اسلامگرایان در خاورمیانه، از شتاب برنامه‌های واشنگتن برای کشورهای عربی از جمله مصر کم کند.
اکنون اسلامگرایان اخوان‌المسلمین با 20 درصد آرا بزرگترین حزب مخالف دولت در پارلمان هستند. مبارک می‌خواهد فضای رقابت سیاسی سال‌های آینده مصر را دوسویه کند که یک‌طرف آن خودش و طرف دیگر اسلامگرایان قرار بگیرند. به این ترتیب، آمریکا با انتخابی دشوار روبه‌رو می‌شود.