سروش و مسئله اخلاق

محمود فاضلی
اخلاق‌شناسی سروش
بررسی مولفه‌های اخلاقی یک طرح روشنفکری
حسین کاجی
انتشارات روزنه
چاپ اول: 1384
تیراژ: 2000 نسخه
قیمت 1800 تومان
نوشت در باب اندیشه‌های سروش، و احیاناً نقد آن کار آسانی نیست به چند دلیل، اول آن که سروش یک تاریخ فکری حداقل 25 ساله را پشت سر خود دارد و بر خلاف بسیاری از متفکران و روشنفکران دیگر که موضع خود را مجدداً ‌در قبال اکثر مضامینی که بدان پرداخته‌اند روشن می‌کنند، موضع کنونی خود را در باب بسیاری از مضامین مورد توجهش چون معرفت دینی، نسبت علم و فلسفه، علم دینی و امکان تحقق آن، تجربه دینی، تاریخ فلسفه اسلامی مشخص نکرده است. دوم آن که علاوه بر آن که وی متفکر و روشنفکر است، خطیب و ادیب نیز به شمار می‌آید و این دو حوزه، خطابه و ادبیات البته ادب و اخلاق خاص خود را واجد هستند.
اولاً‌ او مانند دیگر روشنفکران دینی معاصر، خطیبی زبردست و ماهر به حساب می‌آید. اخلاق خطابه ایجاب می‌کند که آدمی نه تنها به موضع آب و تاب دهد که در خطابه‌های گوناگون به تکرار ما بحثی بپردازد که قبلاًَ به آنها اشاره کرده است. از ویژگی‌های دیگر آثار سروش آن است که آنها واجد زبانی ادبی هستند. مخصوصاً او بسیار از مولوی - کسی که سروش به او شیفتگی خاصی دارد - نقل قول می‌کند. اما در پاره‌ای مواقع، زبان ادبی او بیش و پیش از آن که رهگشا باشد بر ابهامات و دشواری‌های بحث می‌افزاید و سطح تحلیل مباحث را تلقی می‌دهد.
سوم آن که مانع بزرگی که بر سر تحلیل و نقد آرای سروش وجود دارد فضا و جو سیاسی خاصی است که از اوان دهه هفتاد به بعد علیه او به وجود آمده است. بسیاری از نقدهایی که در مورد اندیشه‌های سروش صورت گرفته‌اند بیش از آنکه صیغه معرفتی و فلسفی داشته باشند انگیزه‌های سیاسی داشته‌اند. این امر فضای نقد آزادی سروش در جامعه ایران را بسیار کدر و گل‌آلود کرده و سبب شده آنها که حقیقت‌جویانه و حقیقت‌محورانه پرسش‌های جدی از نظریه‌های گوناگون او دارند آرای خود را منتشر نکنند.
چهارم آن که اکثر موافقان سروش نیز چنان و چندان در مورد وی تعصب داشته‌اند که سامان دادن گفت‌وگویی جدی از سوی آنها ممکن نبوده است. پنجم نیز آن که علت‌العلل این مشکلات به نظر نویسنده فقدان فضای نقد است و سروش خود از رواج نداشتن فضایی عقلانی و نقد محور در جامعه ایران بسیار ضربه خورده است. اگر اندیشه‌ورزان ایرانی تلاش می‌کردند گفت‌وگویی جدی را با او سامان دهند هم به تحول و شکوفایی فکری خود کمک می‌کردند هم به پختگی بیشتر نظریه‌های سروش مدد می‌رسانند و هم جامعه فکری و فرهنگی از پرتو این مکالمات، عقلانی‌تر و نقادانه‌تر می‌شد.
ششم آن که سروش روشنفکر دینی است و کار روشنفکر البته با مشی فیلسوف و یا پژوهشگر متفاوت است. کسی منکر علقه و علاقه سروش و همچنین احاطه او به پاره‌ای از حوزه‌های این گستره کلان نیست، اما او بیشتر کار روشنفکری کرده تا این که طرح فلسفی یا پژوهشی را بسط داده باشد. فارغ از اینکه قصد اولویت‌بندی یا ارزش‌گذاری حوزه‌ای را بر حوزه دیگری داشته باشیم می‌توانیم بگوییم که دغدغه اصلی روشنفکر لااقل در کشورهای جنوب جمع سنت و تجدد، پاسخ و پرسش‌های عینی‌تر و مقطعی‌تر فرهنگ و جامعه خود و بالطبع مواجهه بیشتر با اجتماع و سیاست است و اینها همه مواردی هستند که سروش انجام داده و می‌دهد، بخصوص در فرهنگ‌های جنوب، روشنفکر نمی‌تواند یک طرح و برنامه را پیش ببرد.
فلسفه وادی شک، تردید و بازبینی مدام در اندیشه‌ها و آرای پیشین است و این عزم و کاری است که سروش مجال و فرصتی را برای پیگیری تام و تمام آن نداشته است. به همین جهت است که بسیاری از طرح‌های او ناتمام و ناقص رها شده‌اند. نقد و بسط فلسفی اندیشه یک روشنفکر به نظر ما حتی از نقد اندیشه‌های یک فیلسوف مهم‌تر است چرا که تاثیر سزایی که روشنفکر بر ساحت‌های گوناگون اجتماع خود می‌گذارد قابل مقایسه با تاثیرات فیلسوف که حوزه نفوذ افکارش فوق‌العاده محدود است، نیست.
فردی چون سروش در موضوعات فراوانی سخن رانده، از اخلاق و سیاست گفته و مولوی و حافظ را موضوع گفتار و نوشتار خود قرار داده، به موضوعاتی چون غرب، الیناسیون و مواجهه تمدن‌ها توجه نشان داده و در باب کلام، چه از نوع جدیدش و چه کلام مسلمانان واجد مواضعی است و همین ضرورت بررسی تخصصی اندیشه‌های او را گوشزد می‌کند. نویسنده برای بررسی اندیشه‌های او به دلایل مختلف «اخلاق» را انتخاب کرده است. چرا که دغدغه سروش به اخلاق هر روز بیشتر می‌شود. نگاهی به آثار وی نشان می‌دهد موضوعاتی همچون عدالت، آزادی، حقوق بشر و... مورد توجه او بوده است. سروش همچنین اخلاق را مهم‌ترین چالش‌های فکری ایران معاصر می‌داند. از دیدگاه‌ وی می‌توان از دریچه اخلاق علم و فلسفه اخلاق و از سویی هنجارهای اخلاقی از سوی دیگر به بسط آرای سروش پرداخت.
از دیدگاه نویسنده «هر کسی که در ایران قصد پی‌جویی طرحی روشنفکرانه را داشته باشد، چه موافق سروش باشد و چه مخالف او، از دانستن مولفه‌های روشنفکری- فکری او بی‌نیاز نیست.» با همه اختلاف‌نظرهایی که در باب مشی و حرکت فکری - روشنفکری سروش وجود دارد نویسنده مدعی است سروش از جدی‌ترین و تاثیرگذارترین روشنفکران و متفکران ایران معاصر است و نقد و بررسی اندیشه‌های اخلاقی وی نوعی قدردانی از او است و به قول محمد جابری پژوهشگر و روشنفکر عرب «هر سخنی با سخنان مخالف خود زنده است، هرگاه همه آمین بگویند دعا بر میت پایان می‌پذیرد.»