نگاهی جدی به آسیبشناسی مداحی و نوحهخوانی امروز
نوحههایی برای رسانه
حامد شفیعی
اشاره:
عاشورا مهمترین مولفه شناخت ما به عنوان یک فرد ایرانی و مسلمان شیعی است. در طول تاریخ این ایرانیها بودند که به عاشورا میپرداختند و سعی در حفظ آن داشتند. عاشورا یک مراسم حماسی ـ مذهبی است که ما اکنون آنچه از آن مشاهده میکنیم نوحهسرایی است.
هوشنگ جاوید، پژوهشگر موسیقی در این باره میگوید: «آنچه که برخی پژوهشگران ما از آن « به عنوان موسیقی عزاداری یاد میکنند این است که تمامی اینها مربوط به دولت فاطمیون بوده که موسیقی مذهبی تحول پیدا کرده و به نوعی به خدمت دین درآمده است، بعدها دیلمیان با تأسی از این امر، موسیقی را در خدمت مذهب گرفته و آن را رواج دادند. به این ترتیب عزاداری با موسیقی در ایران رواج پیدا کرد.»
وی ادامه میدهد: «تا قبل از قرار گرفتن ادوات موسیقی در کنار دستههای عزاداری، بیشتر نوحهخوانیها و تعزیهها، آوازی بوده است. اما این امر در دوره تیموری و گورکانی تحول شاخصی پیدا کرد. البته پیش از اسلام نیز در ایران مداحی و مرثیهسرایی معمول بوه است. قدیمیترین سند تاریخی در این باره مربوط به «سوگ سیاوش» میشود. نوحهها پیش از اسلام در طول سال در سوگ یا برای بزرگداشت مقام پهلوانان از دست رفته یا اشخاصی که نزد مردم از اعتبار زیادی برخوردار بودند، اجرا میشد.
از نظر تاریخی قدمت مناجات، روضه و نوحهخوانی از دیگر موسیقیهای مذهبی بیشتر بوده است.»
روحالله خالقی در کتاب سرگذشت موسیقی ایران مینویسد: «رسم عزاداری ایران از لحاظ نوحهخوانی با موسیقی ارتباط دارد. در گذشته نوحهخوانهای خوبی پیدا میشدند که به نغمات موسیقی آشنایی داشتند و آهنگهای نوحه را به سینهزنها و پامنبریها میآموختند ولی حالا نوحهخوانیها بازاری شده و کمتر نغمه دلفریبی دارد.»
ایرج نعمایی، رئیس انجمن موسیقی ایران، موسیقی مذهبی را بخشی از هویت ملی کشور ما میداند و میگوید: «این تعامل به حدی است که حتی اسامی فواصل و دستگاههای موسیقی ما که در طول تاریخ داشتهایم، در قرائت قرآن نیز از همان اسامی و تعابیر استفاده میکنیم. علاوه بر این در نوحهها و تعزیهها باز از همین عناوین استفاده شده است. بخشی از موسیقی ما در این چارچوب حفظ شده است و معلوم نبود اگر این نوحهها و تعزیهها نبود بر سر این موسیقی چه میآمد.»
با توجه به آنچه که در تاریخ آمده، در قرن چهارم هجری تعداد مرثیهسرایان، رشد زیادی کرده بود؛ رفته رفته شعرای گمنامی از میان مردم کوچه بازار به مرثیهخوانی و مداحی پرداختند. با افزایش مرثیهسرایی، نوحهخوانی هم رواج بیشتری پیدا کرده و مردم در مراسم عاشورا به نوحهخوانی پرداختند.
مجید کیانی، ردیفدان و نوازنده میگوید: «این نوحهها به حفظ موسیقی کمک کرده است. این موسیقی در تمام دورانها معمول و متداول بوده و مردم با آن ارتباط مستقیم داشتند. شاید بعضی از گوشههای موسیقی به وسیله همین نوحهها حفظ شده و تا امروز رسیده باشد.» با این حال در سالهای اخیر، ذهن خواننده بیشتر متوجه موضوع نوحهخوانی و مداحی بوده است. موضوعی که از نگاه پژوهشگران و حتی برخی مبلغان دینی نیز مورد توجه قرار گرفته است.
باید در نظر داشت مجالسی که در تعزیت مصائب خاندان پیامبر و اهل بیت(ع) برگزار میشود، فرصتی است برای تبلیغ، ارشاد و فرهنگسازی جامعه دینی، که با توجه به پشتوانه اصیل و ریشهدار میتواند در سطح وسیعی تأثیرگذار باشد و به موثرترین تجلی عبادت تبدیل شود. از طرفی ذکر این نکته حائز اهمیت است که هرگونه انحرافی در این زمینه میتواند به همین اندازه بسیار حساس و مهم فرض شود و حتی موجب دینگریزی و انحرافات دینی نیز شود.
اکنون در پارهای مواقع ما برخی از نوحهخوانیها روبهرو میشویم که دچار آسیبهای جدی شده و از مسیر اصلی خود خارج شدهاند. این گونه میتوان بیان کرد که مرثیهسرایی در ایران یا دارای اشعار جدی و یا عامهپسند بوده است. اما متأسفانه اکنون یک نوع مرثیهسرایی، مداحی و نوحهخوانی شکل گرفته که بیشتر موردپسند افرادی است که ترانه گوش میدهند.
اغراقی که در برخی نوحهها صورت میگیرد درست نیست و در این نوحهها اصلاً با جنبه عزا یا غمگساری مرثیه مواجه نمیشویم. مرثیهسرایی و نوحهخوانی که از قدمت بالایی برخوردار است، حالا دچار یک بیماری شده که برخی از کارشناسان از آن به عنوان قداستزدایی از ستایشگران ائمه(ع) نام میبرند. به گفته این عده، این مساله به دنبال سرایش اشعار مد روز و استفاده از آهنگهای نامناسب و خارج از اصول موسیقایی، تولید شده و اکنون به معضلی در این عرصه تبدیل شده است.
هوشنگ جاوید با ابراز تأسف از اینکه دستورهای خاص و ملودیها این نوحههای آوازی اکثراً از بین رفته است، میگوید: «از ملودیهای این آوازها، امروزه کمتر اثری به چشم میخورد؛ حال آنکه در گذشتههای دور این نوحهها و آوازها با قواعد موسیقی ایرانی اجرا میشد. به این ترتیب نوحهخوانها میبایست با دستگاههای موسیقی آوازی آشنا میبودند که با تأسف این امر طی سالهای اخیر کاملاً کمرنگ شده است. در ایران هیچگاه موسیقی از مذهب جدا نیست و مسوولان باید به درستی این مساله را هدایت کنند.
امروزه بیشتر مداحیها و نوحهخوانیها متأثر از رسانهها شده است. کار به جایی رسیده که برخی مداحان بر روی بعضی تصنیفها، شعرهای مذهبی میگذارند.»
صادق آهنگران خواننده سرودهای مذهب و انقلابی نیز معتقد است: «در اصل حماسهها و اشعار حماسی با ما از قضیه کربلا گرفتیم و اکنون این جهت تغییر کرده است و در بیشتر مداحیها تلاش برای گریه انداختن است. برخی از نوحهخوانها از جذابیت آهنگهایی مانند پاپ امروزی برای جذب جوانان استفاده میکنند.»
وی خاطرنشان میسازد: «طبیعتاً نوحهها و آثار حماسی قسمتی از حافظه قوی ما محسوب میشود و حذف آنها از تاریخ کشور به معنی مثله کردن این فرهنگ است.»
آسیبهای جدی در مداحی و نوحهخوانی موضوعی است که برخی از مداحان ما با آن مواجه هستند. یکی از مشکلاتی که میتان از آن یاد کرد، رواج بیحد و حصر آهنگها و سبکهایی است که هیچ هماهنگی و نسبتی با فرهنگ اهل بیت(ع) و مجالس آنها ندارد. در گذشته مداحان، مضامین و محتوای عالی و بلند را در قالب اشعار و نوحهها و سبکهای مناسب به گوش شنونده میرساندند و تمام هنر مداحی در این بود که آن مطلب را با تأثیرگذارترین شکل ممکن به مخاطب تحویل دهد، اما امروزه این نوحهها قرار است تا در قالب فلان سبک، فلان نوحه و فلان نغمه که محتوای نه چندان عالی دارد، به گوش شنونده برسد.
یکی از خصوصیات و لوازم مداح شدن در گذشته، آشنایی با ادبیات، شناخت شعر و تسلط بر نحوه اجرای اشعار مختلف بوده است. متاسفانه در حال حاضر برخی از مداحان این نیاز را در خود احساس نمیکنند و با پیاده کردن اشعار از روی نوار و سیدی و... بر روی کاغذ و دوبارهخوانیها و یا تقلید از اشعار یکدیگر، حتی نگاهشان به دیوانهای شعر نمیافتد. امروزه در هیاتها، بسیار از چیزهایی که به عنوان شعر، مخصوصاً در قالب نوحه و شور خوانده میشود، حتی فاقد وزن و ردیف صحیح است.
آشنا نبودن مداح با تاریخ و منابع معتبر و مشهور، باعث میشود که در خواندن روضه به ذکر وقایع مجعول و بیپایه پناه برد و بسیاری از اوقات به بهانه «زبان حال گفتن» چیزهایی بگوید که موجب کسر شأن اهل بیت(ع) شود.
ناگفته نماند که صحبت و نوشتن در خصوص آسیبها و آفتهای مداحی امروز بسیار زیاد است. مانند عدم توجه به مسائل اجتماعی روز، اسطورهسازی مداح (یعنی اینکه مداح شخصیت اولیای دین را برابر با شخصیت اسطورهها قرار میدهد)، هم ذاتپنداری (یعنی اینکه مداح خود را جای اولیای دین قرار داده و سپس تشخیص میدهد که اگر من جای او باشم در آن مورد چه حرکتی و یا چه حرفی میزدم!!) از نظر محتوا چه در شعر و چه در نوع موسیقی به کار رفته، نداشتن دانش و درک کافی از دستگاهها و اصول موسیقی اصیل ایرانی و بسیاری مسائل دیگر که از حوصله خواننده خارج است.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
