نگاهی به آسمان

آیین انتخاب کتابهای هنری مربوط به دفاع مقدس، زمینه‌ساز تلاقی 3 واژه ارزشمند و تأمل‌برانگیز کتاب، هنر و دفاع مقدس است. هنر دفاع مقدس در جستجوی زبان ویژه خویش همچون هنر دینی، نگاه به آسمان دارد و انعکاسی از درد غربت (نوستالژی) مخلوق و محصول خلسه و جذبه و درد اشتیاق است.
این هنر در صورت و معنا، جدال جسم و روح و بازگشت به سوی آفریدگار را متجلی می‌سازد. شهادت در این هنر معنای کلیدی دارد و نهادیست از جاودانگی غلبه بر استیلای مرگ، نابودی و اتصال به دریای لایزال الهی، جنگ در اینجا عرصه جدال دایمی خیر و شر است و تنازع حق و باطل. انسان در این هنر میل به صعود دارد و از مدارج این جهانی می‌برد تا به جایگاه خلیفه الهی دست یابد. همچنین هیچ‌کس نیست که در پیوند عمیق فرهنگ عاشورا با فرهنگ دفاع مقدس به دیده تردید بنگرد.
سالهای دفاع مقدس سرشار از نشانه‌ها و تصاویری است که اخلاص و توسل ملتی را به مقدسان و پاکانشان به ظهور می‌رساند. راز و نیازها، سینه‌زنی‌ها و شب‌زنده‌داری‌های رزمندگان پیش از هر عملیات، توسل رزمندگان به خدا و معصومین برای کامیابی و پیروزی در نبردها، فریادها و زمزمه‌های الله اکبر و یا حسین و... در حین عملیات، انتخاب رمزهای دینی برای شروع هر حمله، پیشانی بندهای سرخ و سفید و سبز مزین به اسماء الهی و معصومینع، آیین‌های اعزام به جبهه در فضایی روحانی و مذهبی،‌ آیین‌های تشییع جنازه و خاکسپاری شهدا، ایمان و اعتماد قوی به رهبری، وقوع معجزات و کرامات در صحنه‌های جنگ، توکل بازماندگان شهدا به خداوند و ائمه اطهارع و الگوگیری آنها از بازماندگان حماسه کربلا تبیین مفهوم شهادت با درک عمیق از مصایب معصومینع بویژه امام حسینع شهدای کربلا و... و هزاران تصویر به یاد ماندنی دیگر.
هنر دفاع مقدس به احیای معنویت در عصر فقدان معنویت می‌اندیشد و تلاش دارد تا مفاهیمی همچون عشق، ایمان، گذشت، ایثار، فدارکای و... را با زبانی ساده، گویا و دلنشین در دلها زنده نگاه دارد. این هنر تکان‌دهندگی و هیجان را در ارائه تصاویری موهون، زد و خوردهایی خونین، صحنه‌های عظیم و پرخرج، کشت و کشتار و تصاویر غافلگیر کننده نمی‌بیند، بلکه سیر حرکتی انسان‌ها تحول شخصیت‌ها و ارتباط آنها با ماوراء الطبیعه و پیوندهای آسمانی بشر و دست شستن از تضادهای این جهانی و زمینی در آن اهمیت می‌یابد.
محور سه‌گانه انسان، محیط و ارتباط در منظر هنر مقاومت تصویری انسانی است که از باغ ملکوت بر عالم خاک سقوط کرده و پرنده روحش بی‌صبرانه انتظار شکستن قفس مادی خود را می‌کشد. قهرمانان این هنر ابراهیم‌وار خود را در میانه انبوه آتش جنگ در گلستان می‌بینند. برای اینان عشق، مسوولیت و وظیفه یک معنا دارد و آن هم گام برداشتن در صراط مستقیمی است که به آن ایمان دارند و برای به دست آوردن قرب پروردگار تنها به ریسمان او چنگ می‌زنند، ویژگی دیگر هنر دفاع مقدس (که ویژگی هنر دینی نیز به شمار می‌رود) زبان نمادین و رمزی آن است. حتی در آثار واقعگرای دفاع مقدس نیز گریز و گزیری از این گونه نمادپردازی‌ها نیست. به کارگیری نمادین ابزارها و اشیای همراه رزمندگان مانند چفیه، پیشانی بند، قمقمه، پلاک و... نمادپردازی رنگ و نور، استفاده نمادین از مکانها همچون سقاخانه، حسینیه، میدان مین، سنگر و... شخصیت‌های استعماری یا نمادین و نامگذاری تداعی کننده آن همچون حاجی، سید، عباس، حسین و... و درگیر ساختن آنها با نیروهای مخالف و نمایندگان شهر، بهره‌گیری از مفاهیمی مانند مرگ تمثیل‌وار، حضور نیروهای غیبی و ماوراء الطبیعه، تشنگی، ریاضت، جستجو، یافتن هویت گمشده، سرگشتگی و... استفاده از نقشهای انتزاعی در هنرهای تجسمی و دفاع مقدس و... از جمله مصادیق بهره‌گیری از این زبان رمزی و نمادین است.
هنر دفاع، کار کردها و فونکسیون‌های ویژه خود را دارد: تقویت روحیه عزت و حماسه در مردم، ایجاد یکپارچگی و وحدت اجتماعی، گسترش روحیه تعاون و همبستگی، توسعه فرهنگ تلاش و زمینه‌سازی برای کسب تجربیات تاریخی جدید از اولین روزهای جنگ تا امروز. این کارکردها نسبت به موقعیت دچار تغییراتی شده‌اند. در سالهای اولیه جنگ با نوعی هنر تبلیغی (پروپاگاندا) و تهییجی روبه‌رو هستیم. در مراحل بعد، رویکرد تقویت وحدت ملی و دمیدن روح حماسی دینی و ملی غلبه می‌کند، سپس تلاش می‌شود تا کار کردهای فرهنگی و اجتماعی دفاع مقدس و تثبیت ارزشهای آن در سطح جامعه مورد توجه بیشتری قرار گیرد.
هنرمندان دفاع مقدس در تمامی این دوران (حتی تا امروز) بیشتر افرادی آماتور و کمتر آموزش دیده‌اند و به صرف عشق و علاقه و اخلاص دست به آفرینش‌های هنری می‌زنند. این افراد به ابزارهای کار خود تسلط کافی ندارند و از لحاظ تکنیکی و فنی آثار قابل توجهی خلق نمی‌کنند؛ هر چند پس از دوران جنگ عده زیادی از رزمندگان موفق به طی مدارج دانشگاهی در رشته‌های هنری شده‌اند، اما تا امروز رشد نامتوازن هنر دفاع مقدس در رشته‌های مختلف و عدم شکل‌گیری روندی یکنواخت در پیشرفت و توسعه هنر دفاع مقدس به عنوان معضلاتی اساسی به شمار می‌آید.