تأملی بر گرایش عربستان به شرق

قاسم غفوری
پس از روی کار آمدن ملک عبدالله در عربستان، همانطور که انتظار می‌رفت و با توجه به عملکردهای وی طی 10 سال گذشته(در مقام ولیعهدی) چارچوب سیاست داخلی و خارجی عربستان دچار تغییراتی گشت. در حالی که وی با تدوین قوانین جدید اصلاحاتی را در ساختار اجتماعی و سیاسی کشور ایجاد کرد، در بعد خارجی نیز رویکرد تازه‌ای را در عرصه منطقه‌ای و بین‌المللی تدوین نمود که نتیجه آن گسترش مناسبات ریاض با همسایگان و کشورهای خاورمیانه بود. در ادامه این سیاست آنچه حائز اهمیت است، دیدار ملک عبدالله (پادشاه عربستان) از پاکستان، هند، چین و مالزی می‌باشد. این دیدارها در حالی صورت می‌گیرد که:
1- در طی سالهای اخیر ملک عبدالله در چارچوب سیاست خارجی خود، مقابله با سیاستهای آمریکا و کاهش نفوذ آن در امور داخلی کشورش را مد نظر قرار داده است، بگونه‌ای که به رغم مناسبات سیاسی و اقتصادی دو کشور، این روابط با فراز و نشیب‌های بسیار مواجه و ارتقاء چندانی نیافته است. با توجه به این رویکرد ملک عبدالله دیدار وی از کشورهای مذکور را می‌توان گامی دیگر برای کاهش وابستگی به آمریکا با حضور بازیگران جدید بویژه هند و چین که توانایی تامین منافع عربستان به جای آمریکا را دارند، دانست. البته به این مهم باید توجه داشت که کاهش مراودات ایران با غرب و گرایش به بویژه در قبال پرونده هسته‌ای که نتایج مثبتی به همراه داشت، به الگویی نسبی برای سایر کشورهای منطقه برای کاهش وابستگی به غرب و خروج از بن‌بست روابط با آمریکا که امروزه بواسطه طرح اصلاحات به اصطلاح دموکراتیک خود، آنها را با چالشهای بسیاری مواجه کرده، مبدل گردیده است. (البته باید در نظر داشت که با توجه به نقش و اهمیت عربستان برای آمریکا، این رویکرد ملک عبدا... به شرق می‌تواند موجب تحریک آمریکا برای دادن امتیازات بیشتر به این کشور و شاید ایجاد تغییرات در روند اصلاحات آن می‌گردد.)
2- یکی از ابعاد سفر ملک عبدا... دیدار با مقامات مالزی می‌باشد. با توجه به اینکه مالزی ریاست سازمان کنفرانس اسلامی را بر عهده دارد، دیدار از این کشور را می توان گامی در جهت بررسی تحولات جهان اسلام بویژه مصوبات اجلاس سازمان کنفرانس اسلامی که به ریاست عربستان در ملکه برگزار شد، ارزیابی نمود.(پس از اجلاس مکه، عربستان ضمن استقبال از طرح‌ها رئیس‌جمهور کشورماندگار ارتقاء روابط کشورهای اسلامی در قبال تحولات جهانی، تلاش گسترده‌ای را برای اجرای مصوبات آن آغاز و به رایزنی با سایر ممالک اسلامی مبادرت ورزید).
3- این روزها خاورمیانه درگیر تحولات بسیاری می‌باشد. بحران‌ عراق، سوریه، لبنان و سرزمین‌های اشغالی از یک سو و طرح‌های آمریکا و غرب برای انجام اصلاحات در خاورمیانه بویژه ممالک عربی از سوی دیگر، بر چالشهای منطقه دامن می‌زند، با توجه به تاثیرات این حوادث و رخدادها بر ساختار منطقه و تلاش عربستان به حل این بحران به عنوان یکی از قدرتهای منطقه‌ای، دیدار ملک عبدالله از چین، هند، پاکستان را می‌توان تلاشی برای آوردن بازیگران جدید در معادلات خاورمیانه و سفر به مالزی را فعالتر نمودن سازمان کنفرانس اسلامی در این بحران‌ها دانست. (طی هفته‌های اخیر گزارشاتی مبنی بر طرح‌های ملک عبدا... برای حل اختلافات سوریه و لبنان و بحران سرزمین‌های اشغالی به صورت چند جانبه انتشار یافته است).
4- دیدار ملک عبدا... از هند و پاکستان را که همزمان با مذاکرات صلح دو کشور صورت می‌گیرد را باید گامی از جانب عربستان برای حضور فعالتر در معادلات جهانی به عنوان کشوری تاثیرگذار در حل بحران‌های بین‌المللی ارزیابی نمود، چنانکه یکی از ابعاد این دیدار بررسی و ضعیف روابط هند و پاکستان و راه‌های پایان دادن به منازعات دو کشور عنوان شده است.
در نهایت و با توجه به سیاستهای تدوین شده از سوی دولتمردان جدید عربستان، دیدارهای ملک عبدا...از چین، هند و پاکستان و مالزی را (که می‌توان آن را برگرفته از کارنامه موفق ایران در گسترش مناسبات با شرق که به شکست غرب در مذاکرات هسته‌ای منجر گردید دانست) باید تلاشی از جانب آنها برای خروج از انزوای سیاسی و حضور در معادلات جهانی پس از تثبیت قدرت داخلی دانست که اولا دولت جدید را دولتی کارآمد و مقتدر در عرصه سیاست خارجی که توانایی تحقق اهداف جهانی را دارد معرفی می‌نماید ثانیا با توجه به به موج آمریکا ستیزی در خاورمیانه و ممالک اسلامی این رویکرد که بیانگر دوری عربستان از آمریکا است می‌تواند از حجم انتقادات مردمی از دولت به دلیل روابط با واشنگتن بکاهد که مسلما این امور تاثیر بسیاری بر حفظ و ارتقاء جایگاه ملک عبدا... در میان افکار عمومی کشورش که مهمترین مقابله کنندگان با طرح اصلاحات آمریکا می‌باشند خواهد داشت. چنانکه پیش‌تر نیز ملک عبدالله با برگزاری اجلاس‌های سراسری جهان اسلام در مکه و ریاض و حضور در تحولات سوریه و لبنان و فلسطین به عنوان میانجی گامهایی را برای اجرای این سیاست برداشته بود و حال با این دیدارها سعی در تکمیل نمودن این رویکرد دارد.