عاشورا در شمایل جدید

احمد شیرزاد
مراسم عزاداری روزهای تاسوعا و عاشورای امسال به نظر من با سال‌های گذشته تفاوت محسوسی داشت. سابق بر این نهادهای مذهبی و به ویژه روحانیت کنترل ویژه‌ای بر عزاداری مردم داشتند. این کنترل بعضا از طریق هیات‌های عزاداری و بعضا از راه وعظ و خطابه انجام می‌شد. در اصل به دلیل حرف شنوی‌ای که وجود داشت، آنچه زعمای مذهبی به مردم توصیه می‌کردند کم وپیش مد نظر قرار می‌گرفت. اکنون به وضوح می‌توان دید که از این نفوذ کاسته شده است.
عزاداری‌ها طی چند سال اخیر سال به سال به گرایشات و علایق عوام نزدیک تر شده و جنبه‌های شکل گرایانه آن پر رنگ تر شده است. ملودی‌ها اغلب از آهنگ‌های کاملا آشنا برگرفته شده‌اند، به طوری که اگر اندکی شعر‌های به کار گرفته شده را فراموش کنی انگار داری به یکی از ترانه‌های معمول ایام دیگر گوش می‌دهی.
دهه اول محرم عرصه‌ای برای جلوه مشارکت جویی جوانها و ارضای حس تعلق به جمع و شرکت در حرکت‌های اجتماعی آنان است. از این حیث شاید شرکت دراین فعالیت‌ها را باید به فال نیک گرفت، چرا که آنان را در فضایی معنوی و در محیطی که یادآور فداکاری‌ها و ایثارگری‌های اصحاب سید‌الشهدا(ع) است به تخلیه انرژی سرشار جوانی و ارضای هیجانات اجتماعی وا می‌دارد و در اغلب موارد تا مدتی بر روحیه آنان تاثیر پالایش گرانه دارد. این تاثیر مثبت شاید ریشه اصلی بر خورد تساهل گرایانه‌ای باشد که دربسیاری از موارد از سوی مسئولان نهاد‌ها‌ی مذهبی و روحانیون نسبت به رفتار دسته‌ها و هیات‌های شرکت کننده در مراسم صورت می‌گیرد.
به بیان دیگر آنان نگرانند که درصورت سخت گیری بیش از حد و نفی اصالت برخی از رفتارها همین میزان گرایشی که در ایام محرم به سمت مذهب صورت می‌گیرد با دلخوری و سرخوردگی مواجه شده و پراکنده گردد.
عاشورای امسال، صحنه‌هایی دیدم که برایم تازگی داشت.
نکته‌ای که امسال برای من مشهود بود این بود که درصد قابل توجهی از مردمی که به خیابان‌ها آمده بودند خودشان مشارکت فعال دربرنامه عزا داری نداشتند. بخش زیادی از آنها به تماشا مشغول بودند و حضوری غیر فعال در عرصه داشتند. کمتر می‌دیدی که با دسته‌ها همراه شوند و ظاهر عزادار به خود بگیرند.
از طرفی سالهای اخیر بر وسعت و حجم غذاها‌ی نذری به شدت افزوده شده است به خاطر دارم اوایل مجلس ششم یکی از مدیران وزارت بازرگانی گزارش می‌داد از حجم عظیم مواد اولیه غذایی که دولت در اختیار هیات‌های مذهبی برای پذیرایی از عزاداران قرارمی دهد واقعیت آن است که هزینه سرانه غذای هیات‌ها با توجه به کمک‌های دولتی بسیار ارزان تر از غذای معمول در بازار است و این امکان پذیرایی از تعداد بسیار بیشتری را فراهم می‌آورد. در دولت جدید نیز ظاهرا بنای کار بر افزایش کمک‌ها و ارگان‌های مذهبی‌ای است که برگزار کننده مراسم مختلف هستند.
سالهای گذشته در نزدیکی منزل پدر‌ی ما در محله جویشاه اصفهان در مقابل یکی از مساجد شتر قربانی می‌شد امسال مراسم نحر کردن شتر گسترش پیدا کرده بود در همان حول و حوش حداقل در سه نقطه آثار قربانی کردن شتر هنوز دیده می‌شد از جمله در خیابان شیخ بهایی اصفهان جلوی یکی از دسته‌ها شتر قربانی کردند.
وقتی من رسیدم خون فراوان حیوان محدوده وسیعی در طول حدود یکصد متر از خیابان را آغشته بود تعدادی از جوان‌ها انگشت شان را در خون شتر می‌زدند و برای تبرک روی پیشانی و گونه‌ها‌ی خود می‌کشیدند این صحنه‌ها لااقل برای من کم سابقه بود مرد میانسالی بخش از یک دستمال کاغذی را به خون شتر آغشته بود و سپس انگشت خود را به آن می‌زد تا بر صورت فرزندانش اثری از خون حیوان زبان بسته را نقش ببندد طفلک پسر بچه 8،9 ساله از ترس خود را عقب می‌کشید و ملتمسانه به مادر می‌گفت نمی خوام کمی جلوتر لاشه غرق در خون حیوان را دیدیم که به جای برداشتن از روی زمین آن رابا طناب به پشت وانت بسته و روی زمین کشیده بودند منظره‌ای که بسیار رغت‌آور بود.
رویدادهای عجیب و کم سابقه در این ایام و به ویژه امسال کم نبودند. برای یکی از دوستان تعریف می‌کردم. او نیز نمونه زیادی را برایم ذکر کرد از کارها‌ی گسترده‌ای که مردم در این روزها به شکل نمادهای مختلف به عرصه آورده‌اند، از جمله پوشیدن لباسهای مخصوص، ساختن صحنه‌هایی که یادآور فضای عاشورا باشد با پارچه، بوته‌های خار، خاک و گل و وسایل دیگر، ترتیب دادن و بر سر گرفتن وسایلی به عنوان نماد خنچه حضرت قاسم و دهها نمونه دیگر.
نمی‌دانم، واقعا نمی‌دانم که با این رفتار چگونه برخوردی باید داشت. برخی کارها انصافاً سخیف و ناپسند است و وهن نهضت امام حسین(ع) به شمار می‌رود. برخی نیز برخاسته از خلوص‌نیت مردم است که می‌خواهند از هر نوع ابتکاری برای همراهی با یک حرکت مذهبی و معنوی بهره گیرند. برخی از حرکت‌ها و رخدادها نیز ریشه در حمایت‌ها و تشویق‌های دستگاه‌های رسمی کشور دارند. اما خوب یا بد، احساس من این است که با گستردگی اجتماع و تعدد عوامل تاثیرگذار فرهنگی دیگر زمان آن گذشته که تصور شود نحوه برگزاری مراسم روزها‌ی مذهبی توسط چند ریش‌سفید و بزرگ‌تر محله و یا روحانی مسجد تعیین می‌شود. کنترل دست هیچ‌کس نیست. جامعه با همه خوب و بدش به عرصه می‌آید و آنچه خود می‌خواهد انجام می‌دهد.
آنچه در این ایام رخ می‌دهد به معنی واقعی کلمه از امکان انجام «مهندسی فرهنگی» آنچنان که کسانی مدعی آن هستند خارج است.
رخدادهای این روزها آنقدر وسعت دارند که هیچ نهاد فرهنگی، چه دولتی و چه اجتماعی و حتی روحانیت قادر به مهار آن نیست.