حقوق زنان، اسلام و فمینیسم

کتایون عزیززاده
در همایشی با عنوان حقوق زنان، اسلام و فمینیسم که در سالن اجتماعات مسجد امام جعفر صادق(ع) واقع در بلوار صادقیه مورخ 26 مهر ماه به همت کمیته بانوان حزب اعتماد ملی که با حضور آقای منتجب‌نیا، قائم مقام دبیر کل حزب و با استقبال تعداد زیادی شرکت کننده برگزار شد، خانم بدرالسادات میرموسوی، رئیس کمیته بانوان حزب اعتماد ملی در ابتدا ضمن اشاره به آیاتی از کلام‌الله مجید در رابطه با ازدواج گفت: خداوند متعال در قرآن کریم می فرمایند «و از نشانه‌های او اینکه از نوع خودتان همسرانی برای شما آفرید تا به آنها آرام گیرید و بین شما دوستی و رحمت نهاد، آری در این نعمت برای مردمی که می‌اندیشند، قطعا نشانه‌هایی هست»
یکی از اهداف ازدواج در آیه کریمه فوق آرامش روحی بیان شده است که طبیعتا لازمه این آرامش دوستی و رحمت است که خداوند بین زوجین قرار می‌دهد، اما همانطور که از آغاز خلقت، نفسانیت و خودخواهی انسان مانع ظهور کمالات انسانی شده است، می‌بینیم که در این زمینه هم همین خودخواهی‌ها موجب از بین رفتن نعمت آرامش و دوستی در خانواده‌ها گردیده است، چه بسا جهل انسان و سرابی که معمولاً از موفقیت پیش روی کسانی که گرفتار دام این خوی غلط یعنی همان خودخواهی و غرور هستند، تصویر می شود، مانع دیدن حقیقت نتیجه اعمال انسان می‌گردد و همین امر موجب کینه‌ها و کدورت‌ها و نهایتاً جدایی‌ها می‌شود که عوارضش دامن‌گیر کل جامعه می‌شود.
میرموسوی گفت: چه بسا فرزندانی که در محیط خشن و ناامن خانواده‌ها گرفتار بسیاری از ناهنجاری‌های روانی گردیده‌اند و به سبب آن موجد ناهنجاری‌های متفاوت اجتماعی گشته‌اند که با توجه به این نکات اگر زوجین از خودخواهی و غرور بپرهیزند و به حقوق حقه یکدیگر احترام بگذارند، نتیجه آن پدید آمدن جامعه‌ای سالم و امن خواهد بود که آرزوی دیرینه بشر است. وی افزود: هدف از برگزاری اینگونه گردهمایی‌ها استفاده از دانش اساتید و دانش‌پژوهان در جهت شناخت راه‌های اصول همین نکات و مشکلات و کمک به بهینه‌سازی در محیط خانواده و اجتماع و زمینه‌های مناسب برای تبادل افکار و راه‌های بهتر زیستن را با کمک همدیگر اعلام کرد. در ادامه این گردهمایی، اساتید ذیل به تفسیر و توجیه موضوعات مربوطه به شرح ذیل پرداختند:
1. دکتر سید محمد حائری (وکیل پایه یک دادگستری و رئیس دفتر حقوقی و عضو شورای مکزی حزب اعتماد ملی و نماینده سابق مجلس شورای اسلامی با موضوع ارتباط مالی زوجین)
2. دکتر مریم افضلی (مدرس دانشگاه با موضوع راه‌های تفاهم زوجین)
3. دکتر ابوالفضل شکوری (محقق، استاد دانشگاه، رئیس دفتر فرهنگی اجتماعی و عضو شورای مرکزی حزب اعتماد ملی و نماینده سابق مجلس شورای اسلامی با موضوع اسلام و فمینیسم.)
اسلام و فمینیسم
دکتر شکوری در این گردهمایی گفت: بحث نسبت‌سنجی بین اسلام و جنبش فمینیسم از بحث‌های بسیار جدید در ایران است که هنوز مطالعات لازم در مورد این پدیده صورت نگرفته است و در زبان فارسی نتوانسته‌ایم کلمه فمینیسم را معادل‌سازی کنیم، بنابراین ما مجبوریم از خود واژه فمینیسم که یک پدیده اروپایی و غربی و در واقع وارداتی و غیربومی است، استفاده نماییم.
بنابراین از این فرض شروع می‌کنیم که دقیقا در مقام معادل سازی اصطلاح فمینیسم نمی‌شود گفت فمینیسم چیست، بلکه صرفا می‌توان دست به تلاش برای یافتن خصلت‌های مشترک بین انواع متعدد و متفاوت فمینیسم زد، چرا که فمینیسم سه نوع عمده دارد که عبارتند از فمینیسم به مفهوم «مردستیزی، فمینیسم اجتماعی و فمینیسم سیاسی.» تلاش برای رسیدن به یک تعریف پایه از مبنای مشترک تمامی فمینیسم‌ها همواره می‌تواند با تأکید بر این نکته بر این نکته آغاز شود که اساس همه آنها به موقعیت فرودست زنان در جامعه اعتراض دارند و با توجه به اینکه زنان به دلیل جنس خود با آن روبرو می‌شوند.
افزون بر آن می‌توان این طور عنوان کرد که تمامی انواع فمینیسم به منظور کاهش این تبعیض و در نهایت غلبه بر آن خواهان تغییراتی در نظم اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی جوامع است. با این حال در اسلام، فمینیسم به مفهوم مردستیزی پذیرفته نیست، ولی فمینیسم سیاسی و اجتماعی قابل پذیرش است.
وی اظهار داشت که کتابی تحت عنوان «اسلام و فمینیسم، نگاه تاریخی» به صورت تحقیقی و با همکاری جمعی از اندیشمندان و صاحبنظران زیر نظر اینجانب گردآوری شده است که از انتشارات بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی ایران می‌باشد که در واقع نسبت‌سنجی دیدگاه‌های اسلام با فمینیسم است. این استاد دانشگاه در ادامه صحبت‌های خود گفت ما در اینجا نگاه تاریخی به قضیه نداریم، بلکه با یک نگاه قرآنی و با توجه به اینکه قرآن مجید که مقدس‌ترین و اصیل‌ترین کتاب مقدس ما است و جایگزین ندارد، به بررسی مواضع آن راجع به زن صحبت می‌کنیم که امید است به نظر اسلام در مورد فمینیسم برسیم.
ایشان یادآور شد که کلا فمینیسم انواعی دارد که یکی از شاخه‌های آن شاخه رادیکال جنبش فمینیسم به عنوان مردستیزی است و رسالت خود را ستیزه‌گری با مرد می‌داند و نفی همه تفاوت‌های موجود فیزیکی، زیستی، روانی، سیاسی، اجتماعی و .... بین مرد و زن و در واقع افضل دانستن زن نسبت به مرد است و می‌گویند که در بخشی از تاریخ همه کارها در دست مردها بوده است و حالا وقت آن رسیده که همه امور در دست زنان باشد. طبعا دین اسلام با این دیدگاه موافق نیست، یعنی اساسا دین اسلام بحث افضلیت زن یا افضلیت مرد را نمی‌پذیرد.
زن و مرد، هر دو را فاضل می‌داند، همانطور که خداوند می‌فرماید ان اکرمکم عندالله اتقیکم؛ پس بحث افضلیت مرد بر زن یا زن بر مرد را دین اسلام و قرآن مجید نمی‌پذیرد، چرا که اساسا به افضلیت بین مرد یا زن قائل نیست. در مفهوم اجتماعی فمینیست معتقد است که حقوق زنان در عرصه اجتماعی پایمال شده است و جنبش‌های فمینیستی به دنبال احیا و احقاق این حقوق برای زنان است. مثلا در عرصه اقتصادی تاریخ به ما می‌گوید که اکثر زنان در دنیا حق مالکیت نداشتند و این سلب یک حق اجتماعی از زنان بود. همانطور که فمینیسم به مفهوم اجتماعی این است که آیا زنان در کنار مردان و دوشادوش مردان و هم‌سطح با مردان می‌توانند مسئولیتها و مدیریت‌های سیاسی را برعهده بگیرند.
فمینیسم به مفهوم سیاسی می‌گوید بین زن مرد در تصدی فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی فرقی نباشد و این دو مقوله است که در ارتباط با آن می‌توان ین اسلام و فمینیست نسبت‌سنجی کرد که آیا اسلام این ایده‌ها را قبول دارد یا نه، در اینجا اسلام و فمینیسم تا حدود زیادی همسو می‌باشد. در اسلام وقتی مادری، فرزندی به دنیا می‌آورد، می‌تواند برای سرپرستی و حتی شیردادن کودک خود از همسرش دستمزد طلب کند و در واقع هزینه و نفقه برعهده زن نیست و از نظر شرعی مشکلی ندارد و این مبنا و دیدگاهی است که اسلام نسبت به احترام به حقوق زنان دارد.
پس بنابراین دنیای اسلام و ایران برای پیدایش این جنبش‌ها (فمینیسم) زمینه نداشته است. هر چند که علی‌رغم تعالیم اسلام بسیار اجحاف‌ها صورت می‌گیرد و حقوق زنان رعایت نمی‌شده و نمی‌شود. وی گفت: در حال حاضر هم خیلی از زنان اصلا نمی‌دانند که اسلام چنین دیدگاهی دارد که حتی برای شیر دادن به نوزاد خود مجبور نیست، دیگر چه رسد به آشپزی و طباخی که اینها جزو وظایفی نیست که اسلام به عهده همسران گذاشته باشد، در واقع اینها عرف است، عرف عربی، عرف ایرانی و نهایتا عرفی که اجتماع تحمیل کرده است و نه اسلام.
پس اگر قرار باشد مو به مو طبق گفته اسلام عمل کنیم، زن هیچگونه وظیفه‌ای ندارد که این کارها را انجام دهد، بلکه یک تفاهم عرفی است که بین زن و مرد عملا در جامعه‌های اسلامی صورت گرفته است و ربطی به دین اسلام و حقوق اسلامی ندارد.
رئیس دفتر اجتماعی و فرهنگی حزب اعتماد ملی بیان کرد که بحث دیگر در فمینیسم این است که تاریخ بشر، تاریخ مذکر است و نه تاریخ مؤنث. یعنی تاریخ را بر مذاق مردان نوشته‌اند و نگذاشتند که نقش آفرینی و حضور زن در تاریخ نشان داده شود و لذا باید تاریخنگاری را دگرگون سازیم. و اما آیا اینکه اسلام تاریخ را مذکر یعنی با نگاه مذکر می‌بیند یا نه، باید عرض کنم که اینگونه نیست و اسلام تاریخ را نه با نگاه مذکر می‌بیند و نه با نگاه مونث، بلکه برای هر دو جنس سهم اصیل قائل است.
مثلا ما سه دین بزرگ در دنیا داریم که در تاریخ جریان ساز بوده‌اند شامل دین یهود، مسیحیت و اسلام است و در واقع سلسله جنبانان پیدایش این ادیان و نهضت‌هایی که این ادیان را به وجود آوردند، به بخش عظیمی از بنیانگذاری این جنبش‌ها به زنان برمی‌گردد.
مثلا در دین موسی(ع) همانطور که خود حضرت موسی(ع) نقش دارد از آغاز تولد و حتی قبل و بعد از آن زنان نقش اول را دارند، مادر و خواهر حضرت موسی(ع) و ملکه مصر زن فرعون (آسیه)] و یا در دین عیسی(ع) که الان بخش عظیمی از تمدن بشری مخصوصا کشورهای اروپایی و آمریکایی پیرو این دین هستند، در اینجا نیز بیش از حضرت عیسی(ع) که مرد است، حضرت مریم که یک زن است نقش دارد و حتی در قرآن مجید هم خداوند به طور کامل سوره‌ای را به نام حضرت مریم(ع) اختصاص داده است و یا سوره‌ای دیگر به نام نساء (زنان) و سوره دیگری هم به نام «ممتحنه» یعنی زنانی که آزمایش سیاسی و اجتماعی پس داده‌اند، وجود دارد که اسامی این سوره‌ها در قرآن مجید به طور تصادفی انتخاب نشده است و حکمتی در آن است.
در پایه‌گذاری و رواج دین اسلام نیز نقش خدیجه، فاطمه زهرا و زینب بسیار برجسته است. دکتر شکوری در پایان گفت: پس نتیجه می‌گیریم که دین اسلام اگر بخواهد به مفهوم سیاسی و اجتماعی با پدیده فمینیست نسبت‌سنجی بشود، به میزان بسیار زیادی تا حدود 95 درصد آن را می‌پذیرد.
حقوق زوجین
یک موضوع محوری دیگر در این همایش پیرامون حقوق مترتب بر روابط مالی زوجین بود. دکتر سیدمحمد حائری ابتدا در رابطه با انواع تعارضات و تضادهای رفتاری و تنش‌های قومی و قبیله‌ای در جوامع بشری مطالبی ایراد و با بیان اینکه فلسفه تدوین قوانین و ایجاد شرایط و مقررات مدون در زندگی اجتماعی ناشی از تعارضات و کشمکش‌های طاقت‌فرسا و خونریزی‌های دهشت‌انگیز میان جوامع بشری بوده است، افزود: در این میان حقوق زنان جامعه که یکی از اجتماع‌های بشری محسوب می‌شوند و حقیقتا نقش تاثیرگذاری در تکوین فرهنگ و تمدن دیرپای بشری را داشته‌اند نادیده گرفته شده است که با آمدن اسلام و بعثت پیامبر عظیم‌الشأن نسبت به حرمت و کرامت والای زن جایگاه و احترام ویژه‌ای قائل و در بینش اسلام همواره نسبت به حقوق زنان توجه شده است و سخنران موضوع حقوق مترتب بر روابط مالی زوجین را در بخش‌های مختلف از جمله حقوق مترتب بر دوران نامزدی، خسارت ناشی از بر هم زدن وعده ازدواج، مسئولیت‌های حقوقی و کیفری زوجین ناشی از مغرور کردن مهریه و صداق، چگونگی مطالبه مهریه از طرف زوجین، عدم تمکین زوجین در مقابل عدم پرداخت مهریه، مخارج زندگی زوجین و حیثیتی نفقه، شرایط ضمن عقد در امور مالی، عدم تمکین به علت عدم پرداخت نفقه، حق‌الزحمه و نحله و اجرت‌المثل ایام زوجیت و مباحث دیگر به طور مبسوط بیان شد.
راه‌های تفاهم زوجین
در بحث پایانی این گردهمایی، دکتر مریم افضلی گفت: یکی از مهم‌ترین و زیباترین وقایع زندگی، امر ازدواج است. ازدواجی که بالغانه و براساس خودشناسی، تفکر و ارزیابی صورت گیرد. علاوه بر آن کیفیت زندگی فرد را ارتقا داده و احساسات و عواطف زیبای انسانی را برمی‌انگیزد و می‌تواند مراحل رشد و شکوفایی انسان را در پی داشته باشد. مسلم است که ازدواج نیز مانند سایر مراحل رشد نیاز به آموزش و راهنمایی دارد، به عبارت دیگر هدف اساسی ما این است که جوانان توانمندی‌های ضروری جهت زندگی مشترک را فرا گیرند و با اصلاح باورهای اشتباه و رایج در مورد ازدواج بتوانند شریک زندگی مناسبی انتخاب نمایند و پیوند مبارکی را ایجاد کند که به سلامت و رشد روانی آنان و جامعه منجر شود.
وی گفت: آشنایی با موارد زیر از ملاک‌های اساسی این توانمندی‌ها است.
1- با اهمیت روانشناختی ازدواج آشنا شوند 2- ملاک‌های مهم گزینش همسر را بشناسند 3- باورهای نادرست در زمینه ازدواج را بدانند 4- توانمندی‌ها و مهارت‌های اساسی لازم برای ازدواج را بشناسند.
این مدرس دانشگاه بیان داشت، انسان در طول عمر از ابتدای تولد تا دوره سالخوردگی از مراحل مختلف که رشد گذر می‌کند. در هر یک از مراحل رشدی فعالیت خاصی در زندگی انسان اهمیت می‌یابد. انجام این فعالیت یا وظیفه رشدی در سلامت روانی انسان اهمیت اساسی فوق‌العاده‌ای دارد، به گونه‌ای که رشد مراحل بعدی زندگی انسان را نیز تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهد.
به عبارت دیگر نه تنها سلامت، بلکه کمال و رشد نهایی انسان تابع انجام فعالیت‌ها و وظایف رشدی مربوط به هر مرحله است. اریکسون مهمترین فعالیت یا وظیفه رشدی دوران نوجوانی را کسب هویت می‌داند. یک نوجوان باید از طریق فعالیت، کوشش، تلاش، تفکر، ارزیابی و نقد به یک هویت پایداری دست یابد. او باید دریابد که کیست؟ چه خصوصیاتی دارد؟ برای آینده خود چه مسیری را می‌خواهد طی کند؟ در راه دستیابی به اهداف خود چه فعالیت‌هایی را باید انجام دهد؟ ارزش و هنجارهای او در زندگی چیست؟ چه تعهداتی نسبت به خود و دیگران دارد؟ زمانی که نوجوان توانست برای سوال‌های خود جواب مناسبی بیابد، در راه کسب یک هویت پایدار موفق بوده است.
کسب هویت سالم و پایدار لازمه دوران بزرگسالی سالم است. چنانچه فرد نتواند به هویتی سالم و پایدار دست یابد، در مراحل بعدی رشد با مشکلات متعددی روبرو خواهد شد، همان چیزی که اریکسون «آشفتگی نقش» می‌نامد و زمانی که فرد دریافت کیست، ارزش و تعهداتش کدامند و در نهایت به هویت خود دست یافت، آنگاه وارد مرحله جوانی می‌شود که هنگام صمیمیت و ازدواج است.
یک ازدواج سالم تضمین‌کننده رشد روانی و سلامت روانی است که در بسیاری از موارد هم ممکن است به تصمیم‌گیری‌های احساسی و در نهایت ازدواج‌های اشتباه و ناسالم ختم شود، وجود باورهای اشتباه در مورد ازدواج است که گاهی به عنوان اسطوره از آن‌ها یاد می‌شود. چنین باورها و نگرش‌های نادرستی منجر به آن می‌شود که جوانان در تصمیم مهم ازدواج خود گام‌های اشتباه بردارند و کیفیت زندگی خود و طرف مقابل‌شان را با مشکل روبرو سازند.
وی اظهار داشت: بعضی از جوانان فکر می‌کنند برای ازدواج فقط کافی است که عاشق باشند و بقیه مسائل به خودی خود حل خواهد شد. حقیقت این است که این باور به شدت اشتباه است و نکته مهم آن است که در بسیاری از موارد افرادی که مرتب از عشق صحبت می کنند، اصلا معنی واقعی و حقیقی این مفهوم را نمی‌دانند و اما معمولا در مورد عشق صحبت‌های زیادی شده است. در کشور ما عشق مربوط به زندگی و ازدواج با عشق مربوط به ادبیات و عرفان کاملا مخلوط شده است. در واقع عشق وجود دارد و نشانه‌ای از رشد و بلوغ در شخصیت انسان است. مطالعات مهم و اساسی که در زمینه عشق انجام شده، نشان می‌دهد که این احساس و عاطفه مثبت دارای چهار ویژگی است. 1- توجه 2- مسئولیت 3- اعتماد 4- احترام.
زمانی که فردی عاشق فرد دیگری است، باید اجزای چهارگانه بالا وجود داشته باشد تا به نتیجه مثبت و درخور شایسته رسد. وی گفت: اما در بسیاری از موارد افراد کلمه عشق و دوست داشتن را مطرح می‌کنند، ولی هنگامی که این احساس‌ها مورد مطالعه قرار می‌گیرد، مشاهده می‌شود که نه احترام، نه مسئولیت و نه تعهد و توجهی در این روابط وجود ندارد. وی در پایان اظهار داشت که امروزه زیاد می‌شنویم که یکی از دلایل جدایی بین زوجین مطرح کردن این است که با هم تفاهم نداشتیم. در مرد کلمه تفاهم باید بگوییم که آیا هر کس از این واژه استفاده کرد، معنای آن را به درستی می‌داند (و یا اینکه هر کسی از ظن خود شد یار من) در واقع معنی لغوی تفاهم یعنی یکدیگر را فهمیدن و معرفت حاصل کردن است.
گروهی منظورشان این است که مثل هم فکر می‌کنیم، حرکت می‌کنیم، زندگی می‌کنیم و لذت می‌بریم، گروهی دیگر منظورشان از تفاهم این است که برای آنکه از زندگی لذت ببریم و شاد باشیم، باید تلاش کنیم و کسی را برای شراکت در زندگی پیدا کنیم که کپی و مثل خودمان باشد، یعنی هر چه وجوه اشتراک ما بیشتر، تفاهم ما هم بیشتر و خوشبخت‌تر هستیم!! و اگر کسی را شبیه خود پیدا نکردیم، خودمان تلاش کنیم، شبیه فردی که دوستش داریم، بشویم!!! اما همان‌طور که گفته شد، تفاهم یعنی یکدیگر را فهمیدن و برای فهم طرف مقابل اولین گام می‌تواند به دست آوردن مهارت‌های ذیل باشد.
1- مهارت خودآگاهی 2- شناخت تفاوت‌ها 3- مهارت همدلی 4- مهارت گوش دادن فعال 5- مهارت حل اختلاف 6- مهارت تصمیم‌گیری 7- مهارت شناسایی و مقابله با استرس و....
دکتر افضلی بیان کرد که اگر زن و مرد شناختی کامل و کلی نسبت به هر یک از ویژگی‌های زنانه و مردانه داشته باشند، این شناخت تفاوت، خود پذیرش را به همراه می‌آورد. ما انسان‌ها می‌توانیم در عین تفاوت یکدیگر را بفهمیم و از حضور هم استفاده کنیم و لذت ببریم، زن و مرد کامل کننده یکدیگرند، در عین تفاوت‌ها.