مروری بر سیاست خارجی در دیدگاه امام خمینی(ره)

هدف از سیاست خارجی تامین امنیت و منافع ملی است که هر چقدر مطلوب‌تر باشد جایگاه کشور در منطقه و جهان گسترده‌تر می‌شود.
درست است که سیاست خارجی از اصول ثابتی برخوردار است ولی بایستی نسبت به تحولات بین‌المللی حساس بوده و وضعیت موجود را مد نظر قرار داد.
کارگزاران سیاست خارجی می‌باید منافع ملی را بصورت کلی در نظر داشته باشند و اهداف خود را در فرآیند آن مشخص نمایند و امکانات و توانایی‌های خود را نیز مورد سنجش قرار دهند.
همانگونه که گفته شد سیاست خارجی هر چقدر مطلوب‌تر باشد، اهمیت آن فزونی می‌یابد و گسترده‌تر می‌گردد، لذا بایستی با صرف هزینه بیشتر و اراده محکمتر اهداف سیاست خارجی را دنبال کرد.
تدوین سیاست خارجی کارآمد، ابزارهای و عوامل خاص خود را‌ طلب می‌کند که از این عوامل می‌توان به ثروت ملی، میزان جمعیت، موقعیت و مساحت جغرافیایی، منابع طبیعی و سوختی، میزان و نوع تسلیحات و هزینه و کیفیت نیروهای نظامی و... اشاره کرد در حالی که حمایت مردم و گروه‌های داخلی از سیاست خارجی نیز از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است چرا که همواره سیاست خارجی متاثر از اوضاع داخلی است.
در سیاست خارجی می‌توان برداشتهای گوناگونی را متصور شد و نگرشهایی را ملاحظه کرد. این نگرشها عمدتا در دو بعد است. اولی نگرش واقع‌بینانه یا رئالیسم (realism) و نگرش دوم آرمانگرایانه یا ایده‌آلیسم (idealism).
در نگرش واقع‌گرایانه تامین مصالح ملی و قدرت مساله اساسی است و در نگرش آرمانگرایانه حقوق بین‌المللی هنجارها و ارزشهای اخلاقی بیشتر مورد تاکید است.
با توجه به سیره عملی و نظری حضرت امام خمینی(ره) در خصوص سیاست خارجی تلفیقی از آرمانگرایی و واقع‌گرایی را می‌توان مشاهده کرد.
دکتر دهشیری در این رابطه می‌گوید: امام خمینی(ره) بعنوان نظریه‌پرداز نظام جمهوری اسلامی و معمار آن در زمینه نهادسازی و تبیین جهت‌گیریها و رویکردهای سیاسی، دریای اندیشه‌ای را بوجود آوردندکه از زلال اسلام ناب محمدی(ص) سرچشمه گرفته بود. ایشان نه تنها در بعد عملی، که از جنبه‌های نظری نیز توانست شالوده اندیشه‌ای حکومتی را بنا نهد که از رهیافت ایشان به نقش سازنده و بالنده اسلام در جامعه و پیوند عمیق و ناگسستنی بین دین و سیاست ریشه گرفته بود. توجه امام به مسائلی چون تایید اقدام دانشجویان پیرو خط امام در تسخیر لانه جاسوسی آمریکا، تاکید بر ضرورت جهاد در دفاع، صدور فتوای قتل سلمان رشدی وتاکید بر حمایت از نهضت‌های آزادیبخش و اعلام روز جهانی قدس بعنوان روز مبارزه با استکبار جهانی، حکایت از آرمانگرایی ایشان است، همچنین تاکید بر ضرورت دفاع از کیان اسلام و مسلمین، پذیرش قطعنامه 598 و بهره‌گیری از توانائی‌های تسلیحاتی و تبلیغاتی در مقابله با قدرتهای استکباری نشان از واقع‌بینی حضرت امام(ره) می‌باشد.
نگرش در سیاست خارجی
همانگونه که قبلا اشاره شد قالب رفتار کشورها در حیطه سیاست خارجی و روابط بین‌المللی از دو نگرش نشات می‌گیرد که اولی آرمانگرایی و دیگری واقع‌گرایی است. امام راحل (ره) طراح انقلاب اسلامی با تلفیق آرمانگرایی و واقع‌گرایی نگرش جدیدی به جهان نشان دادند که از آن بعنوان آرمانگرایی واقع‌بینانه می‌توان یاد کرد. البته اساسا این واقع‌گرایی و سیاست واقع‌بینانه تفاوتهای زیادی هست و بعضی‌ها نیز تلفیق آن دو را ناممکن می‌دانند ولی حضرت امام(ره) با سیره عملی و نظریه که ابداع کرد، آن موازنه را بر هم زد و ثابت کرد، در عین آرمانگرا بودن می‌توان سیاست واقع‌بینانه را نیز در پیش گرفت. دیدگاه امام (ره) در تمام مسائل سیاسی نشان از سیاست آرمانگرایی واقع‌بینانه دارد و کسانی که این نظر را نمی‌توانند بپذیرند کافی است نگاهی به موضع‌گیریها و بیانات آن رهبر فرزانه بیندازند و خود نتیجه خواهند گرفت.
همانگونه که گفته شد نگرشهای سیاست خارجی به دو نوع عمده قابل تقسیم است. حال بیانات رهبر کبیر انقلاب را در نگرش آرمانگرایانه و واقع‌بینانه بررسی می‌کنیم.
الف: واقع گرایی
روابط براساس مبانی اسلام
از آنجایی که انقلاب اسلامی برگرفته از تعالیم اسلام است. امام خمینی(ره) بر روابط با کشورها بر اساس مبانی اسلامی تاکید داشتند.
ما با هیچ ملتی بد نیستیم. اسلام آمده بود برای تمام ملل برای ناس یا ایهاالناس، اسلام برای همه است، دلسوز برای بشر است. ما هم تابع اسلامیم، ما هم دلسوزیم برای بشر. ما با هر کسی که با ما بطور انسانی رفتار کند ما با او دوستیم.»
و در جایی می فرمایند:
«آقایان توجه کنند که روابط زمان سابق نباشند که در زمان سابق روابط یک طرفه بود، آقایی و نوکری. چه در زمان قاجار و چه زمان رضاخان و تا آخر.
هیچ کشوری مثل ایران سراغ نداریم که اینطور، دنیا و شرق و غرب به آن نظر داشته باشند، و مستقل بوده و بگوید ما نه با آمریکا کار داریم و نه با شوروی و خودمان هستیم و این که با همه دولت‌ها رابطه داشته باشیم یعنی رابطه دوستانه نه رابطه ارباب و رعیت.»
هم‌چنین فرمودند: دولتها بدانند که ایرن به پیروی از تعالیم اسلامی، با تمام آنها در صورتی که به موازین اسلامی گردن نهند با برادری و برابری رفتار می‌نمایم.»
احترام متقابل
حضرت امام خمینی(ره) همواره به احترام متقابل در روابط بین‌الملل بین کشورها و ملت‌ها، تاکید داشتند و یکی از راهکاری اساسی در روابط بین‌الملل و سیاست خارجی را احترام متقابل می‌دانستند.
روابط با تمام خارجی‌ها بر اساس اصل احترام متقابل خواهد بود. در این رابطه نه به ظالمی تسلیم می‌شویم و نه به کسی ظلم خواهیم کرد. و در زمینه تمام قراردادها، ما بر اساس مصالح سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی ملت خودمان عمل خواهیم کرد.»
همچنین ایشان می‌فرمایند:
«من از خدای تبارک و تعالی خواهانم که روابط ما با همه دولتها و ملتها روابط حسنه باشد، تا اینکه ملت ما بتواند خودش مستقلا در سرنوشت خودش دخیل باشد و کسی نتواند دخالت در امور داخلی ما بکند.»
ایشان خطاب به سران کشورهای جهان می‌فرمایند:
«احکام اسلام، احکامی است مسالمت‌آمیز، و می‌خواهیم همه قشرها مسالمت‌آمیز باشند.
همانطوری که قبلا تذکر داده‌ام، ما می‌خواهیم با کسانی که می‌خواهند با ما روابط دوستانه داشته باشند، روابط دوستانه داشته باشیم.»
منافع ملی
دیدگاه سیاسی حضرت امام(ره) همواره بر اصل استقلال و آزادی و حفظ منافع ملی استوار بود. به عقیده ایشان منافع ملی را نمی‌توان فدای هیچ چیزی دیگری نمود و بایستی از منافع ملی با تمام توان پاسداری نمود.
«سیاست ما همیشه بر مبنای حفظ آزادی و استقلال و حفظ منافع مردم است که این اصل را هرگز فدای چیزی نمی‌کنیم.»
ایشان به این اصل اعتقاد راسخ داشتند که:
«اصلی غیر قابل تغیر است این است که سیاست خارجی ما باید بر مبنای حفظ آزادی و استقلال کشور و نیز حفظ مصالح و منافع ملت ایران باشد.»
نه شرقی و نه غربی
یکی از تحولاتی که در نیمه دوم قرن بیستم به وقوع پیوست و جهان را به تعجب واداشت، پیروزی انقلاب اسلامی در ایران بود. شگفت‌انگیز بودن این انقلاب از آن جهت بود که جهان به دو قطب تقسیم شده بود و هر انقلابی و یا تغییر حکومت کشورها که رخ می‌داد یا از جانب شرق و وابسته به آن بود و یا از جانب غرب، ولی انقلاب اسلامی ایران از همان بدو پیروزی شعار نه شرقی و نه غربی را سرلوحه سیاست خارجی خود قرار داد و به آن پایبند بود. امام خمینی(ره) همیشه در سخنانشان به ملت تکیه می‌کرد و از مردم می‌خواست که روی پای خود بایستد و تسلیم قدرتهای استعمارگر نباشد.
«ملت ایران بدون اتکا به غرب و شرق می‌خواهند روی پای خود بایستد و بر سرمایه‌های مذهبی و ملی خود استوار باشد.»
ایشان به مسئولین نظام یادآور شدند: «سیاست نه شرقی و نه غربی را در تمام زمینه‌های داخلی و روابط خارجی حفظ کنید و کسی را که خدای نخواسته به شرق و یا به غرب گرایش دارد هدایت کنید و اگر نپذیرفت، او را منزوی نمائید. و اگر در وزارت‌خانه‌ها و نهادهای دیگر کشور چنین گرایشی باشد که مخالف مسیر اسلام و ملت است اول هدایت و در صورت تخلف، استیضاح نمائید که وجود چنین عناصری توطئه‌گر در راس امور یا در قطبهای حساس، موجب تباهی کشور خواهد شد.»
امام راحل (ره) در تشریح انقلابهائی که در دنیا صورت می‌گیرد، فرمودند:
«انقلابهایی که در دنیا واقع شده است یا گرایش به راست داشته‌اند، راستی‌ها با او موافقت می‌کرده‌اند و اگر مخالفتی بوده است از چپی‌ها بوده است و یا گرایش به چپ داشته‌اند و بالعکس بوده است. لکن اسلام چون نه شرقی و نه غربی است و صراط مستقیم است، جمهوری اسلامی هم با همان برداشت از اسلام محقق شده است و امروز چون نه چپی است و چپی‌ها با او مخالفند و نه راستی است، راستی‌ها با او مخالفند.»
دفاع از اسلام و مستضعفین
دفاع از اسلام و محرومین وظیفه مسلمین است و در بیانات معصومین(ع) بدان تاکید شده است. امام صادق(ع) می‌فرمایند اگر مسلمانی صدای تظلم‌خواهی برادر دینی‌اش را بشنود و بدان بی‌توجه باشد چنانکه از دنیا برود، همانند منافقین خواهد بود. امام خمینی (ره) نیز به تاسی از فرمایشات معصومین (ع) و مکتب اسلام یکی از اساسی‌ترین حرکت بعد از انقلاب را دفاع از اسلام و مستضعفین بیان فرمودند:
«ما برای دفاع از اسلام و ممالک اسلامی و استقلال ممالک اسلامی در هر حال مهیا هستیم. برنامه ما برنامه اسلام است، وحدت کلمه مسلمین است، اتحاد ممالک اسلامی است. برادری ما جمیع فوق است در تمام نقاط عالم، هم‌پیمانی با تمام دول اسلامی است در سراسر جهان، مقابل صهیونیسم، مقابل اسرائیل، مقابل دول استعمارطلب، مقابل کسی که ذخایر این ملت فقیر را به رایگان می‌برند و ملت بدبخت در آتش فقر و بیکاری و بینوایی می‌سوزد.»
حضرت امام(ره) با تکیه بر ارزشها و تعالیم اسلام، دیدگان رهایی مسلمانان و مستضعفین از دست مستکبران را به جهان اعلام نمودند:
«ما به پیروی از اسلام بزرگ، از جمیع مستضعفین حمایت می‌کنیم و از شما و هر سازمانی در جهان که برای نجات کشور خویش بپا خواسته است پشتیبانی می‌کنیم.»
ب: آرمانگرایی
«صدور انقلاب و آزادی ممالک اسلامی»
امام خمینی(ره) همواره تاکید داشتند که انقلاب اسلامی ایران بعنوان الگوی حکومت اسلامی به تمام ممالک جهان صادر شود. ایده حضرت امام(ره) در این رابطه محدود به کشورهای اسلامی نمی‌شود بلکه تمام ملت‌های مظلوم و ستمدیده دنیا را مورد توجه ایشان بود.
«ما آنچه می‌خواهیم این است که اسلام با تمام محتوایی که دارد، که آن محتوا یک میوه شیرینی است که هر کس آن را بچشد به لذات ابدی می‌رسد، می‌خواهیم که در تمام قشرها، در تمام آن طرف از ممالک اسلامی این حقیقت، این نور، این اسلام عزیز، با محتوای بسیار عزیز، پیاده شود. بلکه آرزو این است که از سر حدات ممالک اسلامی به جاهای دیگر انشاءالله سرایت کند و امید است که بیرق پرافتخار اسلام در تمام نقاط ارض به اهتزاز درآید.»
ایشان همچنین در اهمیت صدور انقلاب فرمودند:
«ما می‌خواهیم که همه ممالک اسلامی این ویژگیها را داشته باشد و این معنایی که در ایران تحقق پیدا کرده است در همه ممالک اسلامی و همه مستضعفین جهان در مقابل مستکبران بایستند و مسائل خودشان را اخذ کنند و حق خودشان را بگیرند و باید بدانند که حق، گرفتنی است والا اعطا نخواهند کرد.»
همچنین امام خمینی(ره) در رابطه با آزادی ممالک اسلامی می‌فرمایند: «امیدوارم که این انقلاب ما به همه دنیا و برای همه مستضعفین، برای نجات همه مستضعفین به همه دنیا صادر بشود و این همه همان راهی است برای غلبه کردن بر مستکبرین.»
حمایت از نهضت‌های آزادیبخش
حضرت امام(ره) با هدف صدور انقلاب و نجات مستضعفین از سلطه استکبار تاکید بر کمک به نهضت‌های آزادیبخش داشتند و آن شامل گروههای اسلامی و غیر اسلامی می‌شود.
«ملت آزاده ایران هم اکنون از ملت‌های مستضعف جهان در مقابل آنان که منطقشان توپ و تانک و شعارشان سرنیزه است کاملا پشتیبانی می‌نمائیم. ما از تمام نهضتهای آزادی‌بخش در سراسر جهان که در راه خدا و حق و حقیقت و آزادی مبارزه می‌کنند پشتیبانی می‌کنیم.»
امام(ره) در این خصوص می‌فرمایند:
«من بار دیگر از تمام جنبشهای آزادی‌بخش جهان پشتیبانی می‌نمایم و امیدوارم تا آنان برای تحقق جامعه آزاد خویش پیروز شوند.»