جامعه یهودیان روسیه

*سئوال: اوایل سال‌های 2000 که فدراسیون جمعیت های یهودی روسیه مدعی نقش سازمان اساسی یهودی کشور بود، بحث درباره تأثیرگذاری بر مقامات ایالات متحده در جهت لغو اصلاحیه «جکسون – ونیک» زیاد بود. این اصلاحیه در زمان خود تحریمات اقتصادی را علیه اتحاد شوروی در ازای ممانعت از آزادی مهاجرت اعمال کرده بود. ولی این اصلاحیه هنوز لغو نشده است. این امر چه علتی دارد؟
**جواب: ما با جرج بوش رئیس جمهور و نمایندگان وزارت امور خارجه ایالات متحده چند ملاقات داشتیم. مواضع ما کاملاً روشن است: ما معتقدیم که امتناع از لغو این سند، اشتباه بزرگ طرف آمریکایی است. لغو آن به نفع خود ایالات متحده تمام می‌شد چرا که آمریکا بدین وسیله نشان می داد که تحولات جدی را که طی بیست سال اخیر در روسیه پدید آمده است، شناخته است. لازم بود که بلافاصله بعد از آنکه یهودیان امکان مهاجرت از اتحاد شوروی را کسب کردند، این سند اصلاح شود. ولی چنین نشد. ابتدا به نظر می‌آمد که ایالات متحده صبر می‌کند تا ببیند که آیا تحولات در روسیه بازگشت‌ناپذیر است. بزودی این واقعیت نیز آشکار شد. یهودیان می توانند نه فقط به طور آزاد مهاجرت کنند بلکه به کشورهای مختلف جهان بروند و به وطن خود برگردند. بیش از 100 هزار نفر یهودی که در زمان خود به اسراییل رفته بودند به روسیه بر گشته‌اند. کسی آنها را به بازگشت وادار نکرد که این تصمیم آزادانه آنها بود.
مسأله اصولی آزادی جابجایی به طور عجیبی جای خود را به مسأله منافع اقتصادی داد. لغو این اصلاحیه را با مسأله واردات گوشت مرغ آمریکایی به روسیه مرتبط کردند. مردم و آزادی معنوی آنها را با چیز پستی چون گوشت مرغ در یک سطح گذاشتند! به روسیه علامت داده شد که از همان ابتدا این کی مسأله سیاسی بود و نه تلاش برای دفاع از حقوق بشر. فکر می‌کنم که امتناع از لغو این سند به ضرر ملت یهودی هم تمام می‌شود. از امر ما برای اهداف دیگر استفاده کردند. جرج بوش رئیس جمهور امریکا در جریان سفر ما می 2002 به روسیه وعده داده بود که این مسأله ظرف یک سال حل شود. در آن زمان جمهوری‌خواهان در کنگره اکثریت داشتند. ولی این وعده اجرات نشد. روسیه فهمید که با ان بازی می‌کنند که این امر عواقب منفی به دنبال داشت. اکنون ما شاهد تیرگی روابط دوجانبه هستیم که چند سال قبل قابل تصور نبود. فکر می کنم که قضیه اصلاحیه جکسون ونیک هم در این زمینه نقشی دارد. اگر الان این سند لغو شود، بر خلاف چند سال قبل تأثیر مثبتی نخواهد داشت. متأسفانه این مسأله از دستور روز حذف شده است.
*سئوال: آیا می توان این ناکامی را به عنوان بی‌احترامی به جمعیت یهودی روسیه از سوی دولت آمریکا تلقی کرد
**جواب: بهتر است گفته شود که این نشان دهنده آن است که مسئولین امر اهمیت این مسأله را برای یهودیان و برای روابط بین ایالات متحده و روسیه درک نکرده‌اند. شرکتهای صادر کننده گوشت مرغ از این مسأله سوءاستفاده کردند. آنها در واشنگتن لابی دارند. ولی همین امر که مسئولین سیاست بزرگ زیر بار این فشار رفته‌اند. نشان می‌دهد که سیاست آمریکا اصول و صفات والای سابق خود را از دست داده است.
*سئوال: به عبارت دیگر، نفوذ صادر کنندگان «ران بوش» در تشکیلات کاخ سفید از لابی یهودی قوی‌تر بود؟
**جواب: لابی یهودی ایالات متحده روی این مسأله کار نمی‌کرد. آنها امیدوار بودند که مقامات آمریکایی خودشان ضرورت این تصمیم را بفهمند. لابی یهودی در تصویب این اصلاحیه نقشی نداشت و حالا چرا باید برای لغو این تصمیم سیاسی تلاش کند؟
یک سال و نیم قبل تام لانتوس نماینده بانفوذ کنگره آمریکا از مرکز یهودی در منطقه «مارینا روشا» بازدید کرد. او متوجه شد که زندگی یهودی اینجا فواره می زند و حتی اشک از چشمانش جاری شد. او با اعتقاد به اینکه باید به لغو اصلاحیه جکسون – ونیک کمک کند، به آمریکا برگشت. او در آن زمان رئیس کمیته تخصصی کنگره بود. چند ماه بعد در واشنگتن با او ملاقات کردم و او اطلاع داد که با افراد زیادی صحبت کرده و اینکه همه با او موافق‌اند و این تصمیم باید بزودی اتخاذ شود. ولی هنوز هیچ کاری نشده است.
*سئوال: در زمان اخیر ما شاهد تیرگی روابط بین روسیه و امریکا شدیم. به لحاظ تاریخی یهودیان در روسیه نقش گروگان‌های روابط با غرب و متحدان غرب را بازی می‌کنند. و حالا رسانه های گروهی موضوع صدور اسلحه اسراییلی به گرجستان را دامن می‌زنند که بعد از آن به بحث درباره «ستون پنجم» می پردازند. به نظر شما. این شرایط برای زندگی یهودیان در روسیه چه عواقبی خواهد داشت؟
**جواب: قبل از همه با این فرمول که «به لحاظ تاریخی» یهودیان در روسیه گروگان روابط آن با غرب هستند، موافق نیستم. فقط یک بار در سالهای 1970، نه روسیه بلکه اتحاد شوروی این کار را کرده بود. در آن زمان مقامات رسمی واقعاً سعی می کردند برای به دست آوردن قراردادها یا اجتناب از تحریم بازی‌های المپیک توسط غرب یهودیان را «به فروش برسانند». این سیاست برای خود کمونیست‌ها بد تمام شد. ولی قدرت دولتی روسیه نوین و آزاد حتی فکرش را نکرده است که وضعیت یهودیان را منوط به روابط با کشورهای دیگر بکند. ما به طور برابر با اقوام دیگر روسیه از همه حقوق و آزادی‌ها برخورداریم و احساس تبعیض نمی کنیم. «گروگان هم نیستی
در مورد فروش سلاح‌های اسراییلی به گرجستان باید بگویم که سعی میکنم در مسایل سیاسی دخالت نکنم و نمی خواهم مسأله همکاری نظامی بین گرجستان و اسراییل را مطالعه کنم. عده زیادی این همکاری را اشتباه می دانند. فکر میکنم که در اسراییل کسی حتی با قدرت تخیل نیرومند نمی‌توانست تصور کند که گرجستان به تجاوز آشکار دست بزند و اسراییل را به یکی از طرفین مناقشه تبدیل کند. معامله با گرجستان، معامله عادی در زمینه فروش تسلیحات بود. اسراییل با روسیه روابط خاصی دارد، از جمله به خاطر اینکه یک میلیون شهروند روسی‌زبان طی دهه سال‌های اخیر وارد اسراییل شده‌اند.
 *سئوال: با این وجود سازمانهای یهودی مجبورند تا حدودی سعی کنند کار اسراییل را توجیه کنند. نمایندگان فدراسیون جمعیت های یهودی روسیه همراه با اعضای سازمانهای مذهبی دیگر بعد از پایان عملیات جنگی از تسخینوال بازدید کردند و اعلام نمودند که توپخانه گرجی به طور هدفمند محله قدیمی یهودی این شهر را معدوم کرد. مکر این نگرانی ناگهانی برای وضعیت جمعیت یهودی تسخینوال کمی تصنعی نبود؟
**جواب: بازدید از تسخینوال را نمی توان به عنوان تلاش برای تبرئه خود تلقی کرد. ما به این واقعیت اشاره کردیم که آنجا کنیسه و یک محله یهودی ویران شد. با بسیاری از شاهدان عینی صحبت کردم که همه آنها با یک صدا تأکید می‌کنند که ظاهری این ویرانه‌‌ها وحشتناک است. معلوم نیست چرا نظامیان گرجی این کار را کردند. گرجی‌ها و یهودیان همیشه با هم دوست بودند. چرا ناگهان تصمیم گرفتند یک محله یهودی‌نشین را با خاک یکسان کنند. این امر قابل تصور نیست. بیانیه هیات نمایندگی فدراسیون جمعیت های یهودی روسیه درباره اوضاع آستیای جنوبی با صدور تسلیحات اسراییلی به گرجستان ارتباط ندارد. ما از ابعاد ویرانه‌ها و نادیده گرفتن مقدسات و میراث معنوی یهودیان و اقوام دیگر شوکه شده بودیم.
*سئوال: از تشنجات در روابط بین ایالات متحده و روسیه شدت یابد در حالی که اسراییل نزدیک‌ترین متحد آمریکاست، آیا تلاش یهودیان روسیه برای جدا کردن خود از سیاست غرب می تواند به ظهور کمیسیون جدید ضد صهیونیستی منجر شود که ما در زمان شوروی آن را داشتیم؟
**جواب: نه ضد صهیونیستی و نه ضد یهودی... فکر میکنم که این معضلات در گذشته باقی مانده است. علاقه‌مندان به دامن زدن روحیات ضد یهودی همیشه پیدا می‌شوند. آنها حضارند از هر بهانه‌ای استفاده کنند، حتی از جنگ قفقاز که به یهودیان ربطی ندارد. شاید گرجی‌ها هم یهودیان را مقصر چیزی دانسته باشند که کنیسه را ویران کردند؟ یهودی‌ستیزان همیشه یهودیان مقصر می دانند. با قاطعیت اعلام می‌کنم که مقامات روسیه شریک این پیشداوری‌ها نیستند.
*سئوال: یک نکته جالب درباره افسانه‌های ضد یهودی. در یکی از شماره‌های اخیر روزنامه ما مطلبی درباره درس‌های «مبانی فرهنگ ارتدوکس» در دانشگاه نفت و گاز شهر تومن درج شد که در جریان آن درسها به غیر ارتدوکس‌ها و از جمله یهودیان به شدت حمله کردند. قرار است از سال آینده فرهنگ معنوی و اخلاقی در مدارس روسیه تدریس شود. آیا فدراسیون جمعیت های یهودی روسیه در رابطه با این نوآوری برنامه‌ای دارد؟
**جواب: این مسأله باعث نگرانی ما می شود. نام جدید فقط احیای اندیشه تدریس عمومی «مبانی فرهنگ ارتدوکس» را پنهان می‌کند. ما با نمایندگان کلیسای ارتدوکس روسیه در این مورد گفتگو کردیم و شاهد حرکت معینی در جهت رعایت منافع ما شدیم ولی این حرکات کافی نیست.
فکر میکنم که مقامات منطقه‌ای با عنایت به منافع خاص خود از این طرح حمایت می‌کنند. چند سال بعد این تحمیل یک دین به تمام کشور نتیجه منفی خواهد داد. پیروان ادیان دیگر و بی‌دینان باید چکار کنند؟ ما متدین هستیم ولی اعتقاد داریم که دین و ایمان نباید تحمیل شود. معنویت نمی تواند مانند ریاضیات یا جغرافیا، یک رشته تحصیلی باشد. عده‌ای معتقدند که یهودیان بیشتر از همه مخالف رشته دینی هستند ولی این مسأله همه اقوام روسیه است. درست است که کودکان باید با مبانی اخلاقی سنت معنوی خود آشنا شوند ولی نسل جوان را میتوان فقط بر اساس اتحاد و نه تفرقه تربیت کرد. امیدوارم که عقل سلیم برنده شود. ما در تدارک برنامه‌های تحصیلی در چارچوب رشته‌ای شرکت می کنم که باید دانش‌آموزان را با میراث معنی همه ادیان آشنا کند. این رشته عمومی می تواند برای همه و از جمله برای مسیحیان ارتدوکس مفید باشد.
*سئوال: خبرگزاری‌ها از یک مصاحبه با روزنامه یهودی «نه اسه و نیشمع» چاپ اروپا نقل قول می‌کنند که شما به یهودیان توصیه نمی کنید به اسراییل بروند چرا که در روسیه راحت‌تر میتوانند احکام دین یهودی را رعایت کنند. ولی مغازه‌های کوشت در مسکو عمدتاً مواد خوراکی اسراییلی را می‌فروشند و استادان مؤسسات آموزشی یهودی هم عمدتاً شهروندان اسراییل هستند. ادبیات دینی هم از اسراییل دریافت می‌شود. لذا نقطه نظر شما کمی عجیب به نظر می رسد.
**جواب: خبرگزاری‌ها حرف مرا تحریف کردند. واقعیت این است که یک نفر یهودی از من پرسید که آیا به اسراییل مهاجرت بکند یا خیر. پاسخ من این بود که او باید در جایی زندگی کند که احکام دینی را رعایت می‌کند. زندگی در ارض موعود، کار مهمی است ولی اگر آنجا از رعایت احکام دست بکشی، بهتر است که اینجا بمانی. متاسفانه، ما شاهد آن هستیم که بسیاری از یهودیانی که از روسیه به اسراییل نقل مکان کردند، از رعایت احکام دینی دست کشیدند. فکر میکنم که علتش این است که اسراییل برای موج جدید مهاجرت از روسیه که اوایل سالهای 1990 رخ داد، آماده نبود. خود مردم نمی‌فهمیدند در اسراییل چه چیزی در انتظار آنهاست. آنها را در روسیه یهودی محسوب می‌کردند درحالی که در اسراییل آنها را «روس» می نامند. این برخورد بر آنها اثر می‌گذارد. هر کس باید بفهمد کجا بهتر است که زندگی کند. منظور از زندگی بهتر، جنبه معنوی زندگی هم است. کسی با این واقعیت مخالفت نمی‌کند که اسراییل، مرکز معنوی یهودیت است. علاقه‌مندان به مهاجرت به این کشور باید بفهمند که آنها به ارض مقدس مهاجرت می‌کنند و همزمان تعهدات معنوی می‌پذیرد. متأسفانه عده زیادی از یهودیان در اسراییل احساس بیگانگی و غربت می‌کنند که این مسأله بزرگی است.
*سئوال: در ماه سپتامبر نتایج مطالعات جدید جمعیت‌شناسان منتشر شد که نشان داد که برای اولین بار تعداد یهودیان در اسراییل از تعداد یهودیان مقیم ایالات متحده بیشتر شد. تحلیل قومی به عنوان علت اصلی کاهش جمعیت یهودی آمریکا اعلام شد. فکر میکنم در روسیه که طبق نظرسنجی عمومی نفوس حدود 200 هزار نفر یهودی دارد، اوضاع جمعیتی باز هم بدتر است. فکر می کنم که شخص یهودی که درمیان مردم دیگر زندگی می‌کند، باید انتخاب کند که همرنگ دیگران شود یا خود را در انزوا بگذارد. اوایل قرن 21 مشکل بتوان نظام پیچیده احکام دینی یهودیت را با زندگی جامعه لاییک معاصر تطبیق داد چراکه این احکام عمدتاً در قرون وسطی در نتیجه جدایی یهودیان از محیط دینی دیگر شکل گرفته بود. ولی جامعه اسراییل که ماهیتاً لاییک است، بیشتر با احکام یهودیت سازگاری دارد.
**جواب: از یک سو، حق با شماست. مسأله تحلیل قومی وجود دارد. عده زیادی از یهودیان روسیه حتی نمیدانند که طبق قانون «گالاخا» یهودی هستند. از سوی دیگر، فرد یهودی همیشه می‌تواند هویت خود را در داخل خانواده حفظ کند. تاریخچه 70 ساله سیاست بی دینی دولتی در اتحاد شوروی که مردم در این سال‌ها هم موفق به حفظ احکام حضرت موسی شده بودند، این واقعیت را به اثبات رساند. یهودیانی که در میان غیر یهودیان زندگی می‌کنند. به فکر ریشه‌های خود می‌افتند. جستجوی هویت ملی و فرهنگی خود آنها را به ایمان می‌برد. ولی بسیاری از آنهایی که وارد اسراییل شدند، احساس می‌کنند که درمیان خودی‌ها هستند که همین امر کافی است. ادیان مذهبی را به عنوان روزهای تعطیل عادی و زمان استراحت و تفریح تلقی می‌کنند. به نظر ما این رفتار به موقعیت خاص مذهبی ارض مقدس لطمه می‌زند.
*سئوال: در شناسنامه داخلی روسی ردیف «قومیت» وجود ندارد در حالی که در دوران شوروی همین ردیف در شناسنامه به عنوان علامت تعلق به ملت یهودی تلقی می‌شد. و حالا حتی این سد اجباری بر سر راه آمیزش بین قومی برطرف شده است. به نظر می‌آید که جمعیت یهودی روسیه در آینده تا ابعاد جمعیت کوچک یهودیان مذهبی وابسته به کنیسه منقبض خواهد شد.
**اولاً، جمعیت ما بزرگ است. ثانیاً، ما نمی گوییم که زندگی یهودی به دین محدود می‌شود. زندگی فرهنگی و اجتماعی متنوعی وجود دارد. مهم این است که انسان در فرهنگ معنوی و ملی خود چه احساس می‌کند. زندگی جمعیت یهودی به کنیسه ختم نمی‌شود. هر فرد یهودی باید این کلمات را از تورات موسی به خاطر داشته باشد: «خداوند شما را قبول کرده و برگزیده است، نه به این خاطر که کثرت شما از دیگران بیشتر بود که نبود بلکه به این خاطر که خداوند شما را دوست دارد و نیز برای اینکه به سوگند خود به پدران شما وفا کند، شما را با دست نیرومند از مصر بیرون آورده و از بردگی و از دست فرعون آزاد کرد».
نیزاویسیمایا گازیتا