کانت، ملی‌‌گرایی و سپر دفاع موشکی

دکتر حسین دهشیار
تصمیم آمریکا برای استقرار رهگیرهای موشکی در جمهوری چک و برقراری یک سیستم کامل دفاع ضدموشکی در لهستان، به شدت در صحنه بین‌المللی و بالاخص در اروپا تعجب‌برانگیز جلوه کرده است. در کنار این تصمیم اظهارنظر رهبران نظامی و سیاسی روسیه در واکنش به برنامه‌ریزی آمریکاییان به شدت منفی و خصمانه بود منجر به تعجب بیشتر شد. توجیهی که آمریکاییان برای ایجاد سپر دفاع ضدموشکی مطرح می‌سازند و در عین حال استدلالی که رهبران روسیه برای مخالفت با آن بیان می‌کنند به وضوح فاقد پایه‌های تئوریک مستدل و بری از تطابق با واقعیت برخاسته از الگوهای قدرت در صحنه جهانی است.
شرایط جهانی به شکلی آشکار آمریکا را در موقعیتی قرار داده است که قدرت مانور فراوانی را در اختیار داشته باشد. هدف آمریکاییان از استقرار سپر دفاعی ضدموشکی و اصولا علت حیات‌بخشی این سیاست برخلاف اظهارنظر تصمیم‌‌گیرندگان این کشور، نگرانی از قدرت در حال نضج موشکی کشورهای موسوم به یاغی نیست. این کشورها فاقد آن میزان توانمندی تکنولوژیک و منابع مالی هستند که بتوانند در کوتاه‌مدت خطری را متوجه آمریکا یا دوستان اروپایی این کشور که تقریبا چالش‌ناپذیر به نظر می‌رسد و از سوی دیگر با توجه به استقلال‌طلبی اروپایی‌ها خصوصا غرب اروپا به رهبری فرانسه و آلمان درصدد برآمده‌اند که نقاط اتصال نظامی را بیش از پیش تقویت کنند.
گسترش اتحادیه اروپا موفقیت آن به سامان دادن برای حل مسالمت‌آمیز اختلافات در سطح اروپا، منجر به تقویت هر چه وسیع‌تر گرایش‌های «کانتی» در اروپا شده است. این نوع گرایش کمترین ضرورت را برای بالا بردن ظرفیت‌های نظامی و تداوم پیوندهای نظامی با آمریکا به نمایش می‌گذارد. استقرار سیستم دفاع ضدموشکی در شرق اروپا سبب می‌شود که فرهنگ استراتژیک در مستعدترین حلقه کشورهای این قاره شکل بگیرد و به تدریج به سایر مناطق گسترش یابد. در شرق اروپا هیچ‌گاه فرصت برای تبلور ذهنیت کانتی نبوده است و به همین روی است که آمریکاییان برای نهادینه ساختن فرهنگ استراتژیک مطلوب‌ترین روش را درگیر کردن اروپا در برنامه موشکی یافته‌اند. دغدغه‌‌ای نسبت به کشورهای یاغی نیست بلکه تلاش در این جهت است که اجازه داده نشود با از بین رفتن خطر سرخ در اروپا، کشورهای این قاره وابستگی نظامی به آمریکا را غیرقابل توجیه بیابند.
با اینکه کشورهای این قاره در معرض خطر موشکی کشورهای یاغی هستند و با ضرورت برای تکیه به آمریکا، بهانه برای مقابله با این خطر وجود دارد و حضور آمریکا همچنان در دوران پساکمونیستی تداوم خواهد یافت. سیستم موشکی روشی است که آمریکا برای دور زدن ذهنیت کانتی اروپاییان بهترین و بهینه‌ترین روسیه در رابطه با استقرار این سیستم در لهستان و جمهوری چک با توجه به نیات واقعی آمریکا که برای روس‌ها واضح است محققا باید از زاویه متناوب از بیان صریح روس‌ها نگریسته شود. روس‌ها به این واقعیت وقوف دادند که این سیستم در همسایگی آنها کمترین خطر استراتژیک را متوجه آنان می‌‌کند. ظرفیت استراتژیک روسیه از آنچنان توانی برخوردار است که برنام آمریکا در شرق اروپا کاملا غیرتاثیرگذار است و تحت هیچ عنوانی خطری برای روسیه به وجود نمی‌آورد. پیشنهاد ولادیمیر پوتین که آمریکا از امکاناتی که این کشور در دوران شوروی در آذربایجان داشت استفاده و آن را جایگزین لهستان و جمهوری چک کند، نشان می‌دهد که این کشور از گسترش نفوذ آمریکا از طریق برقراری سیستم نگرانی ندارد. آنچه ولادیمیر پوتین را مجبور به مخالفت با استقرار سیستم دفاع ضدموشکی در اروپای شرقی کرده است احساس خطر از جانب آمریکا نیست بلکه حساسیت‌های ملی‌گرایی در روسیه است. مخالفت او برای ساکت کردن احساسات تهییج‌شده ملی‌گرایان بالاخص در ساختار نظامی است. ملی‌گرایان روسی حضور آمریکا را در لهستان که در طول تاریخ روسیه غالبا کریدور ورود متجاوزان به این کشور بود است در خلاف جهت منافع ملی روسیه می‌یابند. دغدغه آنان آمریکا نیست بلکه ارتقای موقعیت و جایگاه لهستان در مرزهای خود است.