چرا فیلم «درباره الی» نباید اکران شود؟ (بخش دوم)

 پیام فضلی‌نژاد
4- نقش «عایشه» را در فیلم تبلیغاتی سازمان جاسوسی سیا علیه مسلمانان، دخترک ایرانی 25ساله ای ایفاء کرده که هنوز، حتی در سینمای ایران به یک بازیگر حرفه ای بدل نشده است. برای بازی او در این فیلم، رسانه های سینمایی در ایران و آمریکا، زمینه مساعدی را فراهم کردند. اگرچه برابر روال معمول، خبر بازی یک بازیگر در اثری سینمایی «محرمانه» تلقی نمی گردد، اما در ایران تا یک سال پس از آغاز تولید این فیلم، رسانه های سینمایی «عامدانه» کوشیدند تا هیچ خبری پیرامون حضور این دخترک در هالیوود منتشر نشود. آنان با سانسور خبری می خواستند تا این هنرپیشه با خیال راحت، بازی در نقش «جاسوسه کثیف مسلمان» را به پایان ببرد. این در حالی بود که مقامات امنیتی و تحلیلگران مستقل، با اطلاع از چنین رخدادهایی، آن را تعقیب می کردند و در انتظار فرجام این پروژه آمریکایی بودند.
5- همزمان با انتشار مصوبه آژانس اطلاعات مرکزی ایالات متحده (CIA) مبنی بر وظایف «هالیوود» برای ساخت فیلم هایی که آمریکا را در جنگ علیه تروریسم اسلامی یاری دهد، کاخ سفید و وزارت خارجه آمریکا نیز به دنبال تدوین راهبردهایی بودند تا حضور هنرمندان ایرانی در پروژه های هنری آن کشور تسهیل گردد. از سال 1385، کاخ سفید برنامه ای را با عنوان «برنامه رهبری دیدارهای بین المللی» پیشنهاد داد که براساس آن، ایالات متحده میزبان هنرمندان ایران باشد. وزارت خارجه آمریکا نیز از «دینا پاول» (دستیار ویژه وزیر در امور فرهنگی) خواست تا «با توجه به وخامت و حساسیت رابطه با ایران» طرحی را برای تعامل با هنرمندان ایرانی تدوین و ارائه کند.
از ماحصل این پیشنهادات، طرح ساختن یک «پل ارتباطی» مصوب شد که رسما به عنوان «جزیی حیاتی از راهبرد امنیت ملی و ارزشمندترین سرمایه دیپلماسی فرهنگی آمریکا» تلقی می گردد. این طرح که به ECA مشهور است، برای ایجاد فرهنگی جهانی با استفاده از زمینه های هنری است. بر پایه اطلاعات کتابچه رسمی سیاست خارجی آمریکا، ECA به منظور ارتقای توانمندی های هنرمندان ایرانی، انتقال ارزش های آمریکایی به ایران و برای رسیدن به درکی متقابل، از طریق مشارکت با بخش خصوصی، برنامه «مبادلات مردم به مردم» را اجرا می کند. برای تحقق این برنامه، «دفتر فرهنگی مبادلات ایرانی- آمریکایی» تاسیس شد تا موقعیت های مهمی چون برگزاری نمایشگاه های هنرمندان ایرانی در آمریکا، بازی در فیلم های سینمایی و... در اختیار ایرانیان قرار گیرد. تاکنون سه نهاد شامل «موسسه فیلم آمریکا»، «مرکز کندی» و «موسسه ملی اعطای فرصت های هنری و علوم انسانی» با این پروژه مشارکت کرده اند. کاندولیزا رایس نیز از هنرمندانی که در پروژه های فرهنگی آمریکایی مشارکت می کنند به عنوان «فرستادگان دیپلماسی فرهنگی که ارزش های آمریکایی را زنده می کنند» نام می برد.
6- اولین سری از این برنامه، برگزاری نمایشگاه نقاشی «آرزوها و رویاها» بود که بهار 1386 با حضور 14نقاش ایرانی در واشنگتن دی.سی برگزار شد و «کاندولیزا رایس» نیز از آن بازدید کرد. در شرایطی که ویزای آمریکا با سختگیری های بسیاری برای ایرانیان صادر می شود، این نقاشان با ویزای ویژه از ایران به آمریکا رفتند و پس از دیدار با وزیر امور خارجه آن کشور، به ایران بازگشتند!
7- فاز دوم این پروژه از تابستان 1386 پس از مصوبه مشترک «سیا» و «هالیوود» کلید خورد. هنگامی که تولید فیلم های هالیوودی نظیر «مجموعه دروغ ها» با هدف یاری ایالات متحده در جنگ علیه تروریسم اسلامی مورد ادعای آنان آغاز شد، وزارت امور خارجه آمریکا نیز پروژه اعطای فرصت های هنری به ایرانیان را تعقیب می کرد. براساس برنامه «مبادلات مردم به مردم» به بازیگر ایرانی ویزا و اجازه حضور در آمریکا، بازی در فیلم «مجموعه دروغ ها» و شرکت در دیگر برنامه های هالیوودی داده می شود.
«ریدلی اسکات» که به عنوان فیلمساز «پنتاگون» و «سیا» در هالیوود شناخته می شود، بازیگری را از سینمای ایران برای ایفای نقش «عایشه» را برمی گزیند که منتقدان نشریات مشهوری مانند «یو.اس.ای.تودی» و «بوستون گلوب» عقیده دارند «این نقش به زور در فیلم چپانده شده است.»
اما، این بازیگر پس از بازی در «نقش هفتم» و حضور در 8 سکانس سینمایی که مجموعا 10دقیقه و کمتر از 8درصد کل فیلم را شامل می شود، به انواع مراسم هالیوودی دعوت می شود. اقسام مصاحبه ها را با او ترتیب می دهند و چهره ای جنجالی از او می سازند. «واشنگتن پست» گزارش می دهد که این بازیگر با «لبخندی فراخ، لباس طراحی شده بدون آستین و موهای مجعد و برهنه» به عنوان نمادی برای جوانان ایرانی ظاهر گشته است. همه اینها در حالی است که هیچ رسانه ای برای بازیگر نقش هفتم یک فیلم که نامش در تیتراژ زیر عنوان «سایر بازیگران» می آید، تره هم خرد نمی کنند! اما، این دخترک ایرانی، با آن تیپ «مانکن»وار، می شود «دختری با لبخند میلیون دلاری.» کسی که تا دیروز نه مردم ایران و نه رسانه های آمریکا، نامش را نمی شناختند، تلاش می شود تا به «الگوی جوانان ایران» تبدیل گردد. روزنامه «لس آنجلس تایمز» می نویسد همزمان با اکران عمومی فیلم «مجموعه دروغ ها»، DVD فیلم با تیراژ بالا در بازار قاچاق ایران توزیع شده و بسیاری از دختران و پسران در تهران به دنبال آن هستند. چرا؟!
پاسخ به این پرسش، دشوار نیست. آمریکایی ها دیرزمانی است که از دوران جنگ سرد، رهبری یک برنامه گسترده دیپلماسی فرهنگی را برعهده گرفته تا به وسیله سینما، ادبیات، رسانه و... «فرهنگ غرب مدرن» را به کشورهای دیگر صادر کنند. این برنامه، رسوایی های امنیتی زیادی را پیرامون رابطه جاسوسان با هنرمندان به بار آورده و هر روز در این باب اسناد تکان دهنده ای منتشر می شود؛ چنانکه به قول «اولیور استون» آنان «می خواهند از ما موجودات هرجایی بسازند.» آمریکا، با هنرمندان خود این کار را کرد و حالا با برنامه «مبادلات مردم به مردم» آن را در کشورهایی چون ایران دنبال می کند.
چشم اندازی دشوار رویاروی ماست. «جنگ سرد فرهنگی» این بار با حضور برخی از «بازیگران» ایرانی آغاز شده است. «سیا» و «هالیوود» با ساختن «ستاره های سکولار» برای ایران، می خواهند مناسبات ارزشی جامعه هنری ما را دگرگون کنند. می خواهند با چنین تبلیغاتی به دروغ نشان دهند که هنرمندان ایرانی، هیچ دلبستگی ای به آئین های فرهنگی انقلاب اسلامی ندارند. البته خیال می کنند با صادر کردن یک مشت مانکن سینمایی که سنت ملی و هویت دینی شان را حراج کرده اند، آئین های کهن ما مسخ می شود.
با این همه، هیچ اتفاق خاصی نخواهد افتاد، اما آیا مدیریت سینمای ایران به جایی رسیده است که می خواهد «ستاره های سکولار» را در فیلم های ایرانی بپذیرد؟ آیا بازیگری که در فیلمی علیه مسلمانان «نقشی کثیف» را ایفا کرده و خود در روزنامه «نیویورک دیلی نیوز» گفته که ارزش ها و قوانین اسلامی را زیرپا گذاشته است، باید فرصت حضور در سینمای ایران را پیدا کند یا اینکه به سبب افعال قبیح خود می بایست توسط قوه قضاییه محاکمه شود؟ مگر این سینما چارچوب ارزشی و اصول بنیادین ندارد که معاونت سینمایی وزارت ارشاد، اجازه حضور به فیلمی را در «جشنواره فیلم فجر» می دهد که این دخترک در آن ایفای نقش کرده است؟! نکند این گونه افعال را قبیح نمی دانند؟! گویا سوگمندانه، بعد از سی سال باید بنشینیم و درباره حسن و قبح این افعال و یا منفعت و مصلحت حضور مشتی مانکن سینمایی در ایران بحث کنیم؟! مگر می شود سنت ملی و هویت دینی را با مصلحت های ناپیدا «معامله» کرد؟
مگر وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ما، در باب حضور بازیگران در سینمای جهان، آن جمله به یادماندنی را نگفت که «اگر کسی قانون را زیر پا بگذارد، خودش هم زیر پا گذاشته می شود.» پس چرا با اکران فیلم «درباره الی» که کار جدید این دخترک بازیگر است، آن هم در دهه جشن های پیروزی انقلاب، ارزش های ایرانی را زیرپا می گذارید؟!